Föstudaghugleiðingar

24. APRÍL 2026

Fri, 24 Apr 2026 12:33:15 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR Í BOÐI CHATGPT

Ég er búin að eiga í innri togstreitu undanfarna daga. Mig langar svo að skrifa geðvonskupistil um að enn eina ferðina sé kvenfrelsi ósýnilegt í stefnuskrám stjórnmálaflokkanna fyrir kosningar. En svo langar mig samt alls ekki að vera týpan sem er alltaf að kvarta yfir því sama. Ég held ég hafi tekið geðvonskukast á svipuðum tímapunkti í aðdraganda allra kosninga sem ég man eftir.

Þá gildir einu hvort ég var í framboði eða ekki. Þegar ég var í framboði og langaði mest að tala um hugmyndir að femínískum aðgerðum allan daginn mátti ég það ekki. Þá átti að breikka mig og tala um skipulag og orkumál og battavelli. Af því það var víst það sem kjósendur vildi heyra. Það voru alvöru stjórnmál.

Sú regla virðist enn vera við lýði. Ég er búin að renna í gegnum allar stefnuskrár sem hafa verið gefnar út í Reykjavík. Í einni þeirra sá ég eina setningu um að leiðrétta kjör kvennastétta. Í annarri var talað um forvarnir gegn ofbeldi, einelti og félagslegri einangrun í gegnum félagsmiðstsöðvar og frístundastarf. That‘s it.

TILLÖGUR CHAT-GPT

Í þessum geðvonskuköstum mínum hef ég skrifað langa reiðilestra og lista yfir það sem mér finnst að framboðin eigi að hafa á stefnuskránni sinni. Í ár ákvað ég að tempra geðvonskuna og nýta tæknina. Ég spurði gervigreindina: „Hvaða tillögur um aðgerðir ættu flokkar að setja á stefnuskrá fyrir borgarstjórnarkosningarnar í Reykjavík ef þeir vilja stuðla að jafnrétti kynja?” Og ekki stóð á svari:

Femínísk fjárhagsáætlunargerð

Þróa áfram kynjaða starfs- og fjárhagsáætlunargerð
Birta upplýsingar um hvernig fjármunir nýtast fólki af öllum kynjum
Jafnréttismeta allar stórar fjárfestingar og skipulagsákvarðanir ítarlega

Leikskólar sem jafnréttistæki

Stórauka fjárfestingu í leikskólum og stytta biðlista
Bæta kjör uppeldis- og umönnunarstétta
Tryggja að opnunartími leikskóla þjónusti fjölskyldur

Kynbundinn launamunur

Tryggja raunverulegt launagagnsæi hjá Reykjavíkurborg
Endurmeta virði kvennastarfa
Gera kröfur til verktaka varðandi kynjajafrétti

Öryggi

Femínísk borgarskipulagshugsun varðandi lýsingu, gönguleiðir og almenningsrými
Öruggar nætursamgöngur
Kynjað öryggismat á skipulagi hverfa

Skólar og frístund

Jafnréttisfræðsla í öllum skólum
Fjölbreyttar aðgerðir til að brjóta upp staðalmyndir í skóla- og frístundastarfi
Aðgerðir til að jafna aðgang barna að kynjuðum frístundum, aðstöðu og fjármagni

Heilsa og þjónusta

Aukinn geðheilbrigðisstuðningur fyrir ungt fólk
Þjónusta borgarinnar taki mið af reynslu brotaþola ofbeldis
Kynjasjónarmið séu fléttuð inn í alla velferðarþjónustu

Ofbeldi

Unnin verði samræmd borgaráætlun gegn ofbeldi
Aukið samstarf við samtök sem veita ráðgjöf og aðstoð fyrir brotaþola og gerendur
Fræðsla um eðli, birtingarmyndir og afleiðingar ofbeldis fyrir allt starfsfólk borgarinnar

JAFNRÉTTI Í REYKJAVÍK TAKK

Mér hefur svo oft verið sagt að geðvonska mín sé stærsta eyðileggingarafl femínísks málstaðar. Þess vegna læt ég geðvonskuna ekki stjórna þessum skrifum. Ég legg mig fram um að vera uppbyggileg, jákvæð og hress þó öllum sé sama um kynjajafnrétti. Ég tek því fram að ég skrifa þetta brosandi og næstum jafn vel til höfð og Guðrún og Malla á myndinni hér að ofan.

Spök og meðfærileg bið ég ykkur mildilega um að ota þessum (eða öðrum) áherslum að frambjóðendum. Það er ekki of seint að smella þessu á dagskrá og fylgja því svo eftir á komandi kjörtímabili. Það myndi gleðja mig ósegjanlega ef eitthvað framboð tæki upp einhverjar af þessum áherslum. En fyrst og fremst yrði það borginni til góðs og fólkinu þar býr og starfar.

Bestu kveðjur,
Sóley

17. APRÍL 2026

Fri, 17 Apr 2026 11:18:01 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÚR VÖRN Í SÓKN

Í aðdraganda kosningabaráttunnar hef ég rætt við allskonar fólk um mikilvægi þess að frambjóðendur félagshyggjuflokka svari harðlínuhægrinu fullum hálsi fyrir kosningarnar í vor. Það skiptir gríðarlegu máli að flokkarnir taki skýra afstöðu gegn bakslaginu, með kvenfrelsi og réttindum jaðarsetts fólks.

Í vikunni fór ég svo með góðri vinkonu í hádegismat. Hún hefur lengi verið framarlega í mannréttindabaráttu á Íslandi og var helst til buguð fyrir minn smekk. Ég reyndi að peppa hana með því að tala um að það væri nú líka ágætt fólk í framboði svo það væri kannski einhver von. Þegar hún spurði hvað ég ætti við með góðir flokkar og hvaða flokkar það væru svaraði ég: „Nú, það eru til dæmis flokkar sem ætla ekki að leggja niður mannréttindaskrifstofuna.“

REALLY SÓLEY?

Ég heyrði um leið hvað þetta var ruglað. Ég var í alvöru að stappa stálinu í baráttukonu með því að segja henni að það væru til stjórnmálaflokkar sem ætli ekki að skerða mannréttindi. Það er búið að færa mörkin mín svo langt að ég er hætt að gera kröfur. Bið fólk bara kurteislega um að reyna að streitast gegn bakslaginu. Verð ofsaglöð þegar ég sé fólk mótmæla hatri og vona innilega að einhver flokkur muni verja lágmarks starfsemi til að tryggja öryggi og rétt jaðarsetts fólk í Reykjavík.

Hröð yfirferð á föstudagshugleiðingum mínum sýnir að þær hafa í langan tíma verið skrifaðar í vörn. Þær eru viðbragð við bakslagi, við þjóðarmorði, við rasisma og transfóbíu, við hatursorðræðu, við hundaflauti, við gaslýsingum, við skerðingu femínískrar þjónustu, við manosphere og fleira og fleira.

Bakslagið hefur skilgreint áherslurnar mínar. Aðförin að frelsi, réttindum og tilvist jaðarsetts fólks hefur tekið svo mikla orku að mér hefur ekki dottið í hug að fjalla um möguleg framfararskref, hvað þá krefjast þess af öðrum.

ÁRANGUR ÁFRAM EKKERT STOPP!

Aftur að hádegismatnum. Eftir að hafa flissað yfir þessu fáránlega peppi mínu ákváðum við vinkonurnar að snúa vörn í sókn. Það gagnast lítið að hittast aftur og aftur til að bölsótast yfir bakslagi og bugun. Við þurfum að taka dagskrárvaldið af harðlínuhægrinu og halda áfram þróun öruggs, góðs og inngildandi samfélags. Það er bara alls ekkert nóg að einhverjir flokkar ætli ekki að skerða mannréttindastarf borgarinnar í vor.

Flokkar sem kenna sig við frjálslyndi, félagshyggju, jafnaðarmennsku, femínisma og velferð hljóta að setja fram stefnumál sem lúta að auknu öryggi og frelsi fólks. Þau hljóta að ætla að kynna leiðir til að styrkja ungmenni á tímum mannhvelsins, leiðir til að tryggja öryggi kvenna og jaðarsetts fólks, kynna bætt eftirlit barnaverdnar, endurmat á virði kvennastarfa, fjölgun atvinnutækifæra fyrir fatlað fólk, fjölbreyttari leiðir til að læra íslensku, bætt aðgengi að opinberu húsnæði og áframhaldandi þróun kynjaðrar starfs- og fjárhagsáætlunargerðar svo örfá dæmi séu nefnd.

Ég skora hér með á frambjóðendur að snúa vörn í sókn. Ekki bara standa vörð um það sem þegar er gert. Kynnið frekar fleiri aðgerðir í þágu jafnréttis, fjölbreytileika og inngildingar í öllum sveitarfélögum. Plís, fattið upp á ferskum og framsæknum hugmyndum í samráði við hagsmunaaðila og grasrótarsamtök. Það veitir ekki af.

Bestu kveðjur,
Sóley

10. apríl 2026

Fri, 10 Apr 2026 10:39:17 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ERKITÝPUR OG TEIKNIMYNDIR

Ég nota oft teiknimyndina Purl í námskeiðunum mínum. Hún er stutt og smellin og vekur fólk til umhugsunar um fjölbreytileika og inngildingu.

Myndin fjallar um garnhnykilinn Purl sem hefur störf í fjárfestingarfyrirtækinu BRO Investments, þar sem fyrir eru aðeins hvítir karlar jakkafötum. Purl mætir til leiks með allt annan reynsluheim, annan húmor, önnur áhugamál og annars konar aðferðafræði en áður hefur þekkst í fyrirtækinu, auk þess sem líkami hennar, fas og framkoma er mjög frábrugðið því sem karlarnir hafa átt að venjast.

Þegar ég nota myndina tek ég fram að auðvitað sé hún ýkt, eins og teiknimyndum frá Hollywood sæmir. Engu að síður tengja þátttakendur vel við hana, enda eru sömu úrlausnarefni á langflestum vinnustöðum, þó birtingarmyndirnar séu ekki eins ýktar.

VIÐMIÐ OG FRÁVIK

Myndefni Purl er tilvalið til að útskýra viðmið og frávik. Eins og myndin hér sýnir eru karlarnir algerar erkitýpur, ofsalega líkir, með sömu klippingu og í sömu jakkafötum. Mögulega hafa þeir þurft að hafa eitthvað fyrir því að falla inn í hópinn, kaupa sér réttu jakkafötinn og finna rétta hárskerann, en þeim tókst ágætlega upp.

Fyrir Purl er ómögulegt að ná rétta útlitinu. Í myndinni gerir hún grátbroslegar tilraunir til að aðlagast útliti, hegðun og áherslum sem ekki verður lýst nánar hér, en ég mæli mjög með teiknimyndinni (eða námskeiði hjá mér með umræðum um hana).

Í námskeiðunum hvet ég fólk til að greina viðmiðin á sínum vinnustað og hvernig þau falli að hugmyndafræði inngildingar, þar sem sérstaða hvers og eins á að fá að njóta sín.

HVERSU ÝKT SAMT?

Ég ítreka að ég tek í alvöru fram í námskeiðunum að teiknimyndin sé ýkt, auðvitað séu ofsalega fáir vinnustaðir svona mikið ýktir og bara eiginlega engir sem ég viti um. Enda þyki svona einsleitni ekki töff, hún sé ekki líkleg til árangurs og því almennt ekki eftirsóknarverð.

Svo var mér bent á að sumum virðist bara þykja þetta nokkuð töff. Auðvitað hefði ég getað sagt mér það sjálf, en það er ekki að spyrja að rómantíseringu gamalla gilda hjá Miðflokknum. Þar á bæ hafa nú sex oddvitar verið kynntir fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor, eins og sjá má á meðfylgjandi mynd. Ekki er vitað hvort Pixar Studios hafi komið að hönnun framboðsins eða handritsgerð.

TEIKNIMYND?

Kannski er Miðflokkurinn bara teiknimynd í raunheimum. Ýkt og smellin til að vekja okkur til umhugsunar um mikilvægi fjölbreytileika og inngildingar og minna okkur á hversu glatað það er að ala á einsleitni, karllægni, hörku, græðgi og einstaklingshyggju.

Hversu löng teiknimyndin verður og hversu margar erkitýpur koma við sögu er undir okkur komið. Best væri að sleppa því alveg að kjósa þennan flokk og leyfa hugmyndafræði hans að deyja út. Þá getur samfélagið fengið að þróast með jákvæðum og uppbyggilegum hætti fyrir okkur öll.

Bestu kveðjur,
Sóley

27. mars 2026

Fri, 27 Mar 2026 14:12:35 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MANNRÉTTINDASKRIFSTOFA REYKJAVÍKURBORGAR

Þessi hugleiðing er löng og tilfinningaþrungin. Hún er um pólítíska sýn og árangur sem er ógnað af harðlínuhægri sem hefur tengt anga sína inn í hefðbundna stjórnmálaumræðu í aðdraganda sveitarstjórnakosninga. Ég hef lengi óskað mér að mannréttindi yrðu kosningamál, en ekki grunaði mig að það yrði vegna tilrauna til að afnema þau.

ÓRÁÐSÍAN Í RÁÐHÚSINU

Þó engar stefnuskrár hafi enn verið kynntar hjá framboðunum í Reykjavík eru hægri flokkarnir farnir að tala um hagræðingu í rekstri borgarsjóðs. Boðað er aukið aðhald, minni yfirbyggingu og færri gæluverkefni.

Þetta kunnuglega stef er loðið að vanda. Fyrir utan eitt. Oddviti Sjálfstæðisflokksins ætlar að „spara hundruði milljóna“ með því að leggja niður mannréttindaskrifstofu borgarinnar. Hún kannast ekki við að mannréttindi séu fótum troðin í sveitarfélögum sem ekki hafa slíka skrifstofu. Skerpa þurfi fókusinn, einblína á lögbundna þjónustu og sleppa aukaatriðum.

AUKAATRIÐIN

Nú veit ég ekki hvernig Sjálfstæðisflokkurinn greinir á milli aðal- og aukaatriða, en mannréttindi eru almennt talin leggja grunn að góðu samfélagi. Við vitum að mannréttindi eru víða fótum troðin og að ekkert sveitarfélag er þar undanskilið. Við vitum líka að þau réttindi sem hafa áunnist eru viðkvæm fyrir afnámi eins og mýmörg dæmi sanna.

Aðgerðaráætlun borgarinnar í jafnréttis- og mannréttindamálum inniheldur yfir 100 aðgerðir sem lúta að öryggi, tækifærum og mannréttindum fólks. Það eru meðal annars aðgerðir gegn kynbundnum launamun og kynbundnu ofbeldi, aðgerðir í þágu aðgengis og atvinnuþátttöku fatlaðs fólks, aðgerðir til að stuðla að öryggi og þátttöku jaðarsettra barna í frístundum og margt fleira. Allt lýtur þetta að grundvallarmannréttindum sem fram til þessa hefur ríkt þverpólítísk sátt um að tryggja.

EN ÞARF ÞETTA?

Mannréttindaskrifstofan hefur ekki alltaf verið til og hún er ekki lögbundin. En ef fólki er alvara með ábyrgan rekstur borgarsjóðs (jafnvel þó við sleppum öllu sem viðkemur velferð borgarbúa og góðu starfsumhverfi) þá er mannréttindaskrifstofan skynsamlegasta leiðin til að sinna þeim verkefnum sem borginni ber að sinna.

Mannréttindaskrifstofan var sett á laggirnar til að fylgja eftir mannréttindastefnu borgarinnar. Hvort tveggja var unnið í þverpólítískri sátt með það að markmiði að skerpa fókus og skýra ábyrgð á verkefnum. Fram að því hafði málaflokkurinn þurft að reiða sig á að fólk á hinum ýmsu sviðum og skrifstofum tæki að sér afmörkuð verkefni til viðbótar við aðra vinnu, af mismiklum áhuga, þekkingu eða metnaði.

Í vor verða 20 ár liðin frá samþykkt fyrstu mannréttindastefnu Reykjavíkurborgar. Á þessum tíma hafa bæði stefnan og skrifstofan margsannað mikilvægi sitt gagnvart þeim sem hafa haft fyrir því að setja sig inn í söguna, verkefnin, pólítíkina og árangurinn.

AF HVERJU LÁTA ÞAU ÞÁ SVONA?

Hugmynd Sjálfstæðisflokksins um að leggja niður mannréttindaskrifstofu er í takt við alþjóðlegt bakslag gegn jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu. Hún er vanhugsuð og popúlísk tilraun að ganga í augu harðlínuhægrisins af ótta við fylgistap til Miðflokksins.

Miðflokkurinn hefur nefnilega þá pólítísku stefnu að leggja niður mannréttindaskrifstofu. Ekki af rekstrarlegum ástæðum, heldur hugmyndafræðilegum. Miðflokknum er alveg sama þó að trans börn þori ekki að taka strætó heim úr félagsmiðstöðinni á kvöldin. Honum er sama þó konur séu á lægri launum en karlar og hann er beinlínis á móti því að fólk af erlendum uppruna njóti hér sjálfsagðra réttinda og tækifæra. Þess vegna lætur Miðflokkurinn eins og mannréttindaskrifstofan sé óvinur borgarbúa og þess vegna elur hann á upplýsingaóreiðu um hundruðir milljóna sem fari í að skrifa forræðishyggjureglur um barnaafmæli.

Sjálfstæðisflokkurinn þarf að gera upp við sig hvað hann ætlar að gera. Ætlar hann að rjúfa áratuga þverpólítíska samstöðu um mannréttindi fyrir bandalag með harðlínuhægrinu? Þá þýðir ekki að beita fyrir sig rekstarrökum, því þau halda ekki vatni. Ef Sjálfstæðisflokkurinn ætlar að taka þátt í að grafa undan mannréttindum þá verður hann að segja það hreint út.

BAKSLAGIÐ

Internetið er fullt af pick-me-konum sem fullyrða að femínismi sé óþarfur. Þeim er svarað, m.a. hér , með því að þessi meinti óþarfi sé einmitt vegna femínisma. Þær geti valið í hverju þær eru, við hvað þær vinna, hvort þær eignast börn, hvað þær kjósa og hvort þær taka þátt í femínískri baráttu vegna femínískrar baráttu.

Ef Sjálfstæðisflokkurinn heldur að mannréttindaskrifstofan sé óþörf, þá mætti svara með sama hætti. Ástæðan fyrir þeim árangri sem hefur náðst undanfarna áratugi er þverpólítísk samstaða um mannréttindastefnuna og framfylgd hennar (eftir að jaðarsett fólk hafði barist öldum saman fyrir áheyrn, viðurkenningu, stefnu og réttindum).

Hvort tveggja, pick-me-konurnar og daður Sjálfstæðisflokksins við harðlínuhægrið, er hættulegt. Réttindin sem við höfum eru dýrmæt og viðkvæm. Við verðum að standa vörð um þau, hvort sem aðförin að þeim er studd með fjárhagslegum eða fasískum rökum.

Mannréttindi mega sannarlega fá meira pláss í kosningabaráttunni. Sér í lagi vona ég að þeir flokkar sem kenna sig við femínisma, fjölbreytileika, velferð og jöfnuð láti í sér heyra, standi vörð um málaflokkinn og kynni framsæknar hugmyndir um aukið jafnrétti, aukinn fjölbreytileika og aukna inngildingu í Reykjavík. Því það er það sem við þurfum.

Bestu kveðjur,

Sóley

20. mars 2026

Fri, 20 Mar 2026 10:41:26 GMT

MANNHVE LIÐ OG SÍMTAL VIKUNNAR

Meðal þess sem gerðist hjá mér í vikunni var að ég horfði á heimildamynd og fékk símtal um miðja nótt. Hvorugt telst til stórviðburða, en gefur tilefni til hugleiðingar um samhengi og áhrif.

MANNHVELIÐ

Á sunnudaginn horfði ég á heimildamyndina Inside the Manosphere eftir Louis Theroux þar sem skyggnst er inn í daglegt líf áhrifavalda mannhvelsins. Mér fannst þetta satt að segja frekar ómerkileg mynd um hálfgerð grey sem verða ríkir af að gera upp eigin vanlíðan og áföll með því að upphefja græðgi, einstaklingshyggju og kvenfyrirlitningu. Þetta var löng og leiðinleg heimildarmynd um það sem svo margar konur hafa áður greint, útskýrt og gagnrýnt með miklu beittari hætti.

Ég er orðin svo gömul í þessum bransa að mér fannst þetta besta viðbragðið við myndinni. Hefði viljað hafa vídeóið sem myndskreytingu, en er of gömul til að ráða við það. Setti í staðinn kápur á frábærum bókum eftir konur. En gott og vel. Allt sem vekur fólk til umhugsunar er af hinu góða og ef karlar þurfa að afhjúpa karla til að aðrir karlar nenni að setja sig inn í málin, þá er fínt að þeir geri það.

SÍMTALIÐ

Aðfaranótt þriðjudags vaknaði ég við símhringingu úr óþekktu íslensku númeri. Eftir að hafa reynt að hundsa látlausar hringingar og ansi mörg óaðlaðandi smáskilaboð var ekkert annað í stöðunni en að ræða við kauða. Við hjónin vorum bæði glaðvöknuð og satt að segja svolítið forvitin um það sem hann hefði að segja. Það reyndist hvorki vera fallegt, uppbyggilegt eða verðskuldað.

Ég er orðin svo gömul í þessum bransa að ég varð eiginlega ekkert hrædd. Stutt leit á netinu sýndi að maðurinn hefur bæði beitt konur ofbeldi og ofsóknum. Samt upplifði ég hann bara sem hálfgert grey sem er að glíma við heilmikið mótlæti og ákveður að taka vanlíðan sína út í símtali við mig.

Það er auðvitað óþolandi að ég skuli gera lítið úr ofbeldinu sem það er að hringja heim til fólks um miðjar nætur til að hóta því og úthúða. Ég veit að maðurinn er hættulegur. En það er líklega einhverskonar „survival mekanismi“, enda veit ég að ofbeldi gegn konum er almennt léttvægt fundið í samfélaginu. Bara að einhver karl myndi taka það að sér að afhjúpa svona karla. Þá myndi kannski eitthvað breytast. Tilraunir okkar kvenna hafa allavega ekki virkað.

SAMHENGIÐ

Maðurinn sem hringdi í mig var alveg örugglega dyggur aðdáandi áhrifavalda mannhvelsins. Hann trúir því einlæglega að mótlætið sem hann glímir við sé mér að kenna. Og öðrum femínistum. Og fólki sem vill standa vörð um öryggi og mannréttindi jaðarsetts fólks. Og hann er ekki sá eini.

Í vikunni var frétt um að íslenskir unglingar væru undir talsverðum áhrifum mannhvelsins. Þau upplifa pressu um að strákar eigi að vera ríkir og stæltir og að stelpur séu undirgefnar og setji þarfir stráka ofar sínum eigin. Starfsfólk félagsmiðstöðva upplifir aukna kvenfyrirlitningu meðal unglinga og kynferðisbrot eru að verða enn grófari en áður.

Ekkert af þessu er tilviljun. Kynjamisrétti og kvenfyrirlitning hefur alltaf verið vandamál, en áhrifavaldar mannhvelsins eru birtingarmynd bakslags sem hefur ofangreind áhrif. Þeir eru ekki bara í útlöndum, enda er internetið alþjóðlegt og þeir aldeilis ekki bara útlenskir. Um það hef ég áður skrifað og fullt af öðrum konum líka. Og einhverjir karlar, svo allrar sanngirni sé gætt. En það þarf meira til. Við þurfum öll að sporna við þessu rugli. Það er heilt samfélag í húfi.

Bestu kveðjur,

Sóley

13. mars 2026

Fri, 13 Mar 2026 12:53:11 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HAMINGJUÓSKIR

Það er rík hefð fyrir því að senda hamingjuóskir út í kosmósið á baráttudögum. Þær eru pottþétt settar fram af góðum hug og ég hef oft gert það sjálf. Mér líður samt alltaf smá skringilega með það, enda undarlegt að vera hamingjusöm yfir baráttu sem virðist engan endi ætla að taka. Alþjóðlegur baráttudagur kvenna er til dæmis miklu frekar tilefni til reiði en hamingju.

AF HVERJU MÁ ÉG EKKI BARA VERA REIÐ?

Þó samfélagsmiðlarnir mínir hafi vissulega fyllst af hamingjuóskum frá allskonar fólki á 8. mars, þá var fátt annað sem þar kom fram uppspretta hamingju. Upplýsingar um kynbundinn launamun, kynbundið ofbeldi, hundsun á stöðu, veruleika, þörfum og réttindum stelpna og kvenna sem við höfum enn ekki náð að breyta.

Hér eru nokkrar staðreyndir af handahófi:

Um 3% óléttra kvenna þjást af alvarlegri ógleði á meðgöngu (hyperemesis gravidarum) sem getur ógnað lífi móður og barns. Orsökin hefur varla verið rannsökuð og engin lækning er til.
Færri rannsóknir eru til á breytingaskeiðinu (sem hefur margvísleg áhrif á daglegt líf eiginlega allra kvenna) en á ristruflunum (sem hefur áhrif á u.þ.b. 15% karla).
Konur eru 47% líklegri til að meiðast alvarlega í bílslysum en karlar af því öryggisbúnaður í bílum er hannaður út frá líkömum karla.
Um 40% kvenna búa við lög sem skerða yfirráð þeirra yfir eigin líkama á heimsvísu.
Á Íslandi verða 8-9 konur á aldrinum 18-25 ára fyrir kynferðislegu ofbeldi á hverjum einasta degi.
Atvinnutekjur kvenna eru um 80% af atvinnutekjum karla á Íslandi.

Þessi listi er auðvitað ekki tæmandi, en er líklega nægilega langur til að tempra aðeins hamingju lesenda.

AF HVERJU Á ÉG AÐ VERA HAMINGJUSÖM?

Við erum einfaldlega ekki lengra komin en svo að okkur finnst óþægilegt að konur reiðist á meðan við sýnum því skilning og jafnvel aðdaáun þegar karlar reiðast. Ég hef ekki tölu á ábendingunum sem ég hef fengið frá vel meinandi fólki um að ég þurfi að huga að fasi og framkomu, sérstaklega þegar ég tala um jafnréttismál. Ég má ekki vera of reið, ekki of aggressíf, ég þarf að passa mig að brosa og vera vel til höfð. Ég hef tekið þetta til mín og reyni að vanda mig eins og ég mögulega get bæði í ræðu og riti. Ég veit að þannig næ ég meiri árangri.

Karlkyns kollegar mínir úr stjórnmálum og aktívisma eru ekki jafn uppteknir af þessu. Það dregur ekki úr trúverðugleika þeirra þó þeir hvessi sig og alls ekki ef þeir tala um jafnréttismál. Við dáumst að körlum sem láta sig málaflokkinn varða og skiljum vel að þeir reiðist yfir því óréttlæti sem dætur þeirra og systur þurfa að mæta.

VALDEFLING Í STAÐ HAMINGJU

Krafan um brosandi, vel til hafða og hamingjusama baráttukonu gerir í raun lítið úr baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna. Misréttið er svo grafalvarlegt og óþægilegt og skaðlegt að við ættum í raun öll að vera brjáluð.

Okkur skortir almennileg hvatningarorð til að nota á svona dögum. Það væri nær að segja til valdeflingar með daginn eða til árangurs með daginn heldur en til hamingju með daginn. Ég er til í næstum hvað sem er, svo lengi sem ég losna undan kröfunni um að vera hamingjusöm í baráttunni fyrir sjálfsögðum réttindum. Því það er ég ekki.

Bestu kveðjur,
Sóley

6. mars 2026

Fri, 06 Mar 2026 12:22:34 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ALÞJÓÐLEGUR BARÁTTUDAGUR KVENNA

Á sunnudaginn, þann 8. mars, er alþjóðlegur baráttudagur kvenna. Ég veit ekki til þess að neinir stórviðburðir hafi verið skipulagðir í tilefni dagsins í ár, en í vikunni hafa hagsmunasamtök vakið athygli á stöðu jafnréttismála í íslensku samfélagi með ýmsum hætti.

KYNBUNDIÐ OFBELDI

Samkvæmt þolendakönnun ríkislögreglustjóra sem kynnt var í vikunni verða um 16% ungra kvenna (18-25 ára) fyrir kynferðisofbeldi á hverju ári. Það þýðir að 3128 konur urðu fyrir kynferðisofbeldi árið 2025, að jafnaði 8 til 9 á dag.

Vera má að einhverjir gerendur beiti ofbeldi oftar en einu sinni, en jafnvel þó við áætluðum tvo verknaði á hvern þeirra, má ætla að a.mk. 1600 gerendur hafi beitt kynferðisofbeldi árið 2025. Langflestir þeirra ganga frjálsir, enda sjaldgæft að konur kæri verknaðinn og aðeins í undantekningartilfellum sem kærurnar leiða til sakfellingar.

Undanfarna áratugi hafa hagsmuna- og baráttusamtök kvenna valdið vitundarvakningu um kynbundið ofbeldi, sett ofbeldið í samhengi við kynjað valdakerfi samfélagsins og stuðlað að valdeflingu fyrir brotaþola. Þó einhverjar réttarbætur hafi orðið, er augljóst að betur má ef duga skal.

KYNBUNDNAR VINNUMARKAÐSHINDRANIR

Í Hagkorni BHM kemur fram að atvinnutekjur kvenna voru 80% af atvinnutekjum karla árið 2024. Munurinn skýrist af ýmsum breytum, s.s. menntun, starfsreynslu, vinnutíma og starfsgrein, en þegar leiðrétt hefur verið fyrir þessa þætti mælist munurinn um 10%. Þó þessar skýribreytur séu enn notaðar, er ekki endilega þar með sagt að þær réttlæti launamuninn.

Kynjað verðmætamat og valdakerfi veldur og viðheldur kynbundnum launamun og hefur kynjuð áhrif á skýribreyturnar sem notast er við. Menntun er síður metin til tekna hjá konum en körlum. Hefðbundin kvennastörf eru síður metin að verðleikum en hefðbundin karlastörf og hærra hlutfall kvenna en karla er í hlutastörfum. Ójöfn ábyrgð á ólaunaðri vinnu er bæði orsök og afleiðing alls þessa og allt þetta viðheldur ójafnri ábyrgð á ólaunaðri vinnu kvenna.

Ef okkur er alvara með að leiðrétta kynbundinn launamun verðum við að koma í veg fyrir að innviðir (s.s. skólar, heilbrigðiskerfi og öldrunarstofnanir) reiði sig á ólaunaða vinnu kvenna. Í stað þess að þrengja að þessum innviðum, stytta opnunartíma og setja takmörk á þjónustu verðum við að endurmeta virði kvennastarfa og bæta starfsaðstæður þeirra. Þar er langt í land.

FLÆKJUSTIG VALDAKERFISINS

Samverkandi áhrif kynbundins ofbeldis og kynbundinna vinnumarkaðshindrana ýkja svo hvort tveggja. Kynbundið ofbeldi hefur áhrif á möguleika kvenna á vinnumarkaði og kynbundnar vinnumarkaðshindranir geta hindrað að konur komist út úr ofbeldissamböndum.

Við þetta bætist svo fjöldi annarra breyta sem ýkir áhrif hvors tveggja, s.s. stétt, staða, fötlun, uppruni, kynhneigð, kynvitund, tungumálakunnátta, húðlitur og fleira og fleira.

ÁRANGUR OG ÁFRAMHALD

Við getum sannarlega fagnað frelsi og réttindum sem hafa áunnist frá því fyrstu baráttudagarnir voru haldnir. Það er miklu betra að vera kona nú en þá. Það er samt ekki nógu gott og blikur á lofti um framtíðina.

Á alþjóðlegum baráttudegi kvenna, þann 8. mars 2026 þurfum við að gera allt í senn: Gleðjast yfir áunnu frelsi og réttindum, standa keik gegn uppgangi harðlínuhægris sem finnst fátt meira aðlaðandi en réttindaskortur kvenna í upphafi 20. aldar og halda áfram að frelsa allar konur undan kynbundnu ofbeldi og vinnumarkaðshindrunum. Það er okkar að sjá til þess að komandi kynslóðir geti fagnað meira af frelsi og réttindum en við gerum í dag.

Bestu kveðjur,
Sóley

27. febrúar 2026

Fri, 27 Feb 2026 13:35:59 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: AFLIÐ Í KVENNASAMSTÖÐU

Fyrir nokkru frétti ég að Julie Bindel væri á leið til landsins. Kona sem ég dáðist að í upphafi aldarinnar fyrir hugrekki og róttækni í baráttunni gegn kynbundnu ofbeldi og markaðsvæðingu á líkömum kvenna. Á svipuðum tíma og ég dáðist að J.K. Rowling fyrir hugmyndaauðgi og skáldskapargáfu. Síðan hefur ansi mikið breyst.

ÚRELDING KYNJATVÍHYGGJUNNAR

Við erum öll stöðugt að læra. Í upphafi aldarinnar var íslenskur femínismi bæði forréttindamiðaður og byggður á tvíhyggju. Síðan þá hefur íslenskt samfélag þróast hratt, skápar hafa opnast og jaðarsett fólk hefur tekið sér pláss. Við hvítu forréttindakonurnar höfum lært talsvert og baráttan öll orðið meira inngildandi.

Sjálf var ég orðin rígfullorðin þegar ég lærði um fjölbreytileika kynvitundar, kyntjáningar, og kyneinkenna. Að öðrum ólöstuðum á ég Uglu Stefaníu Kristjönudóttur Jónsdóttur og Kitty Anderson persónulega mikið að þakka í þeim efnum, en þær voru brautryðjendurnir á þeim tíma. Allt það fólk sem hefur komið að stofnun og starfsemi Trans Íslands og Intersex Íslands hefur breytt íslensku samfélagi til hins betra.

Íslenska kvennahreyfingin byggir í dag á samstarfi fólks með ólíkan bakgrunn, af ólíkum stéttum, frá ólíkum löndum, með sýnilegar og ósýnilegar fatlanir, tungumálakunnáttu, reynsluheim, þarfir, væntingar og hæfileika. Hún er fjölbreyttari, sterkari og kraftmeiri en nokkru sinni.

HEIMSÓKN BINDEL

Áður en Bindel kom til landsins reyndi hún að fá fundi með öllum helstu hagsmunasamtökum og einstaklingum sem hafa tekið þátt í jafnréttis- og mannréttindastarfi á Íslandi. Ég veit ekki um neina manneskju sem þáði boð um fund. En ég veit að það var reynt að útskýra fyrir henni að styrkur íslenskrar kvennahreyfingar fælist fyrst og fremst í samstöðu fólks með ólíkan bakgrunn og reynsluheim og það stæði ekki til að breyta því.

Einu fréttirnar sem borist hafa af heimsókn Bindel koma úr hlaðvarpsviðtali við karl sem hefur lagt sig fram um að grafa undan kvennahreyfingunni með ráðum og dáð. Þar segir hún hluti sem mig langar ekki að hafa eftir henni og dregur þá ályktun að viðurkenning á tilvist trans fólks og þátttaka þeirra í kvennabaráttunni sé hættuleg, slæm og afturför í jafnréttismálum.

Fyrir utan ömurlegan málflutning Bindel var tragíkómískt að fylgjast með þáttastjórnandanum taka undir áhyggjur hennar af kynbundnu ofbeldi og markaðsvæðingu á líkömum kvenna. Og að hún skyldi halda að þar væri bandamaður á ferð.

VEKUR VON

Skoðanir Julie Bindel eru afmennskandi, særandi, útilokandi og skaðlegar. Sérstaklega í Bretlandi þar sem hún hefur umtalsverð áhrif. En það vekur hjá mér einlæga von að hún skuli ekki fá neinn hljómgrunn fyrir skoðanir sínar hér á Íslandi. Það er í alvörunni fagnaðarefni að transfóbískt fólk eigi sér bara vettvang í afturhaldshlaðvörpum á Íslandi. Og að kvennahreyfingin standi keik þegar á reynir.

Höldum áfram svona. Stöndum saman gegn öllum tilraunum til að sundra, útiloka, mismuna eða tala niður konur, kvár og jaðarsett fólk. Stöndum með mannréttinum og höldum áfram að byggja upp viðurkenningu, virðingu, samkennd, jafnrétti og öryggi fyrir okkur öll.

Bestu kveðjur,

Sóley

20. febrúar 2026

Fri, 20 Feb 2026 10:29:19 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: UNG, MIÐALDRA, GÖMUL EN GRÖNN

Ég er hraust 51 árs kona. Ég er þakklát fyrir heilsuna og líkamann minn sem hefur farið með mig í fullt af ævintýrum, búið til tvö börn, fætt þau og fóðrað. Þessi líkami er flinkur á skíðum, getur hlaupið ágætar vegalengdir og er að læra lyftingar. Hann hefur aldrei valdið teljandi vandræðum. Ég hef aldrei brotið bein, aldrei verið svæfð og aldrei verið lögð inn á spítala (7-9-13). Ég þarf ekki hjálpartæki, ég get fundið föt sem henta mér í langflestum fataverslunum og það er enginn sem dæmir mig af því líkaminn minn sé einhvern veginn öðruvísi en fólk á að venjast.

SAMT

Þrátt fyrir allt ofangreint hef ég aldrei verið fyllilega sátt við líkamann minn. Ég var búin að læra að ég væri í feitara lagi áður en ég komst á gelgjuna. Sem var rangt. Fljótlega lærði ég svo að velja ekki föt sem sýndu mínar bestu hliðar, heldur þau sem feldu þær verstu. Til að forðast misskilning, þá er ég ekki haldin neinu sjálfshatri. Það er til fullt af konum sem líður miklu verr en mér. Mér finnst ég sæt og fín, en ég vildi samt óska að það væri aðeins minna af þessu og aðeins meira af hinu.

SKILABOÐIN OG RAUNVERULEIKINN

Á kynþroskaskeiðinu þyngjast stúlkur um 10-15 kíló að jafnaði. Á meðgöngu er talið eðilegt konur þyngist a.m.k. um annað eins og flestar konur sitja eftir með 1-4 kíló eftir hverja meðgöngu. Á breytingaskeiðinu þyngjast konur um 2-10 kíló að jafnaði.

Mér hefur aldrei verið sagt að þyngdaraukning á kynþroska- eða breytingaskeiði sé í lagi, þyki eðlileg, hvað þá eftirsóknarverð. Þvert á móti lærði ég snemma að eitt það versta sem gæti komið fyrir mig í lífinu væri að fitna. Ég mátti ekki fitna á gelgjunni. Alls ekki of mikið á meðgöngu. Varð helst að ná öllu af mér á milli meðgangna og eftir þær og núna á ég að berjast með kjafti og klóm gegn náttúrulögmálum breytingaskeiðsins.

Yfir 40% stelpna fara í sína fyrstu megrun á kynþroskaskeiðinu, 4-8% kvenna reyna megrun á meðan á meðgöngu stendur, yfir 50% kvenna reyna megrun eftir barneignir og 70-80% kvenna reyna megrun á breytingaskeiðinu. Ég get ekki lýst öllum óumbeðnu ráðunum sem ég hef fengið um að vikta matinn minn, sleppa kolvetnum, glúteini, kjöti, ákveðnum tegundum af þessu, hinu eða helst bara ljóstillífa á breytingaskeiðinu. Þrátt fyrir að allt heilbrigðisstarfsfólk sé sammála um að hefðbundnir megrunarkúrar stuðli að meiri þyngdaraukningu til lengri tíma.

PÓLÍTÍKIN

Svo það sé sagt, þá geri ég mér grein fyrir að offita getur haft neikvæð áhrif á líf og heilsu fólks. Ég hef bara aldrei verið neitt nálægt henni, ekki frekar en meginþorri kvennanna sem prófuðu alla megrunarkúrana. Ótti minn og óánægja snýst ekki um heilsu, enda engin ástæða til. Hann snýst um staðalmyndir og innprentaða fitufordóma.

Þessi þörf samfélagsins fyrir að hemja líkamsþynd kvenna sprettur úr sama jarðvegi og önnur stjórntæki yfir líkömum og lífi kvenna. Hún snýst ekki um hagsmuni kvenna, ekki um þarfir þeirra, líðan eða heilbrigði. Þessi þörf snýst að stærstu leyti um að uppfylla löngu úreltar staðalmyndir um útlit, hlutverk og sjálfsákvörðunarrétt kvenna.

Má ég biðja um frið fyrir kröfunni um að vera gömul og grönn? Getum við plís leyft konum að þroskast og þróast og vera þær sjálfar? Getum við tryggt konum heilbrigðisþjónustu og aðstoð þegar þarf, en samt fagnað fjölbreytileika þeirra?

Bestu kveðjur,

Sóley

18. febrúar 2026

Wed, 18 Feb 2026 11:36:20 GMT

MEIRA UM LEIKSKÓLANA

Nokkur upplýsingaóreiða virðist vera til staðar um nýjar gjaldskrár, þá helst af því að meirihlutinn reiknar aldrei skráningardaga inn í mánaðargjald.

Hér eru þrjár myndir sem sýna hvernig breytt greiðslufyrirkomulag kemur niður á ólíkum hópum:

Á myndinni hér að ofan má sjá að allir foreldrar sem geta haft vistunartíma barna í 38 tíma mun greiða minna, jafnvel þó þau þurfi 8 skráningardaga. Hlutfallsleg lækkun er þó miklu meiri hjá sambúðarfólki en einstæðum foreldrum.

Hér fyrir ofan má svo sjá hvernig gjaldskrá fyrir 40 tíma mun breytast. Sambúðarfólk sem getur haft vistunartíma barna í 40 tíma mun greiða minna eða sambærilegt, jafnvel þó þau þurfi 8 skráningardaga. Gjaldskrár einstæðra foreldra (að undanskildum lægsta tekjuhópnum) mun aftur á móti hækka, jafnvel þó þau þyrftu ekki á neinum skráningardögum að halda (sem er eiginlega óhugsandi).

Síðasta myndin sýnir svo að allir hópar munu þurfa að greiða meira fyrir 42,5 tíma (að undanskildum lægsta tekjuhópi án skráningardaga). Gjaldskrárhækkunin er hlutfallslega meiri hjá einstæðum foreldrum en sambúðarfólki.

Upplýsingaóreiðan felst einnig í því að það er ekki hægt að setja aðstöðumun einstæðra foreldra og sambúðarfólks upp í gröf. Við vitum engu að síður að miklu fleiri einstæðir foreldrar munu lenda í dýrari flokkunum af því þau geta síður stytt dvalartíma og fækkað skráningardögum en sambúðarfólk.

Ég endurtek því enn og aftur: Borgarstjórn verður að grípa til aðgerða, enda er ástandið á leikskólunum óviðunandi. En ef borgarstjórn Reykjavíkur hefði metnað fyrir rekstri leikskóla í Reykjavík, þá myndi hún færa hún til fjármagn strax og tryggja sómasamlega mönnun þó vinnuvika leikskólastarfsfólks hafi verið stytt. Í framhaldinu þarf svo að fara í alvöru aðgerðir til að styðja við fagstéttir, bæta aðstæður, umhverfi og allt hitt sem uppá vantar.

17. febrúar 2026

Tue, 17 Feb 2026 15:46:49 GMT

BREYTT REYKJAVÍKURMÓDEL, SAMA VANDAMÁL

Í morgun kynnti meirihluti borgarstjórnar nýja útfærslu af Reykjavíkurmódelinu og samþykkti svo útfærsluna seinna sama dag. Við það hef ég ansi margt að athuga.

HROÐVIRKNIN

Hraði afgreiðslunnar er fordæmalaus. Enginn möguleiki var gefinn á rýningu, skoðanaskiptum eða mögulegum breytingatillögum. Að samþykkja tillögur sama dag og þær eru kynntar er hvorki til marks um vandvirkni né lýðræðisást. Svo umfangsmiklar tillögur hefðu sannarlega haft gott af frekari rýningu hjá almenningi, hagsmunaaðilum og kjörnum fulltrúum.

FORSENDURNAR

Þó eitthvað hafi verið hrært í tekjutengingum og afsláttum í excelskjalinu, byggir módelið á sömu forsendum og áður: Að færa ábyrgðina á innviðaskuld borgarinnar gagnvart leikskólunum af starfsfólki yfir á foreldra. Rökstuðningurinn er sá sami og áður, að 36 tíma vinnuvika starfsfólks á leikskólum geti ekki dekkað lengri leikskóladvöl barnanna.

Ég tek heilshugar undir með leikskólastarfsfólki um að vinnuaðstæður séu ekki boðlegar eins og málum er háttað í dag. Þó stytting vinnuvikunnar hafi gengið vel á mörgum vinnustöðum, þá reyndist einfaldlega ekki unnt að útfæra hana án aukins mannafla á leikskólum. Það er staðreynd sem þarf að horfast í augu við og eðlilegasta viðbragðið væri að auka fjármagn til leikskólanna svo hægt væri að fjölga starfsfólki.

Þetta er ekkert í fyrsta skipti sem forsendur hafa breyst. Framkvæmdir hafa oft reynst dýrari eða flóknari en upphaflega var áætlað. Þá hafa kjörnir fulltrúar fundið leiðir til að mæta því, fært til fjármagn og aðlagað áætlanir. Ég man ekki til þess að aukinn framkvæmdakostnaður hafi leitt til minnkunar á mannvirkjum eða lélegra burðarþols. Fjármagn hefur einfaldlega verið fært til svo hægt sé að ljúka því sem þarf.

JAFNRÉTTISMATIÐ

Í jafnréttismati tillagnanna (sem reyndar er höfundarlaust) er margítrekað bent á hættuna á að konur í láglaunastörfum, einstæðar mæður, konur af erlendum uppruna og jaðarsett fólk sé líklegra til að líða fyrir breytingar í þessum anda. Þar er jafnframt bent á að tillögurnar skapi spennu milli kvennastéttar sem vill auka gæði leikskólastarfs annars vegar og viðkvæmra hópa foreldra sem vilja sinna því hlutverki sínu vel hins vegar.

Borgarfulltrúarnir sem að tillögunum stóðu mærðu jafnréttismatið í hvívetna á fundi borgarstjórnar í dag. Þau töluðu um þá mikilvægu vinnu sem þar hefði farið fram, að leikskólarnir væru grundvallarstoð í lýðræðissamfélagi og auðvitað stæði ekki til að mismuna neinum. Þessar ræður voru ansi skrítnar í ljósi þess að ekki virðist hafa verið tekið mið af einu orði í jafnréttismatinu.

NÝJU ÚTREIKNINGARNIR

Nú hefur hver borgarfulltrúinn á fætur öðrum haldið því fram að verið sé að lækka gjaldskrár leikskólanna. Ef fólk styttir viðveru barna sinna geta þau vissulega lækkað leikskólagjöldin. En hver geta gert það og hvernig? Skoðum það aðeins nánar.

Á myndinni hér að ofan má sjá raunhæft dæmi. Gjaldskrá fyrir sambúðarfólk með eitt barn sem hefur möguleika á að fara úr 42,5 tímum í 40 og þarf á 4 skráningardögum að halda er vissulega að lækka um 6-13 þúsund krónur að jafnaði eftir tekjum. Einstæðir foreldrar með eitt barn sem ekki hafa kost á að stytta dvölina og þurfa á 8 skráningardögum að halda á ári munu greiða 2-17 þúsund krónum meira á mánuði að jafnaði.

Ég gagnrýndi muninn á gjaldskrám fyrir einstæða foreldra og sambúðarfólk í síðustu tillögum. Ég veit ekki hvort reynt var að koma til móts við þá gagnrýni – en niðurstaðan er engu að síður mjög ósanngjörn. Ef fólk hefði haft áhuga á að koma til móts við ólíkar aðstæður ólíkra fjölskyldna, hefði þurft að bæta afsláttarfyrirkomulagi við hjá einstæðum foreldrum á lengstu dvölinni og skráningardögum.

ÁFRAM LEIKSKÓLARNIR

Ég ítreka það sem ég hef áður skrifað um þetta mál . Leikskólarnir líða fyrir áratuga vanrækslu sem verður að bæta úr. Núverandi aðstæður gera kröfu um kjark og útsjónarsemi hjá kjörnum fulltrúum. Það þarf að fjármagna tilhlýðilegan rekstur á leikskólum í Reykjavík. Fjölga stöðugildum þannig að hægt sé að mæta veikindum og forföllum og tryggja örugga mönnun við allar aðstæður. Greiða sanngjörn laun fyrir störfin. Tryggja aðbúnað, faglegt starf og næðisstundir svo skólarnir geti gegnt öllum þeim ólíku hlutverkum sem þeim er ætlað, sem menntastofnun, jöfnunartæki og mikilvæg stoð í velferðarsamfélagi. Reykjavíkurmódelið leysir ekkert af þessu.

Fjármagnið er hægt að finna og færa til strax. Hitt tekur lengri tíma. En það verður spennandi að sjá áherslur framboðanna varðandi þau mál fyrir kosningarnar í vor.

Bestu kveðjur,

Sóley

13. febrúar 2026

Fri, 13 Feb 2026 13:28:33 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: TRIGGERAR, SLAUFUNARMENNING OG TILKALL

Mjög margar konur á Íslandi eiga áfallasögu. Flestar hafa fundið leiðir til að lifa með áföllunum en þau hafa engu að síður áhrif á öryggistilfinningu kvenna við ólíkar aðstæður. Triggerarnir (afsakið slettuna), sem geta verið ólíkir skapa endurupplifanir, vanlíðan eða óöryggi. Algengt er að vanlíðanin spretti upp á ákveðnum stöðum eða við ákveðnar aðstæður, vegna ákveðinna einstaklinga eða annars sem getur minnt á verknaðinn. Hjá flestum brotaþolum er gerandinn sjálfur stærsti triggerinn. Aðrir gerendur geta líka haft umtalsverð áhrif.

KONURNAR Í RÁÐHÚSINU

Allt ofangreint á líka við um konurnar sem vinna í Ráðhúsi Reykjavíkur. Ég hef hugsað mikið til þeirra í vikunni. Ég þekki margar þessara kvenna og veit að þær eru kraftmiklar, duglegar og flinkar að vinna við flóknar aðstæður. Þær eru oft í nánum samskiptum við borgarfulltrúa þar sem valdamisræmið er umtalsvert og ég veit að þær láta oft meira yfir sig ganga en eðlilegt er.

Fátt bendir til þess að uppstillingarnefnd Miðflokksins hafi hugsað mikið til kvennanna í Ráðhúsinu í vikunni. Eða kvenna yfir höfuð. Hvað þá einnar tiltekinnar konu sem hefur varið mörgum árum í að vinna úr afleiðingum kynferðislegrar áreitni sem hún varð fyrir. Líðan brotaþola kynbundins ofbeldis var ekki í fyrirrúmi þegar oddviti flokksins í Reykjavík var valinn, maður sem er einna þekktastur fyrir að áreita konur.

SLAUFUNARMENNINGIN

Oddviti Miðflokksins í Reykjavík er til marks um að hundaflautið dugi ekki Miðflokknum lengur. Þeir eru orðnir þreyttir á að „spyrja spurninga“, „opna umræðu“ eða „lýsa áhyggjum“ af einhverju til að magna upp rasisma, transfóbíu og kvenfyrirlitningu. Þeir segja slaufunarmenningunni stríð á hendur með því bjóða fram gamlan karl með gerendafortíð.

Ef allt fer samkvæmt þeirra áætlun mun oddvitinn vappa um ganga ráðhússins næsta kjörtímabil. Áhrif þess á öryggistilfinningu kvennanna sem þar vinna eru augljós. Þá mun hann taka ákvarðanir um líf og líðan allra borgarbúa, þar með talið kvenna, jaðarsetts fólks og brotaþola. Og fram að því verður vart hægt að opna fjölmiðla án þess að triggerandi ásjóna hans birtist fólki.

TILKALL

Þegar oddivitinn var spurður út í fortíð sína í vikunni svaraði hann: Þar sem þessar ásakanir voru tilhæfulausar, þá á ég rétt á því að þetta verði skilið eftir í fortíðinni.

Ég hef nokkrum sinnum skrifað um tilkall (e. entitilement). Meðal annars þegar umræddur oddviti var rekinn fyrir kynferðislega áreitni. Framkoma hans þá var kýrskýrt dæmi um stjórnlaust tilkall þar sem þarfir, vilji og tilfinningar annars fólks skiptu ekki máli. Fjórum árum síðar hefur ekkert breyst. Hann á og má. Hann skilgreinir. Hann á heimtingu á því sem honum sýnist. Hann ræður.

SKILABOÐIN

Oddviti Miðflokksins er kynntur sem reyndur viðskiptamaður og stjórnandi sem borgin þurfi á að halda. Það er samt algert aukaatriði. Eiginlega fyrirsláttur. Fyrst og fremst var hann valinn til að taka slaginn um meinta slaufunarmenningu. Miðflokkurinn vill nefnilega hvorki hvorki að brotaþolar hafi rödd né rétt og hann vill alls ekki láta gerendur axla ábyrgð á hegðun sinni. Miðflokknum finnst sjálfsagt að hið karllæga réttarkerfi skeri úr um sekt og sakleysi og honum finnst óboðlegt að brotaþolar deili við dómarann.

ÁFRAM VEGINN?

Nú ætti ég að koma með eitthvað uppbyggilegt undir lokin. Benda á leiðir til að mæta þessu fáránlega bakslagi. En mér er orða vant. Hugur minn er hjá brotaþolum. Þó staðan sé ömurleg í dag, þá verða vonandi dregnir af þessu lærdómar seinna.

Bestu kveðjur,
Sóley

6. febrúar 2026

Fri, 06 Feb 2026 11:20:05 GMT

MENNINGARHORN VIKUNNAR: TVENNT GEGGJAÐ

Ég verð seint kölluð menningarviti og hef hvorki áhuga né burði til að fara að breyta föstudagshugleiðingunum í menningargagnrýni til frambúðar. Nú stenst ég þó ekki mátið, því að undanförnu hef ég séð tvennt svo frábært að ég vildi óska að öll heimsbyggðin fengi að njóta. Annað er einskonar leikrit, en þó eiginlega kórtónleikar. Hitt er sjónvarpssería.

MERGUR

Mergur er skilgreint sem tón- og sviðsverk í Tjarnabíói. Verkið er byggt á útskriftarverki Katrínar Lóu Hafsteinsdóttur þar sem við hlustum á hefðbundinn íslenskan kór syngja lög í anda íslenskra ættjarðarljóða. Í stað þess að mæra ættjörðina, fjalla lögin þó aðallega um líkamsstarfsemi og líkamsvessa sem við þekkjum öll en fæst okkar tala um nema í mjög vernduðu umhverfi. Blæðingar, njálgur, gröftur, legvatn, sviti og flasa koma við sögu í lögunum, í texta sem er haganlega fyrirkomið í dásamlega fallegum sönglögum.

Þessi lýsing hljómar hræðilega, ég geri mér grein fyrir því. En verkið er dásamlegt. Það er fallegt, ógeðslegt, brjálæðislega fyndið og vekur upp spurningar um hvað þykir eðlilegt að mæra og hvað ekki. Af hverju eru til milljón lög um náttúruna en næstum engin um líkamana okkar?

ÖLHUNDEN BERIT

Í spilara RÚV má finna norska sjónvarpsseríu í fjórum þáttum um mann sem er afhjúpaður opinberlega sem hrottalegt nettröll. Til að forðast ofsóknir dulbýr hann sig sem konu og í kjölfarið á sér stað atburðarás þar sem við kynnumst nágrönnum hans, fólkinu á hverfisbarnum, femínískum uppistandara, starfsfólki sjónvarpsstöðvar, starfskonum neyðarmóttöku vegna nauðgana og gamalli konu á bekk.

Það er stórkostlegt að fá að fylgjast með uppgjöri þessa fólks við sjálft sig og samfélagið. Og ekki síður er stórkostlegt að þættir sem fjalla um gróft og hrottafengið kynbundið ofbeldi, bæði í net- og raunheimum, geti kallað fram samkennd og hlýhug.

ÖGRUNIN

Bæði Mergur og Berit ögra hinu viðtekna. Eftir Merg velti ég fyrir mér af hverju okkur finnast hverir fallegir en líkamsvessar ógeðslegir? Hvenær var ákveðið hvaða hlutar náttúrunnar væru aðdáunarverðir og hverjir ekki? Ættum við kannski að leyfa okkur að dást að því stórkostlega fyrirbæri sem líkamar eru með öllu sem þeim fylgir? Líka að blóðinu, svitanum og horinu, sem allt gegnir lykilhlutverki varðandi heilsu okkar og líðan?

Fyrir utan að draga upp svo átakanlega raunsanna mynd af breysku fólki á tímum kvenhaturs og fordóma, vekur Berit upp spurningar um hvað það er sem skapar samkennd, skilning og vilja til að vera góðar manneskjur. Þurfum við að ganga í gegnum allan hryllingin sem aðalpersónurnar mega þola, eða getum við fundið leið til að skilja og virða reynsluheim fólks sem er ólíkur okkar eigin? Getum við fundið til hvert með öðru og hjálpast að við að koma í veg fyrir að vanlíðan okkar bitni á fólkinu í kringum okkur?

ENGIN SVÖR

Ég veit ekki hvort ég finn nokkurn tímann svör við þessum spurningum. En spurningarnar eru hollar og munu fylgja mér áfram. Ég mæli eindregið með því að þið kaupið ykkur miða á Merg og horfið á Ölhunden Berit . Ég öfunda þau ykkar sem eiga það eftir.

Bestu kveðjur,
Sóley

30. JANÚAR 2026

Fri, 30 Jan 2026 10:01:01 GMT

SPENNUSAGA VIKUNNAR: LÝTAAÐGERÐIN

Ég fór í lýtaaðgerð á föstudaginn var. Augnlokin mín voru farin að hanga mjög óþægilega yfir augunum svo ég lét minnka þau. Ég var auðvitað búin að velta lengi fyrir mér fegurðarstöðlum, öldrunarfordómum og hvort ég myndi þurfa að skila inn femínistaskírteininu en ákvað á endanum að láta slag standa. Hvort ég verð fegurri fyrir vikið á eftir að koma í ljós, enn er ég þrútin og marin og eiginlega bara frekar ljót, svona ykkur að segja.

Hugleiðingin snýst þó ekki um útlit, hvorki mitt né annarra. Ég ætla að segja ykkur frá aðgerðinni og því sem gerðist á meðan á henni stóð.

AÐGERÐIN

Ég var mjög stressuð. Mér fannst óhugnanlegt að leggjast á bekk, fá smá tannlæknadeyfingu í kringum augun og finna lækninn hefjast handa við að skera upp á mér augnlokin. Læknirinn skynjaði stressið, sagði mér að best væri að hugsa bara um eitthvað annað og bryddaði upp á léttu samtali sem hófst á þessa leið:

Læknirinn: Við hvað vinnur þú?
Ég: Ráðgjöf á sviði fjölbreytileika og inngildingar.
Læknirinn: Nú. Ertu þá ósammála Trump?
Ég: Svona í meginatriðum, já.
Læknirinn: Hann hefur nú samt rétt fyrir sér í mörgum málum. Til dæmis með kyn. Auðvitað er þetta komið út í algjöra vitleysu og fólk á bara ekkert að vera að...

Ég reyndi að komast að öðru hverju en gekk álíka vel og Þorbjörgu Þorvaldsdóttur í Kastljósi á haustmánuðum. Á einhverjum tímapunkti þótti hjúkrunarfræðingnum ástæða til að grípa inn í. Það gekk svona og svona:

Hjúkrunarfræðingur: Já já, nóg um það. Segðu okkur meira frá þér. Hvaðan kemurðu?
Ég: Frá Íslandi.
Læknirinn: Já, það er nú frábært land. Ég hef komið þangað og það er hárrétt sem er sagt, þar eru mjög fallegar konur. Þær eru virkilega...

Aðgerðin tók 35 mínútur. Í rúman hálftíma lá ég og hlustaði á mann ausa yfir mig transfóbíu, rasisma og karlrembu á meðan hann framkvæmdi skurðaðgerð á augnlokunum mínum.

VALDAMISRÆMIÐ

Ég er ýmsu vön, en þetta fannst mér mjög óþægilegt. Ég var algerlega berskjölduð þar sem ég lá innpökkuð, dofin og stressuð í skurðaðgerð á augum. Ég gat ekki staðið upp. Ég gat eiginlega ekki mótmælt. Varnarleysi mitt fólst í stellingu (liggjandi/sitjandi), stöðu (læknir/sjúklingur), tungumáli (móðurmál/fjórða mál) og svo auðvitað hnífandskotanum sem ég óttaðist en var hversdagslegt vinnutæki fyrir honum.

Þessi aðgerð var stór ákvörðun fyrir mér, eitthvað sem ég hafði hugsað um í tvö ár og mun aldrei gleyma. Fyrir honum var ég eitt af mörgum verkefnum dagsins sem hann hefur örugglega gleymt nú þegar. Læknirinn var algerlega ónæmur fyrir þessum aðstæðum. Ég get ekki fullyrt að honum hafi verið sama um mig en hann virðist hvorki hafa haft áhuga né ástæðu til að spá í hvað gæti haft áhrif á van- eða vellíðan fólks á meðan á aðgerðum stendur.

DRÖGUM ÚR FORRÉTTINDAFIRRINGU

Við njótum öll einhverra forréttinda og erum öll einhvern tímann í valdastöðu gagnvart fólkinu í kringum okkur. Við vinnum (sem betur fer) fæst við að krukka í augu annars fólks með hnífum, en okkar hversdagsleiki getur verið framandi og jafnvel ógnvænlegur fyrir okkur jaðarsettara fólk. Þess vegna þurfum við að vera meðvituð um stöðu okkar og það valdamisræmi sem kann að vera til staðar þó við finnum ekki fyrir því.

Óöryggið sem jaðarsett fólk upplifir er óöryggi sem við hin þekkjum ekki. Ótti við að vera niðurlægð, mismunað eða beitt ofbeldi vegna kynvitundar, húðlitar eða fötlunar er eitthvað sem ég þekki ekki og get ekki skilið. En hann er raunverulegur og hann á rétt á sér. Við þurfum öll að virða það, horfast í augu við að við getum ekki skilið það til fulls og reyna að koma í veg fyrir að við völdum eða viðhöldum slíkri vanlíðan. Lítum í eigin barm og reynum að leggja okkar af mörkum í þágu öruggara samfélags.

Bestu kveðjur,
Sóley

23. JANÚAR 2026

Fri, 23 Jan 2026 10:38:19 GMT

HORMÓNAR OG BARNAUPPELDI – GRÍN VIKUNNAR?

Í gær var mér bent á klippu úr einhverju afturhaldshlaðvarpi. Þar var kona sem taldi mikilvægt að konur sæju um mýkri hliðar uppeldis og karlar hinar hressari. Hún sagði umönnun ungra barna hafa neikvæð áhrif á testósteronframleiðslu karla sem gæti leitt af sér þunglyndi og lægri kynhvöt á meðan kvenhormónin þyrftu á samvistum við ungbörn að halda. Því væri best ef konur væru heima til að byrja með en karlar kæmu seinna að uppeldinu og sæju þá aðallega um að kenna börnum hvatvísi og árásargirni í gegnum leik. Að lokum lagði hún til að samkynja pör veldu sér annað hvort hlutverkið, fólk yrði að ákveða hvort eigi að vera hvað í sambandinu.

Ég ætla ekki að rekja þetta viðtal frekar. Best væri að hlæja bara að þessu og halda áfram. En það er ástæða til að staldra við.

SAMHENGIÐ

Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég heyri konu mæra gamaldags kynhlutverk á opinberum vettvangi. Fyrir stuttu talaði önnur kona um að konur eyddu sínum bestu frjósemisárum í skyndikynni á getnaðarvörnum og enn önnur líkti þungunarrofi við helförina.

Við fyrstu sýn kann þetta að líta út eins og handahófskenndar skoðanir rugludalla. Þetta er þó ekki handahófskenndara en svo að þær eru allar þrjár skráðar í Miðflokkinn og taka virkan þátt í að tala upp gamaldags hugmyndafræði á fleiri sviðum.

KVENFRELSI LÍKA?

Fullt af fólki hefur bent á viðsjárverða þróun í heiminum. Hér er til dæmis sláandi greining á atburðum líðandi stundar í Bandaríkjunum sem minnir óhugnarlega á þróun nasismans í Þýskalandi á sínum tíma.

Þó gyðingar hafi verið skilgreindir sem höfuðóvinur Þýskalands á fjórða áratugnum, varð allt fólk sem ekki féll undir skilgreiningu á hraustum, hvítum þjóðernissinnum nasismanum að bráð. Talið er að hundruð þúsunda fólks hafi verið myrt í útrýmingarbúðum vegna annarra trúarbragða, fötlunar eða kynhneigðar.

Í Þýskalandi nasismans voru konur sem slíkar engin sérstök ógn, svo fremi sem þær féllu að hinu viðtekna. Síðan þá hafa konur náð fram réttindum til að stýra eigin lífi og líkömum, þær hafa brotist til mennta, farið út á vinnumarkaðinn og hafa vald og áhrif langt umfram það sem þá tíðkaðist. Viðfangsefni harðlínuhægrisins eru því orðin umfangsmeiri og flóknari. Óvinirnir eru ekki lengur bara útlendingar, hinsegin fólk og fatlað fólk. Nútímakonan með öll sín réttindi og frelsi fellur engan veginn að hugmyndafræðinni.

EKKERT GRÍN

Muniði þegar okkur þótti fyndið að Trump væri að bjóða sig fram til forseta? Það voru mistök sem við getum lært af, rétt eins og öðrum sögulegum mistökum. Það er mikilvægt að setja það sem okkur finnst vera fáránlegt rugl í samhengi við þróunina hérlendis og erlendis, samtímann og söguna. Það er ekkert grín þegar ungar konur spretta upp eins og gorkúlur til að tala gegn sjálfsögðum réttindum kvenna.

Uppgangur harðlínuhægris snýst fyrst og fremst um aftuhald. Að draga fólk í dilka, krefjast tilhlýðilegrar hegðunar og afnema áunnin réttindi jaðarsetts fólks. Verum vakandi fyrir þróuninni og stöndum vörð um samfélag þar sem fólk getur öruggt og frjálst verið það sjálft og er metið að verðleikum sem slíkt.

Bestu kveðjur,

Sóley

16. JANÚAR 2026

Fri, 16 Jan 2026 14:53:31 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: AFNÁM JAFNLAUNAVOTTUNAR

Frumvarp um afnám jafnlaunavottunar hefur vakið hjá mér blendnar tilfinningar. Svo það sé sagt, þá hef ég aldrei verið sérstakur aðdáandi vottunarinnar. Fullt af sérfræðingum hafa bent á galla hennar sem felast ekki síst í því hversu auðvelt er að fela kynbundinn launamun með réttum tilfærslum og skýribreytum og þar með í rauninni fá vottun á kynbundinn launamun. Auk þess hafa rannsóknir sýnt fram á afar takmarkaðan árangur af jafnlaunavottuninni. Ekkert af þessu kemur á óvart, enda var engin krafa gerð um þekkingu, reynslu eða skilning á kynjuðum greiningum hjá vottunaraðilunum.

Þessi rök komu þó ekki fram hjá dómsmálaráðherra þegar hún talaði fyrir frumvarpinu í gær. Hennar rök lutu eingöngu að því að koma til móts við atvinnurekendur sem þætti fyrirkomulagið of dýrt, of flókið og of íþyngjandi. Hún sagði afnámið spara hinu opinbera 1,5 milljarða króna og atvinnulífinu enn hærri upphæðir.

TILFÆRSLA VERKEFNISINS

Í nýju frumvarpi eru umtalsvert minni skyldur settar á herðar atvinnurekenda, m.a. með færri skýrslum og minni kröfum til smærri vinnustaða. Stærsta breytingin felst þó í því að í stað utanaðkomandi vottunar eiga atvinnurekendur að senda skýrslu til Jafnréttisstofu á þriggja ára fresti. Þetta gæti verið fagnaðarefni. Það væri frábært að hafa gott teymi sérfræðinga með þekkingu, reynslu og aðstöðu á einum stað til að greina gögnin með samræmdum hætti.

Í frumvarpinu eru þó engar áætlanir um að styrkja eða styðja við Jafnréttisstofu. Gert er ráð fyrir 55 milljónum króna í að þróa stafræna lausn til gagnavinnslu. Ekkert annað. Ekki fleira starfsfólk á Jafnréttisstofu og engin fræðsla, ráðgjöf eða stuðningur fyrir þau sem eiga að sinna verkefninu. Vinna sem þótti of flókin, of íþyngjandi og of dýr fyrir heilan vinnumarkað á að bætast við dagleg störf Jafnréttisstofu án viðbótarfjármagns.

ÓRAUNHÆFT FYRIRKOMULAG

Dómsmálaráðherra sagðist ekki ætla að gefa neinn afslátt af því að tryggja sömu laun fyrir sömu og jafnverðmæt störf. Hún fullyrti að þetta nýja fyrirkomulag myndi ná fram markmiðinu um launajafnrétti með einfaldari og hagkvæmari hætti.

Ég fæ þetta ekki til að ganga upp. Á Jafnréttisstofu starfa sjö manneskjur. Það er ómögulegt, jafnvel með afburðasnjöllum stafrænum lausnum, að þau geti greint og rýnt launagögn heils vinnumarkaðar til viðbótar við núverandi verkefni.

HVAÐ ÞARF?

Kynbundinn launamunur er afleiðing skakks valdakerfis sem leiðir af sér skakkt verðmætamat hjá okkur öllum. Við höfum öll tilhneigingu til að meta karllægt framlag til samfélagsins sem verðmætara en kvenlægt framlag. Þess vegna fær fólk hærri laun fyrir að passa peninga en að passa börn, svo dæmi sé tekið.

Launajafnrétti krefst mikillar vinnu, ítarlegrar rýningar, greininga, rökstuðnings og hugrekkis til að breyta því sem þarf að breyta. Þessi vinna vinnst ekki af sjálfu sér og hún á ekki að vera ókeypis.

Að lokum segi ég því þetta: Ég er mjög til í að afnema jafnlaunavottun í núverandi mynd – ef við setjum í staðinn á laggirnar kerfi sem virkar. Höfum fólk með þekkingu, tæki og tól til að greina skýrslurnar og veita vinnumarkaðnum ráðgjöf og aðstoð við að laga það sem þarf að laga. Það kostar pening, en hann mun skila sér til baka í sanngjarnara og betra atvinnulíf og samfélag almennt.

Bestu kveðjur,
Sóley

19. DESEMBER 2025

Fri, 19 Dec 2025 13:37:11 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: JÓLAKVEÐJA

Það er helst til snúið að gera upp árið sem er að líða. Það gerðist mjög margt gott og fallegt, en því miður líka mjög margt vont og ljótt.

Það hefur verið hræðilegt að fylgjast með þjóðarmorði Ísraelshers á Gasa, aðför bandarískra stjórnvalda að minnihlutahópum og uppgangi harðlínuhægris allt í kringum okkur. Það er óhugnarlegt að sjá sk. mannhvel (e. manosphere) soga til sín unga karla með upphafningu á græðgi, styrk og einstaklingshyggju á kostnað samkenndar, samstöðu og samfélagslegrar ábyrgðar.

Á sama tíma hefur verið stórkostlegt að fylgjast með einstaklingum, samtökum og stofnunum taka höndum saman gegn öllu þessu. Að sjá kirkjuna standa með hinsegin samfélaginu, að sjá ríkissjónvarpið standa með Palestínu og að sjá aukið samstarf grasrótarsamtaka, listafólks og aktívista í þágu jafnréttis, fjölbreytileika og inngildingar á Íslandi.

RAUNSÆ JÁKVÆÐNI

Ég trúi því að næsta ár verði gott. Að við byggjum í sameiningu upp aðeins meira öryggi fyrir jaðarsett fólk, aukum skilning á fjölbreytileikanum og virðingu fyrir ólíkum reynsluheimi, þörfum og aðstæðum. Að við stöndum vörð um þau mannréttindi sem hafa áunnist og vinnum áfram í því sem uppá vantar.

Þetta mun ekki gerast að sjálfu sér. Við þurfum að standa saman og leggja okkur fram um að leiðrétta rangfærslur, greina, útskýra, mótmæla og tala fyrir góðu samfélagi fyrir okkur öll. Sjálf ætla ég að leggja mig fram og hvet ykkur, kæru lesendur til að setja ykkur markmið um eitthvað eitt í þágu jafnréttis og inngildingar.

TAKK FYRIR ÁRIÐ

Sjálf er ég þakklát fyrir árið sem er að líða. Ég er er við góða heilsu og á skemmtilegt starf, góða fjölskyldu, vinkonur, vini og ekki síst ykkur, kæru lesendur. Takk fyrir samfylgdina á árinu, hafið það sem allra best yfir hátíðirnar og megi nýja árið verða ykkur gott.

Bestu kveðjur,
Sóley

12. DESEMBER 2025

Fri, 12 Dec 2025 13:34:41 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: BLESS JÚRÓVISJÓN

Hugleiðingin verður stutt að þessu sinni. Ég varði vikunni í málningarvinnu og flutninga og fylgdist varla með fréttum. Það fór þó ekki framhjá mér að loksins, loksins, loksins, loksins hafi RÚV ákveðið að senda ekki fulltrúa Íslands í glamúrpartý með barnamorðingjum. Sú ákvörðun er löngu tímabær en ég tek samt einlæglega þátt í #takkrúv bylgjunni.

Fyrst og fremst vil ég þó þakka þeim sem hafa þrýst á RÚV enda hefði ákvörðunin aldrei verið tekin án pressu frá grasrótinni. Takk Ísland-Palestína, takk Vonarbrú, takk Magga Stína, takk Lóa Hjálmtýsdóttir, takk Páll Óskar og þið öll hin sem hafið staðið í stafni þessarar baráttu.

Bestu kveðjur,

Sóley

5. DESEMBER 2025

Fri, 05 Dec 2025 13:32:47 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MEIRA UM TÖFRALAUSNIR

Þó síðasta hugleiðing hafi snúist um fæðingarorlof, þá snérist hún í grunninn um ofureinfaldaðan málflutning og hvernig ein töfralausn var kynnt til sögunnar á margslungnum vanda. Í því tilfelli átti töfralausnin að felast í að veita foreldrum frelsi til að skipta fæðingarorlofinu á milli sín að vild. Raunveruleikinn er þó sá að fólk af öllum kynjum vill gjarnan nýta allt það fæðingarorlof sem er í boði, þó fjölmargar formlegar og óformlegar hindranir komi í veg fyrir að þau geri það.

POPÚLISMI

Popúlísk aðferðafræði nærist á núönsum samfélagsins. Að höfða til almennings með einföldum upphrópunum og einföldum lausnum. Að blása upp flókin viðfangsefni, gera þau að afmörkuðu vandamáli og bjóða upp á kvikkfix án þess að blanda valdakerfi, verðmætamati, sögulegu samhengi eða óskráðum reglum inn í málið.

Harðlínuhægrið beitir popúlisma markvisst. Það elur á óöryggi og fordómum og býður upp á einfaldar lausnir í þágu hins viðtekna á kostnað hinna jaðarsettu. Afneitun á kynjafjölbreytileika er til dæmis einföld og þægileg lausn fyrir fólk sem finnst flókið að samfélagið sé flóknara en við héldum. Það skiptir engu máli þó það bitni á fólkinu sem ekki fellur að kynjatvíhyggjunni.

EINKUNNAGJÖF OG POPÚLISMI

Nýjasta dæmið um popúlíska nálgun er krafan um einkunnir í tölustöfum í grunnskólum. Sú krafa snýst um að veita upplýsingar um hversu hátt hlutfall þekkingar börn hafi náð að tileinka sér af námsmarkmiðum vetrarins. Auðvitað væri þægilegt fyrir foreldra að fá slíkar upplýsingar, helst upp á kommu og losna við að þurfa að skilja þetta óræða kerfi sem nú er við lýði.

En veruleikinn er bara ekki svona einfaldur. Í vikunni benti Eiríkur Rögnvaldsson á að þessi krafa byggði á ofureinföldun. Það væri blekking að halda því fram að hægt væri að meta nákvæmlega að hvaða marki nemendur gætu uppfyllt námskröfur og ekki síður að kennarar gætu gert það með nákvæmum hætti. Það væri ekki til hlutlæg aðferð til að meta hvort einkunn ætti að vera 7,0, 7,5 eða 8,0 með óyggjandi hætti.

RAUNVERULEIKINN

Í raun snýst popúlismi um að spila á tilfinningar almennings. Að ýfa upp tortryggni, andúð og vanlíðan yfir flækjustigi heimsins og sefa svo þessar sömu tilfinningar með meintum töfralausnum. Að þykjast vera með almenningi í liði til þess eins að afla sér fylgis. Popúlismi er aldrei í þágu almennings. Hann er í þágu popúlistanna sjálfra, oftast á kostnað jaðarsetts fólks.

Við verðum að sjá í gegnum blekkingar popúlistanna og við verðum að benda á þær. Eina leiðin til að bæta samfélagið er að greina og skilja og horfast í augu við flókið valdakerfi, afmá þær hindranir sem þar eru og stuðla að virkni, þátttöku og öryggi alls fólks.

Bestu kveðjur,

Sóley

28. NÓVEMBER 2025

Fri, 28 Nov 2025 10:44:34 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: FÆÐINGARORLOF

Á Íslandi eiga foreldrar rétt á 52 vikna fæðingarorlofi sem skal skiptast jafnt, þó hægt sé að framselja sex vikur til maka. Þetta fyrirkomulag hefur verið gagnrýnt fyrir að greiðslur falli niður ef annað foreldrið tekur minna en 20 vikur, jafnvel þó hitt foreldrið sé heima.

FRJÁLST VAL

Ofangreind gagnrýni birtist m.a. í aðsendri grein á Vísi þar sem hæðst var að forræðishyggju hins opinbera og talað fyrir frelsi foreldra til að ákveða sjálf hvernig þau skipti fæðingarorlofinu. Í greininni er gengið út frá því að það eina sem skerði valfrelsi foreldra um skiptingu fæðingarorlofs sé ákvæði laganna um framsal vikna.

Það er mikil einföldun á veruleika sem verður ekki útskýrður í einni hugleiðingu. Veruleika kynbundinnar verkaskiptingar, kynbundins verðmætamats og staðalmynda sem hafa mótað okkur öll. Veruleika kynbundins launamunar sem er ekki bara orsök ójafnrar skiptingar fæðingarorlofs heldur líka afleiðing. Veruleika vinnumarkaðar þar sem því er misvel tekið að feður fari í fæðingarorlof. Veruleika þar sem ekki bara skráðar, heldur líka mjög margar óskráðar reglur hafa áhrif á ákvarðanir okkar og meint val.

ÖNNUR GAGNRÝNI

Þó nálgunin gagnvart skiptingu fæðingarorlofs byggist á einföldun er ansi margt vel ígrundað í greininni. Þar er til dæmis sýnt fram á að það geti verið dýrara fyrir feður að fara í fæðingarorlof en mæður þar sem þeir taka orlofið seinna verða viðmiðunartekjur þeirra eldri (og þar með oft lægri) en mæðranna. Í greininni kemur líka fram beitt gagnrýni á fyrirkomulag fyrir námsfólk, á skerðingarnar sem fólk verður fyrir ef það eignast börn með stuttu millibili og á hið óbrúaða bil milli fæðingarorlofs og leikskóla.

Það eru þessi atriði sem skerða valfrelsi fólks. Ekki ákvæði um skiptingu orlofsins. Enda segir framkvæmd foreldra á fæðingarorlofsskiptingu ekkert til um vilja þeirra. Langflestir foreldrar, af öllum kynjum, vilja vera sem mest með börnunum sínum og taka það fæðingarorlof sem er í boði.

TÖFRALAUSNIR ERU EKKI TIL

Ég skil vel að fólk vilji geta lagað óréttlæti heimsins með því að breyta vikuskiptingu fæðingarorlofslaganna. Það er bara allt of mikil einföldun sem myndi engu skila. Þess í stað þurfum að horfast í augu við flækjustig valdakerfisins og breyta því.

Til að fólk af öllum kynjum geti nýtt fæðingarorlofið til fulls þarf að laga allar flækjurnar í lögunum. Draga úr skerðingum vegna ýmist of mikillar eða of lítillar vinnu, vegna náms, ósanngjarnra tímaviðmiða og annarra aðstæðubundinna þátta. Það myndi sannarlega hafa áhrif á tækifæri feðra til að fullnýta sinn rétt.

BARNVÆNNA SAMFÉLAG

Þessu til viðbótar þurfum við að halda áfram að gera samfélagið barnvænna. Við þurfum að tryggja að foreldrar geti sinnt börnunum sínum af alúð, að leik- og grunnskólar séu öruggir og uppbyggilegir og að frístundastarf sé fjölbreytt og skemmtilegt. Við þurfum að draga úr hamlandi áhrifum staðalmynda og skapa samfélag þar sem öll fá að vera þau sjálf, frjáls undan viðjum gamaldags verkaskiptingar og vinnubragða.

Bestu kveðjur,
Sóley

21. NÓVEMBER 2025

Fri, 21 Nov 2025 12:16:29 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: VOPNAVÆDD VANHÆFNI

Þegar talað er um ójafna verkaskiptingu í gagnkynja samböndum er viðkvæðið gjarnan að a) konur þurfi bara að vera duglegri (KÞBAVD) að sleppa og b) að þær þurfi að slá aðeins af kröfunum. Ég veit ekki hversu oft ég hef rætt við vel meinandi fólk sem trúir því í einlægni að það sé á ábyrgð kvenna að karlar axli ábyrgð.

ÁBYRGÐ OG HÆFNI

Þetta viðkvæði á bara við um skiptingu heimilisstarfa í gagnkynja samböndum. Það á sannarlega ekki við um vinnumarkaðinn. Það er enginn sem segir körlum að sleppa boltum þar fyrir konur að grípa og það er enginn sem lætur sér detta í hug að veita konum afslátt af menntun, hæfni eða vinnuhörku þar.

Af hverju er það þá sett á herðar kvenna í gagnkynja samböndum að velja á milli þess að vinna heimilisstörf sjálfar eða sætta sig við að þau séu illa unnin? -Af hverju hafa karlar í gagnkynja samböndum ekki sama metnað fyrir heimilisstörfum og konur hafa á vinnumarkaði? -Og síðast en ekki síst: Hvaða hagsmuni hafa þeir af vanhæfninni?

VOPNAVÆDD VANHÆFNI

Þó hugtak vikunnar sé áratugagamalt en hefur það lítið verið notað á Íslandi fram til þessa. Vopnavædd vanhæfni ( e. weaponized incompetence ) lýsir tilhneigingu fólks til að ýkja vanhæfni sína á verkefnum sem það hefur ekki áhuga á að sinna. Hún getur átt við í margskonar samhengi og ekki alltaf kynjuðu, þó hún sé rammkynjuð þegar kemur að ójafnri ábyrgð fólks í gagnkynja hjónaböndum á heimilisábyrgð.

Vel þekkt dæmi um vopnavædda vanhæfni karla í heimilisstörfum er að skemma flíkur í þvotti eða kaupa vitlausar vörur í búðinni sem veldur meira veseni en ef konan hefði gert það sjálf. Önnur dæmi, s.s. að þrífa illa eða klæða börnin í ósamstæð/slitin/of lítil föt væri hægt að leiða hjá sér, ef ekki væri fyrir almenningsálitið sem hefur tilhneigingu til að dæma konur umfram karla fyrir illa þrifin heimili og illa klædd börn, sama hvar ábyrgðin á því liggur.

Fyrirbærið virkar því eins og svikamylla þar sem konan hefur val um að gera hlutina sjálf eða taka afleiðingum þess að þeir séu illa gerðir. Og: Einhnvern veginn endar það alltaf með að vera konunni að kenna.

AFVOPNUN

Eins og ég hef sagt örugglega hundrað sinnum áður, þá eru hugtök eitt af sterkustu verkfærum mannréttindabaráttu. Hugtökin frelsa okkur frá því að telja okkur sjálf bera ábyrgð á óviðeigandi hegðun, útilokun eða misrétti sem við verðum fyrir. Nú þegar við þekkjum vopnavædda vanhæfni er hægt að beita sér gegn henni. Það getum við gert með tvennum hætti:

Hættum að segja konum að vera duglegri. Þær þurfa ekki að vera duglegri að sleppa og þær þurfa ekki að vera duglegri að umbera.
Gerum ekki minni, heldur meiri kröfur til karla. Valið á ekki að standa á milli þess að gera hlutina sjálf eða sætta sig við afleiðingar þess að makinn geri hlutina illa.

Kæru karlar í gagnkynja samböndum (sem eru af einhverjum ástæðum sárafáir á þessum póstlista). Lítið nú innávið og skoðið hvort þið getið mögulega sýnt meira frumkvæði, vandað ykkur betur, lært að flokka og þvo og gera og græja hluti sem konur ykkar hafa séð um fram til þessa. Ég er nokkuð viss um að þar leynast tækifæri til bætingar.

Bestu kveðjur,

Sóley

14. NÓVEMBER 2025

Fri, 14 Nov 2025 12:50:16 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: REIÐI

Nú þegar allir fimm útvarpsþættirnir um femínískan aktívisma eru komnir í loftið er ég soldið montin en umfram allt þakklát konunum sem þar sögðu frá. Þó þættirnir hafi fjallað um ólíkar hliðar femínísks aktívisma voru ákveðin þemu gegnumgangandi í þeim öllum. Eitt þeirra var reiði. Allt það sem þessar konur gerðu spratt upp úr reiði yfir óréttlæti heimsins.

HVAÐAN KEMUR REIÐIN?

Ég veit að það er stutt síðan ég skrifaði síðast um reiði . Þá fjallaði ég um hvernig tónögun (e. tone policing) forréttindafólks gagnvart jaðarsettu fólki er notuð til að verjast gagnrýni, draga úr trúverðugleika jaðarsetts fólks og gera lítið úr tilfinningum sem drifkrafti í samfélaginu. Ég endaði þá hugleiðingu á að reiði gæti vissulega verið eyðileggjandi afl hjá forréttindakörlum sem óttuðust ekkert meira en að missa spón úr sínum yfirfulla aski, en hún væri eðlileg og skiljanleg tilfinning gagnvart mismunun, kúgun og ofbeldi sem konur, kvár og jaðarsett fólk verður fyrir. Í slíkum tilfellum gæti hún verið mikilvæg, drífandi og uppbyggileg.

REIÐU FEMÍNISTARNIR

Í útvarpsþáttunum sagðist Sema Erla Serdaroglu óttast hvað yrði um hana ef hún myndi hætta að reiðast yfir óréttlæti heimsins. Guðrún Jónsdóttir sagði að skemmtilegustu og áhrifaríkustu aðgerðir Stígamóta hefðu spruttið upp úr reiði og Freyja Haraldsdóttir lýsti áhyggjum af fólki sem verður ekki reitt yfir óréttlætinu sem það er beitt.

Þessar lýsingar eru líklegar til að næra staðalmyndina um reiða femínistann sem hatar karla. Alla vega í huga karlanna úr fyrri hugleiðingu sem hafa takmarkaða (eða enga) reynslu af kerfisbundinni mismunun valdakerfisins. En fyrir þau sem vilja skilja er ljóst að þessi reiði hefur ekkert með hatur að gera. Hún beinist ekki gegn einstaklingum, heldur er hún þvert á móti líkleg til að hafa jákvæð áhrif á einstaklinga. Líka einstaklingana sem fólk heldur að femínístar hati.

HVERT BEINIST REIÐIN?

Sú reiði sem lagði grunn að femínískum aðgerðum og hefur í raun verið drifkrafturinn að öllum framförum í þágu mannréttinda í heiminum hefur snúist um að breyta kerfum, reglum, lögum, ferlum, viðmiðum og hugarfari. Þessar aðgerðir vöktu fólk til umhugsunar um óréttæti heimsins, þær valdelfdu fólk til að krefjast breytinga og sannfærðu valdhafa um að breyta. Aðgerðirnar sem sagt var frá í þáttunum voru uppbyggilegar, skemmtilegar og gagnlegar fyrir okkur öll.

Að því sögðu, þá getur reiði að sjálfsögðu verið eyðileggjandi. Það kom skýrt fram þegar viðmælendur þáttanna lýstu hatrinu, hótununum og ofbeldinu sem þær höfðu orðið fyrir bæði í net- og raunheimum. Þessi eyðileggjandi reiði er mögnuð upp með tortryggni og andúð öfgahægrisins í garð kvenna, innflytjenda, fatlaðs fólks, flóttafólks, hinsegin fólks og annarra sem ekki falla að þeirra þröngu hagsmunum. Hún er ekki bara hættuleg fyrir einstaklingana sem fyrir þessu verða heldur eykur hún misskiptingu og hefur sundrandi áhrif á samfélagið.

HVAÐ ER TIL RÁÐA?

Ég skil að andúð öfgahægrisins höfði til fólks sem finnst það ekki fá sanngjarna meðhöndlun í samfélaginu. Það er auðvelt að segja atvinnulausum karli að útlendingarnir hafi tekið störfin hans, það er auðvelt að misnota tölfræði til að fullyrða að flóttafólk sé upp til hópa glæpahyski og það er auðveldara að segja fólki að vera á móti kynjafjölbreytileika heldur en að útskýra þann flókna veruleika. Fyrst og fremst gagnast það nú samt öfgahægrinu að beina andúðinni að þessu jaðarfólki, enda sætir hin kerfisbundna misskipting sem þjónar forréttindakörlunum ekki gagnrýni á meðan.

Í heimi misskiptingar, útilokunar og ofbeldis er reiði eðlileg og sjálfsögð og það er allt í lagi að vera reið yfir uppgangi öfgahægris. Nýtum kraftinn í þessari reiði, finnum henni uppbyggilegan farveg og stöndum með samfélagi samkenndar, inngildingar og öryggis. Í þágu okkar allra.

Bestu kveðjur,

Sóley

7. NÓVEMBER 2025

Fri, 07 Nov 2025 11:37:16 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÞAU VILDU VEL...

Ég hélt erindi á haustráðstefnu Verkefnastjórnunarfélags Íslands í gær. Ekki til að hjálpa þeim að straumlínulaga eða fylgja ferlum, heldur þvert á móti að vera gagnrýnin á öllum stigum verkefnastjórnunar. Máli mínu til stuðnings sagði ég frá barnabótaskandalnum í Hollandi.

BARNABÓTASVINDL

Árið 2005 var tekið upp nýtt barnabótakerfi í Hollandi, sem var ætlað að tryggja sanngjarnar niðurgreiðslur á dagvistun út frá upplýsingum frá foreldrum um stöðu á vinnumarkaði, áætlaðar árstekjur og áætlaðan kostnað vegna dagvistunar.

Fljótlega fór að bera á einhverri misnotkun, t.d. þar sem of langir vistunarsamningar voru falsaðir eða tekjur vanáætlaðar. Tortryggnin óx jafnt og þétt og endaði með zero-tolerance stefnu árið 2012. Þá var farið í stórátak til að uppræta stórfellda misnotkun.

Næstu fimm árin voru 26.000 fjölskyldur rukkaðar um ofgreiðslur sem samsvöruðu 73 milljörðum íslenskra króna. Svikin voru innheimt undantekningarlaust, án andmælaréttar, umþóttunartíma eða samningaviðleitni. Almennt var góð stemning í samfélaginu fyrir aðgerðunum enda vörðuðu þær almannafé og þar með almannahagsmuni.

SKANDALLINN AFHJÚPAÐUR

Það var ekki fyrr en 2018 sem fyrstu foreldrarnir stigu fram og sögðu frá reynslu sinni af innheimtuaðgerðum hins opinbera. Í kjölfarið stigu fleiri fram og fljótlega var orðið ljóst að ekki var allt með felldu. Á endanum var gerð opinber rannsókn á átakinu sem leiddi til áfellisdóms yfir öllum sem að málinu höfðu komið.

Niðurstöðurnar leiddu í ljós að ítrekuð gagnrýni á kerfið hafði ekki verið tekin til greina, t.d. varðandi óáreiðanleika í fyrirframáætluðum tekjum og kostnaði. Aðgerðirnar beindust fyrst og fremst að fólki með innflytjendabakgrunn og veikt félagslegt bakland og innheimtukröfurnar voru ekki í neinu samræmi við innheimtukröfur vegna annarra mistaka í meðferð opinberra fjármuna.

AFLEIÐINGARNAR

Nú er ljóst að þúsundir fjölskyldna munu aldrei bíða þessa átaks bætur. Þau voru þjófkennd, gert að greiða óviðráðanlegar upphæðir fyrirvaralaust, misstu æruna, andlega og líkamlega heilsu – og fjöldi gjaldþrota, skilnaða og sjálfsvíga eru rakin beint til þessara aðgerða. Yfir 2000 börn voru tekin af foreldrum sínum og enn eru einhver hundruð í fóstri. Langflestar þessara fjölskyldna voru heiðvirt fólk sem hafði veitt upplýsingar samkvæmt bestu samvisku í flóknu, óþjálu og meingölluðu kerfi, án aðstoðar eða leiðbeininga frá hinu opinbera.

Í Hollandi ríkir enn þjóðarskömm vegna málsins. Ríkisstjórnir hafa fallið og vantraust almennings gagnvart stofnunum og stjórnmálum er gríðarlegt. Enn hafa sanngirnisbætur ekki verið greiddar að fullu, enda ómögulegt í þeim tilfellum þar sem fjölskyldur hafa splundrast og líf glatast.

LÆRDÓMURINN

Ég sagði verkefnisstjórum frá þessu máli í gær til að minna þau á allar hætturnar sem leynast í ferlunum okkar, venjunum, stemningu sem skapast og í raun ofmati okkar á eigin hæfni og sanngirni.

Barnabótaskandallinn var samstarfsverkefni ráðherra, þingfólks og starfsfólks skatta-, skóla- og þjónustuskrifstofa þar sem öll töldu sig vera að vinna að þjóðarhag. Ekkert þeirra ætlaði sér að mismuna, en þau tóku öll þátt í því.

Það er alveg sama hvort við erum að búa til verkferil, fylgja verkferli, endurskoða eða þróa. Það eru alltaf líkur á að í þeim felist ómeðvitaðar skekkjur vegna okkar ómeðvituðu hlutdrægni. Þess vegna er svo mikilvægt að við séum gagnrýnin á okkur sjálf, verkferla, venjur, gildi og viðmið. Að við höfum kjark til að benda á mögulega ósanngirni, tíma til að ræða hana og ráðrúm til að taka ólík sjónarmið þar inn.

Niðurstaða erindisins var því sú að við eigum að flækja ferlana okkar frekar en einfalda. Við eigum að tryggja að þeir séu stöðugt í rýningu, að gagnrýni sé velkomin, rædd og metin. Það er eina leiðin til að tryggja að þeir virki sem skyldi.

Bestu kveðjur,

Sóley

31. OKTÓBER 2025

Thu, 30 Oct 2025 22:18:13 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ANDÚÐ OG UPPHAFNING

Ég get ekki hætt að hugsa um bakslagið sem nú er í gangi. Um uppgang öfgahægris og aukna andúð gagnvart jaðarsettu fólki. Um hvernig þetta hefur þróast og til hvers það getur leitt.

Ég hef ítrekað vísað í haturspíramídann og bent á hvernig hundaflaut er notað til að styrkja ómeðvitaða hlutdrægni, ala á fordómum og hvetja til ofbeldis. Hundaflautið felst fyrst og fremst í því að segja passlega ósmekklega hluti um jaðarsetta hópa í samfélaginu til að það hafi áhrif án þess að hægt sé að fullyrða að um hreina andúð sé að ræða.

UPPHAFNING ÍHALDSEMINNAR

Önnur og ekki síður áhrifarík leið er að tala upp hið viðtekna, hefðbundna og jafnvel úrelta. Í málflutningi, myndmáli og áherslum öfgahægrisins má sjá aukna og ýkta notkun íslenska fánans, ríka áherslu á þjóðlegar, kristnar hefðir og líkamlegt hreysti og ekki síst uppphafningu á kynhlutverkum og kyntjáningu fortíðar.

Þessi tegund hundaflauts er eiginlega enn lúmskari. Svolítið þjóðarstolt er varla glæpur, kristin gildi hafa aldrei verið talin slæm, hreysti er mikilvægt fyrir okkur öll og fólk hlýtur að hafa frelsi til að velja sér hefðbundin kynhlutverk þar sem jafnrétti ríkir.

SAMVERKANDI ÞÆTTIR

Allt ofangreint væri í raun satt og rétt, ef það væri ekki í sömu setningunni. Og ef það væri ekki sagt af sama fólkinu og elur á neikvæðum tilfinningum gagnvart fólki sem ekki passar inn í þessa gamaldags mynd af hefðbundnu, þjóðræknu, kristnu og hraustu fjölskyldunni sem eignast mörg börn og skiptir með sér verkum eins og árið sé 1960.

Bakslagið byggir þannig á blöndu af rasisma og þjóðernishyggju, karlrembu og kjarnafjölskylduhyggju, fötlunar-/fitufordómum og útlitsdýrkun, múslímafóbíu og kristnum áherslum og fjölmörgum öðrum andstæðum andúðar og upphafningar. Saman virka andúðin og upphafningin einkar vel til að ýkja muninn á hinu viðtekna og því jaðarsetta.

ÁHRIFIN

Mögulega trúir einhver því að jaðarsett fólk ógni öryggi, vellíðan og mannréttindum forréttindafólks. Að aðför öfgahægrisins að jaðarhópum sé samfélaginu til góðs. Að öllum muni líða betur í samfélagi þar sem konur verði lokaðar inni á heimilum, fatlað fólk á stofnunum, útlendingar í útlöndum og hinsegin fólk í skápum.

Sjálf óttast ég þessa framtíðarsýn. Það er nóg eftir af kerfislægum hindrunum sem hamla virkri þátttöku kvenna, kvára, fatlaðs fólks, útlensks fólks, feits fólks, fátæks fólks og annars jaðarsetts fólks í samfélaginu. Það er hvorki þörf á að fjölga þessum hindrunum né ýkja þær. Samfélag aðgreiningar og mismununar er ekki gott fyrir neitt okkar.

GREINUM OG RÖKRÆÐUM

Við verðum öll að leggjast á eitt til að hefta útbreiðslu öfgahægrisins. Við verðum að standa saman, virða tilvist fólks og réttindi, afmá hindranir, tala saman og auka skilining á flækjustigum samfélagsins. Við verðum að benda á hættulega orðræðu, hundaflaut og andúð. Við verðum að tala gegn slíku og standa með með inngildingu, samkennd og mannréttindum okkar allra.

Bestu kveðjur,
Sóley

24. OKTÓBER 2025

Fri, 24 Oct 2025 11:55:16 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: TIL HAMINGJU MEÐ DAGINN!

Kvennafrídagurinn 1975 lagði grunn að kvennabaráttu sem hefur æ síðan verið háð í gegnum stjórnmál, atvinnulíf, fjölmiðla, menntakerfi og fjölbreytt grasrótarsamtök. Ég fyllist reglulega stolti og innblæstri við tilhugsunina um ömmu og mömmu og allar hinar konurnar sem stóðu að þessari stórkostlegu aðgerð. Hún er mér hvatning enn þann dag í dag og hún hefur skilað mér ómetanlegum réttindum.

Á þessum 50 árum hefur samfélagið gjörbreyst. Ekki af sjálfu sér, heldur vegna þrotlausrar baráttu kvenna og jaðarsetts fólks sem hefur brotist út úr viðjum feðraveldisins og krafist viðurkenningar, þátttöku, virðingar og réttinda. Femínískir aktívistar komu konum í þær valdastöður sem paradísin hreykir sér af í dag - og það voru jaðarsettir aktívistar bjuggu til jafnréttisparadís þar sem konur, kvár, hinsegin fólk og fatlað fólk hefur það betra en víða annars staðar.

BAKSLAG

Á þeim áratugum sem ég hef tekið þátt í femínískum aktívisma hef ég að sjálfsögðu tekist á við bakslög, en aldrei neitt í líkingu við það sem nú er að eiga sér stað. Að hér í jafnréttisparadísinni séu að rísa upp öfl sem markvisst reyna að endurvekja forneskjuleg kynhlutverk og ala á andúð og tortryggni gagnvart jaðarsettu fólki er þyngra en tárum taki.

Þetta bakslag verður að stöðva með öllum tiltækum ráðum. Meðal annars með gagnræðuaðferðum Samtakanna 78 , sem ganga út á að svara rangfærslum með staðreyndum, upphrópunum með yfirvegun, ókurteisi með kurteisi, afmennskun með manneskjuvæðingu, vantrausti með trú á fólki og neikvæðni með jákvæðini. Að sama skapi er mikilvægt að greina og afhjúpa pólítískt hundaflaut þegar það á sér stað og reyna að hefta útbreiðslu þess.

ÁFRAM VEGINN

Fyrst og fremst þurfum við samt að halda baráttunni áfram, eigi paradísin að standa undir nafni. Við verðum að tryggja frelsi og öryggi fyrir okkur öll. Uppræta kynbundið ofbeldi, endurskoða verðmætamat, brjóta upp staðalmyndir, læra og skilja flókin valdatengsl sem viðhalda jaðarsetningu allra þeirra sem ekki falla undir hið viðtekna. Við verðum að axla ábyrgð á alþjóðavettvangi, taka vel á móti fólki sem hingað kemur og vera góð hvert við annað.

Höldum ótrauð áfram, treystum böndin og vinnum saman. Gerum hvað við getum til að komandi kynslóðir verði jafn stoltar af því sem við erum að gera og ég er af afrekum formæðra minna. Mamma hreinsaði sannalega til og ég mun halda því áfram.

Bestu kveðjur,

Sóley

17. OKTÓBER 2025

Fri, 17 Oct 2025 15:24:11 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: REYKJAVÍKURMÓDELIÐ

OG EFNAHAGSLEGUR VERULEIKI EINSTÆÐRA FORELDRA

Tillögur um svokallað Reykjavíkurmódel hafa hlotið gagnrýni úr ýmsum áttum. Í vikunni var sagt frá umsögn konu um tillögurnar út frá hennar veruleika sem einstæðrar móður í fullri vinnu með takmarkað bakland. Hennar barn er með 42,5 klst. vistun, ekki af því hún vilji ekki verja meiri tíma með barninu sínu, heldur af því að það er tíminn sem það tekur hana að vinna fulla vinnuviku og aka á milli staða. Verði tillögurnar að veruleika mun hún þurfa að greiða tæpar 67 þúsund krónur á mánuði fyrir utan skráningardaga, í stað um 25 þúsund í dag.

AÐSTÆÐUR EINSTÆÐRA FORELDRA

Það þarf ekki flóknar greiningar til að skilja að einstæðir foreldrar eiga erfiðara með að mæta kröfum um styttri dvalartíma á leikskólum. Ef móðirin hér að ofan ætti maka mætti gera ráð fyrir um helmingi styttri ferðatíma og jafnvel auknum sveigjanleika til að grípa bolta eða færa til vinnu. Þannig gæti vistunartími sambúðarfólks í fullri vinnu farið niður í 38 klst. og líkurnar á að þau gætu nýtt afsláttinn sem er í boði ef barnið er búið fyrir kl. 14 á föstudegi eru mun meiri en hjá einstæðum foreldrum. Þetta er samt ekki algilt.

Auk þess eru líkur til þess að einstæðir foreldrar þurfi að nota fleiri skráningardaga en sambúðarfólk, greiða 4000 krónur fyrir hvern og einn þeirra og verða af afslættinum sem veittur er af námsgjaldi fyrir að nýta ekki dagana. Í reiknimódelinu má sjá hvernig kostnaðurinn breytist eftir dvalartíma og þar sem allar breytur eru einstæðum foreldrum í óhag.

FJÁRHAGUR EINSTÆÐRA FORELDRA

Þar sem tillögurnar eru tekju- og aðstæðutengdar, gerir reiknivél módelsins annars vegar ráð fyrir sambúðarfólki og hins vegar einstæðum foreldrum. Hálaunasambúðarfólk er skilgreint með meira en 12,5 mkr á ári og láglaunasambúðarfólk með undir 9,5 mkr á ári. Einstæðir foreldrar eru skilgreindir sem hálauna ef þau eru með yfir 9,5 mkr á ári en láglauna undir 6,5 mkr. Stöldrum aðeins við þetta.

Af hverju eru viðmið um heildartekjur heimilisins ólík eftir aðstæðum? Hvernig er hægt að skilgreina heimili með 9,5 mkr á ári sem hátekjuheimili ef fyrirvinnan er ein, en láglaunaheimili ef fyrirvinnurnar eru tvær? Rástöfunartekjur hjóna af 9,5 mkr eru alltaf hærri en einstæðra foreldra, enda fá þau tvöfaldan persónuafslátt, jafnvel þótt barnabætur og meðlag sé tekið með – eins og sést á meðfylgjandi mynd.

Hvernig má það vera að heimili einstæðs foreldri, með ráðstöfunartekjur upp á 693 þúsund krónur á mánuði eigi að borga 46.744 krónur á mánuði fyrir 40 tíma vistunarviku, á meðan heimili hjóna með 720 þúsund krónur á mánuði myndi borga 27.504 krónur?

MEINGALLAÐ MÓDEL

Ég hef áður skrifað um þetta módel og ég mun alveg örugglega skrifa meira um það. Ég geri mér vel grein fyrir að til eru foreldrar sem verja of litlum tíma með börnum sínum. En við breytum því ekki með rukka fólkið sem er ekki í aðstöðu til að stytta dvalartímann.

Þetta módel er gegnsýrt af kjarnafjölskylduhyggju og mun bitna verst á þeim sem síst skyldi. Fyrir utan áhrifin á einstæða foreldra í dag, getur það átt sinn þátt í að læsa fólk inni í óhamingjusömum hjónaböndum, að ekki sé talað um ofbeldissambödnum.

Ég ítreka því það sem ég hef áður sagt, að það er löngu tímabært að forgangsraða í þágu leikskólanna í Reykjavík. Það þarf að ráða inn fleira fólk til að mæta styttri vinnutíma, það þarf að hækka laun þeirra, tryggja heilnæmar og öryggar aðstæður og sýna því starfi sem þar er unnið tilhlýðilega virðingu. Það er það sem meirihluti borgarstjórnar ætti að einbeita sér að, í stað þess að skera niður enn frekar undir fölskum forsendum.

Bestu kveðjur,

Sóley

10. OKTÓBER 2025

Fri, 10 Oct 2025 13:20:35 GMT

MONT VIKUNNAR: OG SEINNA BÖRNIN SEGJA

Í fyrramálið mun þáttaröðin „Og seinna börnin segja“ hefja göngu sína á Rás 1. Ég er rígmontin af þessum þáttum, sem ég vann fyrir RÚV undir styrkri leiðsögn Þorgerðar E. Sigurðardóttur. Þáttaröðin fjallar um áskoranir, sigra og samfélagsleg áhrif femínísks aktívisma á Íslandi undanfarna áratugi.

Kvennafrídagurinn 1975 var ein stærsta femíníska aðgerð sem ráðist hefur verið í á Íslandi. Fyrir utan viðhorfsbreytingar og vitundarvakningu sem sá dagur hafði í för með sér, hafði aðgerðin óafturkræf áhrif á samtakamátt og samstöðu kvenna sem síðan hafa unnið í stórum og smáum hópum að bættu samfélagi. Í þáttunum reyni ég ekki að gera femínískum aktívisma tæmandi skil, en varpa þó ljósi á einhvern hluta hans.

Í fyrsta þættinum segja Auður Alfífa Ketilsdóttir, Elísabet Rónaldsdóttir og Katrín Anna Guðmundsdóttir frá stofnun og starfsemi Femínistafélags Íslands. Þær rifja upp stofnfundinn 14. mars 2003, segja frá aðgerðum sem þær tóku þátt í og áhrifunum sem starfsemin hafði á þær sjálfar og samfélagið.

Næstu vikurnar verður svo fjallað um ólík þemu í tengslum við aktívisma, s.s. við berskjöldun í aktívisma, húmor í aktívisma, netaktívisma og aktívisma á tímum bakslags. Þar verður spjallað við femínískar hetjur sem hafa átt sinn þátt í að búa til jafnréttispardísina Ísland, sem enn á þó langt í land til að standi undir nafni.

Markmiðið með þáttunum er tvíþætt: Að segja og varðveita (afmarkað brot af) sögu femínísks aktívisma á Íslandi og að fjalla um aktívisma sem þann mikilvæga hluta lýðræðissamfélags sem hann er. Ekki er svo verra ef þættirnir yrðu hvatning fyrir fólk til að hafa aukin áhrif á nærumhverfi sitt og samfélag.

Nú er bara að bíða og vona að hlustendum þyki þættirnir jafn skemmtilegir og mér.

Bestu kveðjur,

Sóley

3. OKTÓBER 2025

Fri, 03 Oct 2025 12:50:30 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ALLT ER PÓLÍTÍSKT

Fullyrðingar um að pólítík eigi ekki heima í þessu eða hinu eru ansi algengar. Pólítík á ekki heima í Eurovision, stjórnir ríkisfyrirtækja eiga alls ekki vera pólítískt skipaðar og rannsóknir og fræðastarf verður að vera hlutlaust í hvívetna. Við höfum öll heyrt þetta oft við allskonar tækifæri.

Samt stenst þetta engan veginn. Eurovision er rammpólítískt fyrirbæri sem var sett á laggirnar eftir seinni heimstyrjöld með það að markmiði að sameina Evrópulönd í gegnum tónlist. Sama á við um ríkisfyrirtæki. Það er pólítísk ákvörðun að ríkið eigi fyrirtæki, reksturinn lýtur pólítískum lögmálum og skipanin verður að sjálfsögðu pólítísk á meðan svo er, hvað sem hver segir.

HLUTLAUST FRÆÐASTARF

Nú þegar Jane Goodall hefur kvatt þennan heim er við hæfi að fjalla aðeins um hlutlaus fræði. Sú þekking sem við búum nú yfir á eðli og hátterni apa hefði aldrei fengst með viðurkenndum aðferðum þess tíma. Goodall var harðlega gagnrýnd af samstarfskörlum sínum fyrir að gangast ekki undir vísindalega samþykktar reglur heldur leyfa tilfinningum og samkennd að hafa áhrif á nálgun sína og rannsóknir. Hún hélt þó sínu striki, sem betur fer.

Krafan um hlutlausa og algilda þekkingu byggir í raun á tvíhyggjunálgun, þar sem gert er ráð fyrir rökhyggju og tilfinningum sem andstæðum pólum. Femínískar fræðikonur hafa ítrekað sýnt fram á hið gagnstæða, m.a. hefur Alison M. Jaggar bent á að viðurkennd fræðasvið og áherslur byggja á viðmiðum og gildum samfélagsins hverju sinni. Það er ekki vegna algilds hlutleysis að rannsóknir á legslímuflakki eru styttra komnar en á liðþófameiðslum. Maggie Little hefur fjallað um mikilvægi ástríðu sem drifkrafts í rannsóknum, enda ljóst að enginn myndi leggja það á sig að rannsaka flókin viðfangsefni nema hafa á þeim ástríðufullan áhuga.

KRAFAN UM HLUTLAUS FRÆÐI

Það eru engin fræði hlutlaus. Þau krefast öll ákvarðana um val á viðfangsefni, aðferðafræði, framsetningu niðurstaðna og túlkun. Allar þessar ákvarðanir eru teknar af fólki sem hefur þróað með sér áhugasvið, skoðanir og áherslur sem hafa áhrif hvort sem þeim líkar betur eða verr. Hér er aftur hægt að benda á rannsóknir í læknisfræði sem lengi vel (og líklega ennþá að miklu leyti) byggðu fyrst og fremst á líkamsstarfsemi hvítra karla.

Og þá er komið að minni uppáhalds fræðigrein: Kynjafræðinni. Hún er auðvitað jafn rammpólítísk og aðrar fræðigreinar en hefur fært okkur ómetanlega þekkingu sem hefur bætt samfélagið. Án kynjafræði væri lagaleg og félagsleg staða kvára, kvenna og jaðarsetts fólks lakari og samfélagið verra fyrir okkur öll.

STÖNDUM KEIK

Kaldæðnislega virðist það vera sama fólkið sem trúir á hlutlaus fræði og er á móti kynjafræði. Og svei mér ef það er ekki sama fólk og finnst nóg komið af útlendingum og efast um að kynin séu fleiri en tvö. Fólkið sem finnst óþolandi að verið sé að ögra þeirra úreltu hugmyndum um heiminn, samfélagið, réttlæti og valdakerfi.

Rökhyggja og tilfinningar eru ekki andstæður heldur bæta þær hver aðra upp. Ég enda þessa hugleiðingu því á heimaþýddri tilvitnun í Jane Goodall, „Ræktum með okkur virðingu fyrir öllum lifandi verum. Leggjum okkur fram um að skipta ofbeldi og óþoli út fyrir skilning og samkennd. Og ást.“

Bestu kveðjur,
Sóley

26. SEPTEMBER 2025

Fri, 26 Sep 2025 13:12:03 GMT

SPURNING VIKUNNAR: HVAÐA JAÐARHÓPAR?

Ég var spurð að því í vikunni hvaða jaðarhópar yrðu fyrir bakslagi samtímans og hvernig. Þá fattaði ég að það er í alvöru til fólk sem skilur hvorki bakslagið, né hvernig það hefur áhrif á fólk. Þá er víst ekkert annað að gera í stöðunni en að útskýra.

TRANS OG INTERSEX FÓLK

Hvaða áhrif hefur það þegar hamrað er á kynjatvíhyggju? Hvernig líður trans og intersex fólki þegar sagt er að kynin séu bara tvö? Eða þegar einhver viðurkenna að jú, kannski falli ekki allt fólk undir kynjatvíhyggjuna en það séu þá frávik vegna genagalla?

Þarna er verið að tala um raunverulegt fólk sem hefur jafnvel ítrekað þurft að útskýra sjálf sig, réttlæta tilvist sína og búa við fordóma sem cis fólk hefur aldrei upplifað. Efasemdir um tilvist þeirra og fullyrðingar um galla auka á vanlíðan hjá fólki sem hefur þolað nóg fyrir.

Það er skiljanlegt að cis fólki sem aldrei hefur þurft að spá í kyn sitt eða kynvitund finnist þetta flókið. En slíkt óöryggi verður ekki lagað með afneitun á staðreyndum, heldur með því að læra um fjölbreytileikann, bera virðingu fyrir honum og aðlagast veruleika sem er flóknari en við héldum.

FATLAÐ FÓLK

Hvaða áhrif hefur tylenolumræðan í Bandaríkjunum? Burtséð frá rangfærslum og mæðraskömmun þeirrar umræðu, þá er vert að spyrja hvaða áhrif hún hefur á líðan einhverfs fólks. Mörg þeirra hafa alist upp við fordóma og skilningsleysi og vanmat á þekkingu, getu og framlagi allt sitt líf. Ég get ekki ímyndað mér að það sé notalegt að fá staðfestingu á því að a.m.k. afmarkaður hópur fólks telji þau óæskilegan hluta samfélagsins.

Þó umræðan snúist um einhverfu í augnabilinu má gera ráð fyrir að hún veki ugg hjá öðru fólki sem ekki fellur undir gamaldags skilgreiningar á æskilegri færni og getu. Þessi umræða vekur upp ógnvekjandi hugrenningartengsl við hreina kynstofna og útrýmingu á hvers kyns fötlunum.

Við viljum öll eiga „venjuleg“ börn. Ekki af því að þau séu betri, heldur af því að samfélagið er gert fyrir þau. „Venjuleg“ börn eiga auðveldara líf en „óvenjuleg“. En í staðinn fyrir að útrýma „óvenjulegum“ börnum þurfum við að leggja áherslu á að aðlaga samfélagið að þeim, m.a. með því að kynna okkur einhverfurófið og meta fólk sem er á því að verðleikum eins og þau eru.

FÓLK Á FLÓTTA

Stærstur hluti innflytjenda á Íslandi flutti hingað af fúsum og frjálsum vilja til að vinna. Sum hafa þó flúið hörmungar sem erfitt er að ímynda sér að óreyndu og langaði kannski bara alls ekkert til Íslands. Stríð, ofbeldi, kúgun, fátækt, hungur eða aðrar aðstæður sem við myndum öll flýja ef við þyrftum. Allt þetta fólk er að reyna að aðlagast tungumáli, menningu, kerfi, náttúru og veðurfari á sama tíma og þau þurfa að takast á við fordóma, rasisma og andúð. Að fylgjast með umræðum um meinta illsku innflytjenda, stjórnleysi á landamærunum eða sprungna innviði hjálpar engum, heldur veldur það vanlíðan og jaðarsetningu fólks sem hafði fyrir nóg á sinni könnu.

Auðvitað er flókið að búa í fjölmenningarsamfélagi. En við eigum engra kosta völ. Á Íslandi búa um 60 þúsund manneskjur með erlent ríkisfang. Þvert á það sem rasistarnir halda fram á þessi hópur sinn þátt í að halda uppi innviðum samfélagins, auk þess að auðga samfélagið með öðruvísi sjónarhornum, viðhorfum, siðum og venjum. Fögnum því og aðlögumst.

AÐ LOKUM

Áhrif þessara fordóma hafa líka áhrif á forréttindafólk. Hversu kvenleg þarf cis kona að vera til að mega nota kvennaklefa og hvernig á hún að sanna kyn sitt? Hversu langt er hægt að ganga í að útrýma fötlunum? Viljum við útrýma fólki með bumbur eða skalla? Og ef okkur er svona illa við fólksflutninga milli landa, erum við þá til í að taka á móti öllum 50 þúsund Íslendingunum sem búa erlendis og veita þeim þá þjónustu sem þau eru vön þar?

Þó bakslagið sé þungt megum við ekki gefast upp. Samfélagið er fjölbreytt og það breytist ekki þó við jaðarsetjum, mismunum, smánum og útilokum fólk sem ekki fellur að gamaldags viðmiðum. Stöndum keik með jaðarsettu hópum. Fólki af holdi og blóði með tilfinningar, þarfir, væntingar og þrár sem hefur hæfileika og getu sem þarf að virða og meta að verðleikum.

Bestu kveðjur,

Sóley

19. SEPTEMBER 2025

Fri, 19 Sep 2025 10:02:15 GMT

Ein af glærum námskeiðsins

MEÐMÆLI VIKUNNAR: GAGNRÆÐUNÁMSKEIÐ SAMTAKANNA ´78

Ég fór á gagnræðunámskeið hjá Samtökunum '78 í vikunni. Ég hélt ég væri ansi sjóuð í baráttunni, en þarna lærði ég ótrúlega margt gagnlegt.

Námskeiðið er hagnýtt, þar sem þátttakendur æfa sig í að verjast ósannindum, ómaklegum athugasemdum eða atlögu að hinsegin málefnum. Þar er fjallað um hatursorðræðu, hættulega orðræðu, móttökuskilyrði og marhópa. Um hvort, hvenær og hvernig hægt sé að svara jaðarsetjandi orðræðu og hvaða áhrif það hafi.

Markmið gagnræðu er ekki endilega að sannfæra andstæðinginn, heldur er hún forvörn gegn ofbeldi. Hún snýst um að leiðrétta rangfærslur og benda á önnur sjónarmið til að koma í veg fyrir að hættuleg orðræða breiðist út.

Það var aðdáunarvert og hvetjandi að hlusta á Þorbjörgu Þorvaldsdóttur tala um mikilvægi þess að byggja upp trú á fólk þegar fólk elur á vantrausti, að manneskjuvæða hópa þegar reynt er að afmennskjuvæða fólk, að vera kurteis þegar fólk er ókurteist, að svara upphrópunum af yfirvegun og falsfréttum með staðreyndum.

HAGNÝTAR LEIÐIR

Í námskeiðinu fá þátttakendur að æfa sig við að fatta upp á svörum og beita eftirfarandi gagnræðuaðferðum:

Að bjóða upp á annað sjónarmið
Að kalla eftir stillingu
Að spyrja spurninga
Að leiðrétta rangfærslur

Þetta voru krefjandi æfingar, en að loknu námskeiði gengu þátttakendur út með tæki og þekkingu sem gera okkur kleift að taka afstöðu með hinsegin málefnum og í raun öllu jaðarsettu fólki.

SKRÁNING

Kvöldstund hjá Samtökunum '78 er vel varið. Hér er hægt er að afla frekari upplýsinga um námskeiðin sem eru haldin u.þ.b. mánaðarlega. Takk fyrir mig kæru samtök, ég lofa að vera dugleg að nýta það sem ég lærði hjá ykkur.

Bestu kveðjur,
Sóley

12. SEPTEMBER 2025

Fri, 12 Sep 2025 12:56:27 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: GAGNLEGT OG ÁHUGAVERT STÖFF

Ég er ógeðslega þreytt. Fyrir utan að vera hálflasin hef ég varið meiri orku en ég hef átt í bakslag undanfarinna daga og vikna. Ég bara get ekki skrifað enn einn pistilinn um það. Ekki um morðið á Charlie Kirk og alls ekki um hræsni Miðflokksins í tengslum við það. Ekki um máttleysi ríkisstjórnarinnar gagnvart Ísrael (þó það mætti sannarlega hæðast að því að litla, friðsama og róttæka Ísland standi Hollandi langt að baki, sem þó er með óstarfhæfa minnihlutastjórn örgustu íhaldsflokkanna). Ég hef ekki orku í að fjalla um orðræðu og aðgerðir ríkisstjórnarinnar varðandi málefni fólks á flótta eða neitt annað sem er samt ógeðslega mikilvægt og þarft.

En þá er nú aldeilis gott að það er til fólk sem er að gera stórkostlega hluti. Í staðinn fyrir að skrifa sjálf ætla ég að setja hér fram handahófskenndan lista af áhugaverðu, spennandi og gagnlegu efni.

STACY PATTON

Stacy Patton skrifaði óhugnarlega sannan pistil um hræsnina í tengslum við morðið á Charlie Kirk. Í pistlinum lýsir hún hryllilegri aðför að sér eftir að hún skrifaði pistil um MAGA hreyfinguna, þar sem pósthólf og símsvarar fylltust af ógeðslegum skilaboðum, hótunum og kröfum um brottrekstur hennar. Sú aðför var fyrir tilstuðlan Kirk og félaga.

“And I am not unique. Kirk’s Watchlist has terrorized legions of professors across this country. Women, Black faculty, queer scholars, basically anyone who challenged white supremacy, gun culture, or Christian nationalism suddenly found themselves targets of coordinated abuse. Some received death threats. Some had their jobs threatened. Some left academia entirely. Kirk sent the loud message to us: speak the truth and we will unleash the mob!”

WALTER MASTERSON

Walter Masterson er með geggjaða instagramsíðu þar sem hann birtir friðsamlega en ögrandi gjörninga gagnvart samkomum MAGA og Repúblíkana í Bandaríkjunum. Ég mæli sérstaklega með þessum spurningum sem hann leggur fyrir stuðningsfólk Charlie Kirk.

„We are at a very real moment where we could have a real conversation about gun violence, gun control, access to mental health care. If you support Charlie Kirk, are you going to have that conversation or are you going to scapegoat the „trans mass shooters, immigrants, the radical left“ and that stuff? The choice is yours. [...] I do worry that MAGA is going to use this to justfiy more violence.“

NEIL DATTA

Ég mæli mjög með áhrofi á þetta gamla viðtal við Neil Datta , framkvæmdastjóra evrópsku þingmannasamtakanna um kyn- og frjósemisréttindi, þar sem hann segir meðal annars:

„Við erum ekki bara að glíma við andóf gegn jaðarmálefni sem hefur ætíð verið umdeilt. Við eigum í höggi við mjög svo skæða pólitíska hreyfingu sem vinnur að því að grafa undan undirstöðum frjálslynds lýðræðis.“

SKAMMARÞRÍHYRNINGURINN

Leikritið Skammarþríhyrningurinn verður sýndur í Borgarleikhúsinu í október. Ég veit ekkert meira en það sem kemur fram í lýsingunni, en ég hlakka til að sjá. Leikritið fjallar um ímyndaðan og fjarlægan hliðarveruleika, löngu eftir að bakslagið hefur náð endamarki sínu:

„Við fylgjumst með þessum hópi reyna að púsla saman mynd af mannréttindaparadísinni sem eitt sinn var á Íslandi og svara aðkallandi spurningum. Hvað í ósköpunum var Pride? Hvernig bjargaði J.K. Rowling kvennaklósettinu frá alþjóðlegum nauðgarasamtökum? Hverskonar te drukku svokallaðar dragdrottningar? Hvar fór innræting barna fram? Hver var þessi Hán?”

AÐ LOKUM

Þó ég sé þreytt verðum við að halda áfram að standa með mannréttindum. Svara því sem þarf að svara og leiðrétta það sem þarf að leiðrétta. Vera góð hvert við annað og standa með tilvist, réttindum og þátttöku jaðarsetts fólks í samfélaginu.

Bestu kveðjur,
Sóley

5. SEPTEMBER 2025

Fri, 05 Sep 2025 11:10:03 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: KYNJAFJÖLBREYTILEIKI

Þó dónaskapur og yfirlæti þingmanns í Kastljósi mánudagsins dæmi sig sjálf er nauðsynlegt að bregðast við málflutningi hans. Í þessum pistli ætla ég að leiðrétta tvær af mörgum rangfærslum og fjalla um erfiðar tilfinningar sem við erum flest að glíma við.

RANGFÆRSLA I: KYNIN ERU BARA TVÖ

Ég skil og virði að fólki finnist fjölbreytileikinn fyrirferðarmikill og flókinn. Hann er flókinn. Auk þess gerir hann til okkar kröfur sem eigum erfitt með að skilja og vitum ekki alltaf hvernig við eigum að mæta.

Það er líklega rétt hjá þingmanninum að meirihluti fólks telji kynin bara vera tvö og að fólk upplifi óöryggi þegar öðru er haldið fram, enda höfum við flestöll alist upp við kynjatvíhyggju þar sem gert er ráð fyrir að fólk fæðist annað hvort sem stelpur eða strákar og verði að annað hvort konum eða körlum. Það er örugglega líka rétt að fólk óttist að viðurkenna þetta óöryggi, óttist að segja eitthvað vitlaust og vera dæmt sem fordómafullt. Ég hef fulla samúð með því óöryggi og þeim ótta, enda hef ég upplifað hvort tveggja sjálf.

Við erum að venjast þeirri staðreynd að kynin eru alls ekki bara tvö. Líf- og erfðafræðingar segja réttara að tala um líffræðilegt kyn sem róf í stað flokka sem inniheldur fjölbreytta hópa karla og kvenna. Á bilinu 1-2% fólks fæðist intersex, en það er fólk með of ódæmigerð kyneinkenni til að hægt sé að skilgreina viðkomandi sem annað hvort karl eða konu.

Á sama tíma og við lærum um líffræðilegan fjölbreytileika er að byggjast upp þekking á að félagslegt kyn er annað en líffræðilegt kyn. Ekki allt fólk samsamar sig því líffræðilega kyni sem því var úthlutað í fæðingu. Sumt fólk samsamar sig hinu tvíhyggjukyninu, annað fólk samsamar sig báðum eða hvorugu kynjanna, eða upplifir og tjáir kyn sitt með öðrum hætti.

RANGFÆRSLA II: VALDSÆKNI OG ÞÖGGUNARTIBURÐIR

Þessi nýja þekking er að kollvarpa einfaldleika æsku okkar. Allt í einu vitum við ekki hvað kynin eru mörg. Allt í einu er talað um mun á líffræðilegu kyni og félagslegu kyni. Allt í einu eigum við að virða að fólk sé eða upplifi eitthvað sem við höfum aldrei heyrt um áður og allt í einu eru til ný hugtök, fornöfn og orð sem okkur er alls ekki tamt að nota.

Það er ekkert óeðlilegt við að fyllast óöryggi gagnvart þessu, rétt eins og gagnvart nýjum snjalltækjum eða öðrum framförum í heiminum. En rétt eins og snjalltæki og aðrar framfarir, þá er þessi breyting til batnaðar. Við erum að öðlast dýpri þekkingu á fjölbreytileika mannlífsins og það er verið að skapa rými fyrir fólk sem áður var lokað inni í skápum (eða hafði fallið fyrir eigin hendi) án þess að vegið sé að réttindum nokkurra annarra.

Í stað þess að ala á óörygginu eða nota það til að afneita tilvist, veruleika eða réttindum hinsegin, kynsegin, trans og intersex fólks þurfum við að anda inn í það. Það er enginn að fara að úthúða okkur fyrir mistök eða skilningsleysi. Langflest fólk sem tilheyrir þessum hópum er þaulvant mistökum og mjög viljugt til að hjálpa okkur að aðlagast. Og Samtökin 78 eru sannarlega ekki valdsækinn sérhagsmunahópur, heldur grasrótarsamtök sem hafa lagt sig fram um að upplýsa, fræða og skapa öruggt rými fyrir jaðarsett fólk.

ÓÖRUGG EN INNGILDANDI

Leyfum óöryggi okkar ekki að þróast yfir í andúð. Það er ekki hinsegin, kynsegin, intersex eða trans fólki að kenna að við vitum ekki hvað kynin eru mörg eða kunnum ekki að fallbeygja fornafnið hán. Við þurfum tíma og rúm til að aðlagast nýrri þekkingu, nýjum hugtökum og flóknara samfélagi en við héldum að við byggjum í. Það er allt í lagi. Við þurfum bara að vanda okkur, fræðast og æfa okkur. Fyrst og fremst verðum við að bera virðingu fyrir tilvist, veruleika og réttindum alls fólks.

Ég vona að þessi hugleiðing nýtist ykkur kæru lesendur í þeim samtölum sem nú eiga sér stað um allt samfélag. Við þurfum öll að hjálpast að við að leiðrétta rangfærslur, hjálpa öðru fólki að anda inn í óöryggið sitt og koma í veg fyrir að popúlistar geti þróað þetta óöryggi yfir í andúð.

Bestu kveðjur,
Sóley

29. ÁGÚST 2025

Fri, 29 Aug 2025 12:35:41 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: JAQ-ING OFF

Í námskeiðunum mínum hef ég fram til þess gengið út frá því að fólk vilji hvorki útiloka né mismuna. Ég hef lagt áherslu á að fyrirbyggja útilokun og mismunun með því að fræða fólk um ómeðvitaða hlutdrægni og hvernig hægt sé að koma í veg fyrir að hún hafi áhrif á hegðun okkar og framkomu.

Bakslag undanfarinna missera kallar þó á breytta nálgun. Á sama tíma og við verðum að vera meðvituð um okkar eigin ómeðvituðu hlutdrægni og fordóma þurfum við að standa keik gegn uppgangi öfgahægris. Við verðum að skilja hvernig alið er á andúð og hatri gagnvart jaðarsettu fólki, þekkja aðferðirnar sem notaðar eru og læra leiðir til að bregðast við, leiðrétta og standa með þeim hópum sem verða fyrir árásum hverju sinni.

NÝ NÁMSKEIÐ

Í sumar hef ég verið að þróa nýja fræðslu sem gengur fyrst og fremst út á að bregðast við fyrrnefndu bakslagi. Þar fjalla ég um aðferðafræði og áherslur öfgahægrisins og leiðir til að draga úr áhrifum þeirra. Námskeiðið er hugsað fyrir vinnustaði, félagasamtök og einstaklinga sem vilja sporna gegn bakslaginu.

Eins og svo oft áður notast ég við haturspíramídann í námskeiðinu, en í stað þess að fjalla um ómeðvitaða hlutdrægni okkar allra beini sjónum mínum fyrst og fremst að hundaflauti og hatursorðræðu og hvernig við getum brugðist við því.

JAQ-ING OFF

Eins og ég hef áður útskýrt , felst hundaflaut í því að setja skoðanir nægilega skýrt fram til að þær dragi fram hugrenningartengsl og styrki fordóma og andúð, en þó nægilega óljóst til að hægt sé að þræta fyrir ásetninginn. Hundaflaut er þannig afar hentug fyrir fólk sem ekki vill láta kenna sig við eigin hugmyndafræði. Hundaflaut er, eins og Felix Bergsson orðaði það í vikunni, ekki bara heimskulegt heldur hættulegt .

Ein áhrifarík og nokkuð algeng leið til hundaflauts kallast „JAQ-ing off“ á ensku en hún snýst um að dulbúa skoðun sem spurningu (Just Asking Questions). Á íslensku mætti kannski tala um að BASSa (Bara Að Spyrja Spurninga), án þess að ég hafi almennilega þýðingu á takteinum. Spurningar um hvort innviðirnir okkar þoli meintan flóttamannastraum, hvort hinseginfræðsla eigi heima í skólakerfinu, hvort það sé eðlilegt að ríkið hlutist til um skiptingu fæðingarorlofs milli foreldra eru allt dæmi um þetta. Hver og ein þessara spurninga gætu átt rétt á sér í algjöru lofttæmi, en það er ekki til staðar. Svona spurningum er, eins og öðru hundaflauti, ætlað að ala á tortryggni, andúð og hatri. Þær næra nettröllin og laða fram fólk sem er tilbúið að ganga lengra. Fólk sem er til í að dæma, útiloka, hæðast, beita ofbeldi og afnema réttindi.

ÁHRIF Á VINNUSTAÐARMENNINGU

Uppgangur öfgahægris hefur ekki bara áhrif á samfélagsumræðuna, heldur alla vinnustaði. Fjölmörg dæmi eru um kaffistofusamtöl þar sem fullyrt er að ofbeldi gegn konum hafi aukist í kjölfar fjölgunar flóttafólks eða að kynin séu samt sem áður bara tvö, þar sem fólk hefur langað til að svara, leiðrétta eða útskýra, en ekki vitað hvernig það ætti að bera sig að.

Markmiðið með nýju fræðslunni er að þátttakendur læri um ólíkar birtingarmyndir hundaflauts, hvernig hægt er að bregðast við afleiðingum þess með málefnalegum hætti og stuðla þannig að heilbrigðum og inngildandi samskipti á vinnustaðnum. Að fólk öðlist þekkingu og kjark til að geta svarað JAQ-ing off spurningum, til að geta leiðrétt rangfærslur og til að geta staðið með jaðarsettu fólki gegn aðför öfgahægris í íslensku samfélagi.

Bestu kveðjur,

Sóley

22. ÁGÚST 2025

Fri, 22 Aug 2025 11:31:22 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HLAUPASTYRKUR OG FRIÐUR Á JÖRÐ

Undanfarin 10 ár hef ég eiginlega alltaf hlaupið 10 kílómetra í Reykjavíkurmaraþoninu. Það er ekkert betra en að hlaupa í geggjaðri stemningu og lifa það sem eftir er dags á gleðinni yfir að hafa tekið þátt. Ég viðurkenni reyndar að gleði mín hefur verið blendin, enda hef ég alltaf verið lélegur hlaupari og aldrei staðið undir væntingum eigin keppnisskaps þegar kemur að tíma.

Í ár hafði ég því ákveðið að hlaupa ekki. Ég hef hlaupið sögulega lítið á árinu og var viss um að ég yrði svo ósátt við tímann minn að betra væri að sleppa þessu. Ætlaði bara að hvetja unga og spræka fólkið áfram. Fannst það samt frekar leiðinlegt og þegar dóttir mín benti mér á að val mitt stæði á milli þess að koma í mark óánægð með eigin tíma eða standa í marki óánægð með að hafa ekki hlaupið, ákvað ég að skrá mig til leiks.

Ég á eftir að skrifa meira um líkamsrækt, líkamsvirðingu og sjálfsmynd miðaldra kvenna þegar líða tekur á haustið. Þessi hugleiðing beinist fyrst og fremst að maraþoninu á morgun.

HLAUPASTYRKUR

Áheitasöfnun Reykjavíkurmaraþonsins er stór hluti af fjármögnun þriðja geirans á Íslandi. Í dag hafa safnast rúmar 232 milljónir króna sem munu nýtast einstaklingum, grasrótarsamtökum og stofnunum sem þurfa að reiða sig á fjárframlög utan hins opinbera.

Það má að sjálfsögðu deila um réttmæti þess að lífsnauðsynleg samtök á borð við Píeta, Stígamót, Bergið og Kvennaathvarfið þurfi að reiða sig á frjáls framlög einstaklinga. En á meðan staðan er þannig, þá er mikilvægt að almenningur leggi sitt af mörkum.

FRJÁLS PALESTÍNA!

Sjálf hef ég safnað áheitum fyrir ýmiskonar mikilvæg grasrótarsamtök gegnum tíðina. Í ár safna ég fyrir Félagið Ísland-Palestína og dauðskammast mín fyrir að hafa ætlað að láta hégóma stoppa mig í að hlaupa. Ég er frjáls. Ég er södd. Ég bý við eins mikið öryggi og kona getur búið við. Ég get hlaupið ef mér sýnist. Á Gaza hleypur fólk til að bjarga lífi sínu. Ef það hefur einhvern mátt vegna hungursneyðarinnar sem ríkisstjórn Ísraels hefur framkallað.

Það er fáránleg staðreynd að ég sé að fara að baða mig í aðdáun hvetjenda á morgun, smella mér svo í sturtu og bröns með vinkonum á meðan börn eru myrt úti í heimi. En þannig verður það nú samt.

Ég bið ykkur því að leggja ykkar af mörkum. Það er enn hægt að skrá sig í hlaupið og safna áheitum og það er sannarlega hægt að heita á hlaupara. Ég tek að sjálfsögðu glöð við áheitum , en það er fullt af öðru fólki að hlaupa fyrir Ísland-Palestínu og Vonarbrú og þar skiptir hver króna máli.

Njótum morgundagsins. Hlaupum ef við getum, söfnum, heitum á, hugsum til fólksins sem ekki getur gert allt þetta og beitum okkur fyrir friði, öryggi og sanngirni í heiminum.

Bestu kveðjur,

Sóley

4. JÚLÍ 2025

Fri, 04 Jul 2025 10:30:26 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ALVARLEIKI GLÆPA

Mamma var fjarlægð af Facebook í gær fyrir að brjóta gegn reglum samfélagsmiðilsins um auglýsingar. Hvort hún hafi verið tilkynnt og fyrir hvað vitum við ekki. Líklega felst brotið í því að deila tveimur óskyldum auglýsingum frá fólki í íbúðarleit á tiltölulega stuttum tíma. Henni var vikið sissvona af miðlinum vegna illa rökstudds grunar um að hún hyggðist leggja leigumiðlun fyrir sig á efri árum.

Á sama tíma er næstum ómögulegt að fá hatursorðræðu og ógnandi tilburði gagnvart konum, kvárum og jaðarsettu fólki fjarlægt af sama miðli, þrátt fyrir ítrekaðar tilkynningar. Afbrot á samfélagsmiðlum eru nefnilega tekin misalvarlega, rétt eins og í raunheimum.

HVAÐ ER GLÆPUR?

Þó við trúum á réttarríkið er nauðsynlegt að horfast í augu við að réttarkerfið okkar er meingallað. Það var upphaflega hannað af forréttindakörlum fyrir forréttindakarla og ber þess enn merki. Þrátt fyrir að kerfið hafi verið stagbætt með réttarbótum í þágu barna, kvenna og jaðarsettra hópa eru orðfæri þess, forgangsröðun og skilgreiningar enn karllæg og forréttindamiðuð.

Eitt dæmi snýst um samband atvinnurekenda og launafólks. Almenn sátt ríkir um rimlagjöld, þ.e. að það jafngildi þjófnaði að standa ekki skil á opinberum gjöldum sem dregin hafi verið af launafólki. Þess vegna eru atvinnurekendur gerðir persónulega ábyrgir og látnir sæta sektum eða jafnvel fangelsi verði þeir uppvísir að slíku athæfi.

Það sama gildir ekki um kynbundinn launamun. Samkvæmt lögum um kynbundninn launamun ber atvinnurekendum að greiða tap, mögulegan miska og jafnvel sekt. Ég veit þó ekki til þess að sektarákvæðum hafi nokkurn tímann verið beitt, og stjórnendur eru aldrei látnir axla ábyrgð persónulega. Kynbundinn launamunur er samt nákvæmlega jafnmikill þjófnaður og að standa ekki skil á rimlagjöldum, eins og ég hef áður skrifað um hér .

Þetta er bara eitt dæmi af mýmörgum um það hversu stutt við erum komin í að skilgeina og viðurkenna afbrot. Áreitni og stafrænt kynferðisofbeldi eru dæmi um tiltölulega nýsamþykkt afbrot, en enn á eftir að skilgreina og viðurkenna fjölda birtingarmynda mismununar. Við skilgreiningu á alvarleika glæpa skiptir máli hver eiga í hlut, á hverjum glæpurinn bitnar og af hverjum hann er framinn.

HVER FREMUR GLÆPINN?

Eitt er að skilgreina og viðurkenna afbrotin, en svo er hitt, að horfast í augu við að þau séu framin. Á Íslandi hefur öfgahægrið miklar áhyggjur af aukinni glæpatíðni sem það vill meina að fylgi fjölgun innflytjenda. Skoðanasystkini þeirra í Bandaríkjunum rökstyðja sinn rasisma með tölum um fjölda svartra fanga þar í landi. Hvort tveggja er bæði ástæða og afleiðing forréttindafirringar.

Rannsóknir sýna að kynþáttamörkun (racial profiling) er markvisst beitt í bandarísku réttarkerfi, þar sem svartir karlar eru oftar stoppaðir úti á götu, oftar handteknir og oftar dæmdir en hvítir karlar. Sama mynstur má sjá í íslensku réttarfari, þar sem karlar af erlendu bergi eru oftar dæmdir fyrir kynferðisbrot en íslenskir karlar, þó mun fleiri íslenskir karlar séu kærðir.

VANÞEKKING, HANNÚÐ OG FORDÓMAR

Réttarkerfið verður ekki krufið til mergjar í þessum pistli, en vonandi hefur mér tekist að vekja ykkur til umhugsunar um hvað við viðurkennum og samþykkjum sem glæpi. Erum við tilbúin að skilja og sporna gegn glæpum þó við eigum ekki á hættu að verða fyrir þeim sjálf? Erum við tilbúin að dæma fræga fótboltamenn og poppara jafn harkalega og óþekktan flóttamann? Er sanngjarnt að tungumál, húðlitur og tengslanet hafi áhrif á skilgreiningu á glæpum, að brotaþolar séu teknir alvarlega og að glæpamenn séu látnir sæta refsingu?

Þetta er síðasta hugleiðing fyrir sumarfrí, næsta kemur einhvern tímann í ágúst. Njótið sumarsins, verið góð hvert við annað og gagnrýnin á ykkur sjálf þangað til þá.

Bestu kveðjur,

Sóley

20. JÚNÍ 2025

Fri, 20 Jun 2025 09:38:06 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HÁTÍÐARHÖLD Á 19. JÚNÍ

Í gær fögnuðum við 110 ára afmæli kosningaréttar kvenna með alls konar uppákomum. Bríet Bjarnhéðinsdóttir var heiðruð í Hólavallakirkjugarði, gengið var um söguslóðir kvenna í Reykjavík, tímariti Kvenréttindafélagsins var fagnað og haldnir voru stórtónleikar í Hljómskálagarðinum. Fagnaðarlætin voru sérlega vegleg, af því þau blönduðust heilsárs hátíðarhöldum vegna 50 ára afmælis kvennafrídagsins 24. október 1975. Kvennaárið 2025 verður vonandi lengi í minnum haft og hver veit nema því verði fagnað í framtíðinni.

LJÚFSÁR FAGNAÐARLÆTI

Kosningarétturinn féll ekki af himnum ofan, heldur stóðu einstaklingar og grasrótarsamtök í ströngu svo áratugum skipti. Rétturinn sjálfur vannst í áföngum frá árinu 1882, þegar konur sem “áttu sig sjálfar” fengu að kjósa í sveitarstjórnum. Þó við fögnum árinu 1915 voru réttindin miðuð við konur yfir 40 ára og í raun var það ekki fyrr en árið 1920 sem konur og hjú fengu full réttindi á við karla frá 25 ára aldri. Saga kosningaréttarins (sem er auðvitað lengri og flóknari en þessi efnisgrein rúmar) er til marks um þá löngu og ströngu vegferð sem býr að baki öllum réttindum.

Fagnaðarlátunum í ár fylgir líka vitneskjan um hversu langt er í land á öllum sviðum samfélagsins. Við getum meira að segja deilt um kosningaréttinn sem við þó erum að fagna, enda ekkert endilega sanngjarnt að hann sé bundinn við ríkisborgararétt í þing- og forsetakosningum. Af hverju má fólk sem hér greiðir skatta ekki hafa neitt um það að segja hvernig þeim er ráðstafað? Og af hverju er kosningarétturinn bundinn við 18 ár? Af hverju er kjörgengi til forseta 35 ár?

Alvarlegri vandamál eru svo enn óleyst. Íslenska jafnréttisparadísin inniheldur kynbundið ofbeldi og einstaklings- og stofnanabunda mismunun gagnvart fötluðu fólki, fátæku fólki, trans fólki, hinsegin fólki, feitu fólki, fólki af erlendum uppruna og fullt af öðrum hópum fólks sem ekki falla undir hið viðtekna. Þessi vandamál voru hluti af öllum viðburðum gærdagsins. Þetta eru verkefnin sem bíða okkar og þar verður ekki slegið slöku við.

HÖLDUM ÁFRAM

Vilhelmína Lever lét reyna á hvort hún væri maður þegar hún kaus í fyrsta skipti árið 1863. Bríet Bjarnhéðinsdóttir mætti andúð feðraveldisins af kjarki og ósérhlífni. Hópar kvenna hafa stofnað kvenfélög, kvennaframboð, Hringinn, Hvíta bandið, Kvenréttindafélagið, Mæðrastyrksnefnd og öll hin samtökin sem hafa tryggt okkur þau réttindi, þjónustu og gæði sem við njótum í dag.

Við verðum að halda áfram. Við verðum að hafa kjark til að láta reyna á úreltar eða ósanngjarnar reglur, mæta bakslagi samtímans af kjarki og stofna öll þau samtök og hópa sem okkur dettur í hug til að þrýsta á um sjálfsagðar og löngu tímabærar réttarbætur í þágu kvenna, kvára og jaðarsetts fólks. Ekkert okkar breytir heiminum eitt, en við getum öll lagt okkar af mörkum.

Bestu kveðjur,

Sóley

13. JÚNÍ 2025

Fri, 13 Jun 2025 10:13:34 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: REIÐAR KONUR

Einu sinni (sem oftar, samt ekki mjög oft, en það gerðist stundum) var ég reið í pontu á borgarstjórnarfundi. Ég var í minnihluta og sagðist vera öskureið vegna einhverrar ákvörðunar meirihluta Besta flokks og Samfylkingarinnar. Jón Gnarr, sem þá var borgarstjóri, brást föðurlega við og útskýrði fyrir mér að það væri ekki uppbyggilegt að vera svona reið. Reiði væri eyðileggjandi afl.

Ég man ekki nákvæmlega hvað gerðist eftir það, en í minningunni kuðlaðist ég saman í sætinu á meðan Jón hæddist að tilfinningum mínum og ástríðu fyrir vinnunni minni. Ef ég hefði vitað þá það sem ég veit í dag og ef ég hefði haft sjálfstraust fimmtugrar konu sem hefur brotnað og byggt sig upp aftur, þá hefði ég sannarlega látið hann heyra það.

ÖRÁREITIN SEM VIÐHALDA VALDAKERFINU

Áratug síðar situr uppákoman enn í mér. En í dag veit ég betur. Þessi uppákoma var hluti af starfsumhverfi og veruleika sem var stöðugt að reyna að hemja mig. Ég skil það í dag, ég kann að setja þetta í samhengi og setja á það orð. Af því það mikilvægasta sem við gerum til að stuðla að uppbyggilegu og inngildandi samfélagi er að greina útilokandi og óviðeigandi framkomu. Skilgreina hana, skilja hvaðan hún kemur og hver áhrif hennar eru.

Óviðeigandi eða útilokandi hegðun er sjaldan jafn tilviljanakennd og hún lítur út fyrir að vera og enn sjaldgæfara er að fólkið sem fyrir henni verður eigi hana skilið. Það er ekki af því ég sé vitlaus sem karlar í forréttindastöðu hafa hrútskýrt einföldustu hluti fyrir mér í gegnum tíðina. Það er ekki af því að ég sé húmorslaus sem brandarar á kostnað kvenna og jaðarsetts fólks valda mér vanlíðan. Það er ekki af því ég sé ekki nógu ákveðin eða rökföst að það var oftar gripið frammí fyrir mér og sjaldnar hlustað á mig en karlana í stjórnmálum á sínum tíma.

Til að skilja hegðunarmynstur og kerfisbundna þöggun er gott að nýta drottnunaraðferðir Beritar Ås (sem ég hef áður skrifað um hér) en jafnframt að kynna sér, læra og nota hugtökin sem hafa verið sett á hegðunina, s.s. hrútskýringar, mennturtekningar, hannúð, tilkall og svo það sem Jón beitti fyrir meira en áratug síðan og ég kunni ekki að skilgreina þá; tónögun (e. tone policing).

TONE POLICING

Tónögun snýst um að beina athyglinni að því hvernig gagnrýni er sett fram í stað þess að ræða gagnrýnina sjálfa. Algengast er að fólk sé skammað fyrir að tjá tilfinningar á borð við reiði eða sorg. Tónögun er a) snjöll leið til að beina athyglinni frá gagnrýninni að gagnrýnandanum, b) áhrifarík leið til að valda gagnrýnandanum meiri vanlíðan og gera hann og gagnrýnina sjálfa þar með ótrúverðuga og c) gagnleg til að aðlaga gagnrýnandann að kaldri, karllægri framsetningu sjónarmiða og viðhalda þannig karllægri umræðuhefð.

Mikið hefði verið gott að þekkja þetta hugtak og skilja hvað var að gerast á borgarstjórnarfundinum þarna fyrir löngu síðan. Og hafa sjálfstraust til að svara.

EÐA BARA TUTTUGU OG TVEGGJA ÁRA?

Þó ég hafi kuðlast saman á sínum tíma er ekki að sjá að Greta Thunberg láti það á sig fá þegar valdamesti maður heims reynir að tónaga hana. Tilraunum Trump til að draga úr trúverðugleika hennar vegna reiði bregst hún við af festu og öryggi: Það sem heimurinn þarf á að halda eru fleiri reiðar ungar konur.

Reiði er eðlileg og skiljanleg tilfinning þegar við hugsum um að konur, kvár og jaðarsett fólk sætir mismunun, kúgunum og ofbeldi. Hún er viðbragð við ósanngirni, hún er drifkraftur, hún er næring fyrir hugmyndir og aðgerðir. Reiði er kannski eyðileggjandi hjá forréttindakörlum sem óttast ekkert annað en að missa spón úr sínum yfirfulla aski. En hjá okkur hinum er hún mikilvæg, drífandi og uppbyggileg. Ég tek því undir með Gretu um að heimurinn þarf svo sannarlega á fleiri reiðum konum að halda (og vá hvað ég hlakka til að heyra tilsvör hennar þegar hún verður fimmtug).

Bestu kveðjur,

Sóley

6. JÚNÍ 2025

Fri, 06 Jun 2025 12:43:24 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÞRÓUN ÍSLENSKS RASISMA

Rasismi er útbreiddari, opinberari og beinskeyttari en nokkru sinni á Íslandi. Hann er ekki lengur bara iðkaður af ónafngreindum klikkhausum í afmörkuðum dagskrárliðum Útvarps Sögu eða skúmaskotum internetsins. Netárásir á baráttukonur gegn rasisma hafa stigmagnast, fólk tjáir grímulaust útlendinga- og múslimahatur undir nafni og mynd og boðað hefur verið til rasistasamkomu á Austurvelli, annan laugardaginn í röð.

HVAÐ GERÐIST EIGINLEGA?

Svona gerist ekkert af sjálfu sér og það er ekki hægt að skella skuldinni bara á Trump. Jarðvegurinn fyrir rasima hefur verið vandlega plægður og nærður af öfgahægriöflum með ýmsum hætti. Á myndinni hér að ofan má sjá helstu birtingarmyndir rasisma, sem jafnframt eru áhrifaþættir í þróun hans.

Við erum langflest haldin ómeðvitaðri hlutdrægni, m.a. vegna þess að við höfum alist upp við að sjá jákvæðari birtingarmyndir af hvítu fólki en svörtu og brúnu. Það getur valdið óviðeigandi hegðun eða beitingu öráreita, en ef við erum meðvituð um hlutdrægnina getum við dregið úr áhrifum hennar. Ef við erum ekki meðvituð um hana, þá getur þessi hlutdrægni þróast yfir í meðvitaða hlutdrægni, fordóma sem byggja á staðalmyndum um afmarkaða hópa sem ekki eru á rökum reistar.

HUNDAFLAUTUPÓLÍTÍK

Eitt mikilvægasta tæki öfgahægrisins kallast hundaflautupólítík, en hún er notuð til að byggja brú frá hinni ómeðvituðu hlutdrægni yfir í fordóma og hatursorðræðu. Hundaflautupólítík getur birst sem athugasemd, skoðun eða spurning sem tengist tilteknum hópi án þess að hægt sé að fullyrða að hún, ein og sér, endurspegli rasisma. Þessi tiltekna athugasemd er þó nægilega skýr til að kalla fram hugrenningatengsl, styrkja fordóma og kalla fram rasísk viðbrögð.

Nýjasta dæmið um tæra hundaflautupólítík er athugasemd Snorra Mássonar við framgöngu Víðis Reynissonar í máli Oscars Bocanegra. Á sama tíma og Snorri fordæmir að Víðir hafi bjargað barninu frá brottvísun til Kólumbíu segist hann ekki vera að taka efnislega afstöðu til málsins. Bókunin sjálf, ef hún er lesin án samhengis við allt sem Snorri hefur sagt og skrifað undanfarin ár, getur tæplega talist rasísk (þó orðræðugreining á stefnumálum hans í víðara samhengi myndi líklega leiða annað í ljós). Fyrst og fremst nær athugasemdin markmiði sínu því hún kyndir undir fordómum fólks sem fyrir var reitt og taldi á sér brotið, sbr. manninn sem telur Alþingi úthluta ríkisborgararétti eins og brjóstsykri og hinn sem telur danska foreldra sína líða fyrir málsmeðferð Oscars.

Annað dæmi um hundaflautupólítík sama manns er þegar hann velti fyrir sér hvort tölvupóstar til foreldra leikskólabarna þyrftu að vera á ensku og pólsku. Það er ekki nauðsynlega rasískt að spyrja hvort mögulega væri betra að leggja meiri áherslu í að kenna tungumálið og minna í þýðingar og túlkaþjónustu. En aftur gerist það samt að rasistarnir hella úr skálum reiði sinnar yfir undirlægjuhætti gagnvart útlendingum og að fólk sem ekki nenni að leggja það á sig að læra íslensku verði bara að hypja sig úr landi.

Snilldin við hundaflautupólítík er hversu auðvelt er að gera hana að þrætuepli. Láta eins og fólk sem afhjúpar hana sé að of- eða rangtúlka eðlilegar athugasemdir, skoðanir eða spurningar, gera fólki upp ásetning eða illsku. Slíkar þrætur þjóna þó engum tilgangi.

HATURSORÐRÆÐA

Viðbrögðin við hundaflautinu kalla svo fram enn meiri fordóma og ótta hjá einstaklingum sem telja sig þurfa að grípa til aðgerða. Þær aðgerðir geta verið með ýmsum hætti, eins og hatursorðræðan sem dunið hefur á Semu Erlu Serdaroglu, opinbert níð Brynjars Barkarsonar á samfélagsmiðlum og mótmæli í raunheimum bera vitni um. Þótt dæmi séu um afmarkaða rasíska ofbeldisverknaði á Íslandi, er þróunin ekki komin það langt að fólk sé markvisst beitt ofbeldi vegna litarhafts, uppruna eða trúarbragða, en ég verð að viðurkenna að ég er logandi hrædd við framhaldið.

HVAÐ ER TIL RÁÐA?

Uppgangur öfgahægris er grafalvarlegt mál. Ekki bara hefur hann aukið á rasisma, heldur hefur kvenfyrirlitning aukist og allir jaðarhópar finna fyrir bakslagi og andúð. Sömu aðferðum er beitt gagnvart öllum þessum hópum, þar sem hópur ungra íslenskra karla er í stafni með hundaflauturnar á lofti, hvattir áfram af afdönkuðum karlrembum, rasistum, transfóbum og síonistum. Femínistar eru ekki lengur þeirra helstu óvinir og „vókið“ er að verða úrelt. Nýjasta baráttumál þeirra er að hemja samkennd sem er víst til mikilla trafala.

Til að sporna gegn öfgahægrinu er brýnt að greina það og skilja. Átta sig á aðferðunum sem verið er að beita, benda á þær og mótmæla þeim. Standa saman, með mannréttindum, með samkennd og mannúð. Hlusta á jaðarsett fólk, læra um hindranir valdakerfisins og leggja okkar af mörkum til að afmá þær. Innflytjendur eru ekki vandamál. Fólkið sem hatast við þá er vandamál.

Bestu kveðjur,

Sóley

30. MAÍ 2025

Fri, 30 May 2025 13:02:02 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: SKAÐLEGIR SÖGULEGIR KJÁNAR

Þrælahald var afnumið í Bandaríkjunum árið 1865. Það var gríðarlega umdeild ákvörðun, sem margvíslegum rökum var reynt að beita gegn. Talið var að afnámið gæti leitt til blöndunar kynþátta sem aftur hefði för með sér samfélagslega óreglu, aukið ofbeldi og uppbrot á menningarhefðum. Afnámið átti líka að hafa skaðleg áhrif á efnahag Bandaríkjanna og Vesturlanda og fara þvert gegn hagsmunum svarts fólks sem þurfti á „eigendum“ sínum að halda.

Árið 1961 voru kvennataxtar afnumdir í kjarasamningum á Íslandi. Sitt sýnist hverjum um þann gjörning, enda voru konur ekki fyrirvinnur, þær voru líkamlega veikari, óáreiðanlegri starfskraftar og höfðu engan áhuga á hærri launum. Þetta átti líka að setja fyrirtæki á hausinn og sliga þjóðarbúið, enda yrði kostnaðurinn allt of mikill.

Árið 1996 var staðfest samvist samkynhneigðra leidd í lög og árið 2010 var hjónaband samkynhneigðra formlega leyft á Íslandi. Þessu var harkalega mótmælt af fólki sem taldi þarna farið gegn kristilegum gildum, að ákvörðunin ógnaði kjarnafjölskyldunni sem hornsteini samfélagsins enda grundvallaðist hjónabandið á sambandi karls og konu. Auk þess þótti varasamt fyrir börn að alast upp hjá samkynhneigðum foreldrum, þau þyrftu á móður og föður að halda.

Hægt væri að skrifa marga kílómetra um rökin sem notuð hafa verið gegn framförum mannréttinda í gegnum tíðina. Í þeim er að finna mjög skýr þemu:

Breytingarnar ógna mikilvægri menningu sem þarf að verja fyrir ágangi.
Breytingarnar eru hættulegar fyrir fólk og/eða samfélagið.
Breytingarnar eru ekki góðar fyrir þann hóp sem þær eiga að þjóna.
Breytingarnar hafa skaðleg áhrif á efnhag.

Engin þessara raka hafa reynst eiga stoð í raunveruleikanum. Menningin hefur orðið ríkari og betri, hætturnar voru hvorki raunverulegar fyrir fólk né samfélög, breytingarnar þjónuðu hagsmunum hópanna og höfðu ekki efnahagslegan skaða í för með sér til lengri tíma.

SKAÐLEG AFTURHALDSÖFL

Þróun mannréttinda hefur sem betur fer verið línuleg uppávið í gegnum tímans rás. Öllum framförum hafa fylgt bakslög, alltaf hafa verið afturhaldsöfl sem tortryggja og mótmæla og einhverjir hópar hafa tekið lengri tíma en aðrir í að samþykkja framfarirnar. Að jafnaði ríkir þó almenn sátt um ákvarðanirnar þrjár hér að ofan og í dag þykja rökin helst til kjánaleg sem beitt var gegn þeim.

Samt keppast afturhaldssöfl samtímans við að tortryggja hvers kyns mannréttindabaráttu með ámóta haldbærum rökum. Cis konum á að standa ógn af trans konum á kvennaklósettum, íslenskri tungu á að stafa óskapleg ógn af fjölmenningu og velferðakerfið er víst með að sligast ef við bjóðum fylgdarlausu barni frá Kólumbíu alþjóðlega vernd. Það er huggun harmi gegn að þessi afturhaldsöfl munu eiga eftir að mæta sömu örlögum og forverar þeirra í sögubókum framtíðarinnar. Þau eiga eftir að enda uppi sem sögulegir kjánar sem særðu, meiddu og þvældust fyrir sjálfsögðum mannréttindum.

MANNRÉTTINDI ERU EKKI ÖFGAKENND

Að lokum er rétt að hafna enn og aftur rökleysunni um að öfgar kalli á öfga. Að uppgangur öfgahægris meðal ungra karla (sem sum vilja kalla hugmyndafræðilega skautun) sé að eiga sér stað af því að baráttan fyrir mannréttindum (sem sum vilja kalla vókisma) sé svo öfgakennd. Það er ekkert öfgakennt við jafnrétti eða mannréttindi. Hvorugt hefur nokkurn tímann leitt til verri stöðu fyrir nokkra manneskju. Það sem veldur skaða eru afturhaldsöfl sem nýta tjáningarfrelsið til að ala á rasisma, kvenfyrirlitningu, hinsegin- og trans hatri.

Ákvarðanirnar þrjár hér að ofan höfðu engin skaðleg áhrif. Þær mörkuðu einfaldlega upphafið að frelsi og jafnrétti þeirra hópa sem þær náðu til án þess að valda fólki eða samfélögum nokkurn skaða. Enn er langt í land til að allt fólk geti búið við jafnrétti, frið og öryggi og fyrir því þurfum við að halda áfram að beita okkur, þó „sumir vilji afturábak en aðrir standi í stað“.

Bestu kveðjur,

Sóley

23. MAÍ 2025

Fri, 23 May 2025 13:00:16 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: AFTURHALD OG BAKSLAG

Í námskeiðum mínum geng ég út frá því að við séum langflest góðar manneskjur sem langi til að hafa jákvæð árhrif á samfélagið og koma almennilega fram við fólk. Mismunun og hindranir valdakerfisins skýri ég með samfélagslegri arfleifð, að það byggi enn á gömlum gildum samfélags sem var mótað og þróað í gamla daga, af forréttindakörlum sem hugsuðu lítið út í reynsluheim eða þarfir kvenna og jaðarsetts fólks.

Samfélagið er enn að aðlagast umfangsmiklum breytingum undanfarinna áratuga, þar sem konur taka þátt á vinnumarkaði, fatlað fólk tekur þátt í samfélaginu almennt, hinsegin fólk er komið út úr allskonar skápum og fjöldi fólks hefur flust til landsins með allskonar litarhaft, tungumálakunnáttu og menningaráherslur. Þetta krefst þess að við aðlögum kerfi og afmáum hindranir svo öll séu metin að verðleikum.

Í námskeiðunum geng ég út frá því að mismunun og útilokun eigi sér í langflestum tilfellum stað vegna ómeðvitaðrar hlutdrægni, þar sem fólk skilur ekki að hegðun þeirra, ákvarðanir eða forgangsröðun viðheldi eða skapi hindranir fyrir annað fólk. Ég kenni fólki að greina og skilja hegðun sem getur haft neikvæð, útilokandi eða mismunandi áhrif og bendi á leiðir sem hægt er að fara til að forðast slíkt.

Í námskeiðunum tek ég sérstaklega fram að valdakerfið sé ekki til staðar út af vondum körlum með illan ásetning. Ég trúi því að mestu leyti, en að undanförnu hafa þó runnið æ oftar á mig tvær grímur.

AFTURHALD

Í gegnum tíðina hef ég bara örsjaldan upplifað andúð eða illsku í rökræðum um jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu. Í langflestum tilfellum hefur andstaðan byggt á skilnings- eða viljaleysi gagnvart frekari framþróun, en eiginlega aldrei hefur fólk viljað afnema það sem hefur áunnist.

Nú ber þó svo við að æ oftar heyrast afturhaldsraddir með hugmyndum sem ég hélt að við myndum aldrei heyra aftur. Í Bandaríkjunum er búið að banna jafnréttisstefnur og þungunarrof, breskir dómstólar samþykkja aðeins tvö kyn og nýsjálenska ríkisstjórnin hefur afnumið jafnlaunáætlanir. Á Íslandi er orðræðan sömuleiðis að harðna, undir formerkjum einhvers konar viðnáms við meintri rétthugsun.

PÓLÍTÍSK RÉTTHUGSUN

Förum þá aftur í upphaf þessarar hugleiðingar. Meint rétthugsun snýst um að vera gott hvert við annað. Hún snýst um að aðlaga samfélag sem var búið til og þróað af forréttindakörlum að fjöbreytileika sem gleymdist að taka tillit til. Hún snýst um að við viðurkennum og virðum fólk eins og það er, óháð kyni, kynhneigð, litarhafti, uppruna, líkamsgerð, tungumálakunnáttu, stétt eða stöðu, að við greinum innbyggðar hindranir í samfélaginu og lögum það sem lagað verður. Meint rétthugsun snýst um að búa til samfélag þar sem allt fólk getur tekið þátt á eigin forsendum, frjálst frá ofbeldi, áreitni, fordómum og útilokun. Um að búa til samfélag þar sem allt fólk hefur tækifæri til jafns við hvíta forréttindakarla.

Mér er fyrirmunað að skilja hvernig þessi meinta rétthugsun getur ógnað nokkurri manneskju. Sú aðlögun sem hefur verið að eiga sér stað er vissulega flókin, hún krefst þess að við lærum helling, virðum hluti sem við eigum erfitt með að skilja og leggjum ýmislegt á okkur til að vera almennileg hvert við annað. En hún tekur ekki neitt frá neinu okkar, nema ef vera skyldi fordóma og hatur. Ég er alveg til í að fórna því.

Bestu kveðjur,

Sóley

16. MAÍ 2025

Fri, 16 May 2025 09:38:27 GMT

FULLYRÐING VIKUNNAR: ÖLL RÁÐNINGARFERLI SNÚAST UM ÚTILOKUN

Ég hef verið með hæfniskröfur á heilanum síðan ég horfði á Team Pølsa . Ég skrifaði um þættina fyrir örfáum vikum , en þarf eiginlega að bæta aðeins í. Reglur um þátttöku í heimsmeistaramótinu á skíðum eru listaðar í 50 síðna handbók Alþjóða skíðasambandsins. Team Pølsa sýndi fram á að þær snúast hvorki um hver geta tekið þátt né hvað það er sem gerir heimsmeistaramótið aðlaðandi fyrir áhorfendur, sjónvarp eða auglýsingar. Reglurnar tryggja einsleitan hóp þátttakenda sem keppa út frá fyrirfram gefnum reglum um hæfni.

Auðvitað er ekki til nein ein rétt skilgreining á hæfasta einstaklingnum í hvaða starf, nám eða hlutverk sem er. Kröfurnar sem við setjum byggja alltaf á því hvaða fólk við viljum fá, frekar en hvaða fólk við getum fengið.

ÖLL RÁÐNINGARFERLI?

Það er kúnst að ráða rétta fólkið í réttu hlutverkin og þess vegna eru ráðningarferli í stöðugri þróun. Vönduð starfslýsing, aðlaðandi auglýsing, sanngjörn yfirferð umsókna, ítarleg ráðningarviðtöl, próf, æfingar og verkefni – allt skiptir þetta máli til að velja réttu manneskjuna.

Ráðningarferli snúast um að finna manneskju sem fellur inn í fyrirfram skilgreint hlutverk með fyrirfram skilgreinda eiginleika. Af því það er búið að ákveða hvað vinnustaðurinn þarf og vill. Kannski ekki í 50 síðna handbók að hætti Alþjóða skíðasambandsins, en ansi afmarkað engu að síður.

Í rauninni snúast ráðningarferlin því um að útiloka þau sem vinnustaðurinn vill ekki fá. Að fá ekki umsóknir frá fólki sem ekki er talið henta, að taka ekki viðtöl við umsækjendur með ófullnægjandi umsóknir og hafna svo öllum í lokaúrtakinu nema þeim fyrirframgefna fjölda sem ráðningarferlið gekk út á.

ÞARF ÞETTA AÐ VERA SVONA?

Ástæður fyrir núverandi fyrirkomulagi ráðningarferla eru margar og ágætar. Það sakar þó ekki að vera opin fyrir öðrum og öðruvísi hugmyndum. Það eru nefnilega talsverðar líkur á að við séum orðin svo samdauna starfseminni að okkur detti ekki í hug að leita nýrra leiða. Að við áttum okkur ekki á þörfinni fyrir nýjar vörur eða þjónustu og leitum því ekki að „rétta fólkinu“.

Ein leið gæti verið að auglýsa galopið, án starfsheitis, lýsingar, krafna, skilyrða eða skuldbindinga. Að segjast vera opin fyrir aðstoð við að ná betri árangri og óska eftir liðsinni frá öllum þeim sem hafa áhuga. Sjá hvort og þá hvernig umsóknir eða tilboð berast og skoða gaumgæfilega hvort þar leynist ekki eitthvað sem raunverulega gæti gagnast.

Vísir að þessu eru hugmyndadagar RÚV, þar sem fólk er hvatt til að senda inn hugmyndir að dagskrárefni. Yfir 2500 hugmyndir hafa borist í gegnum hugmyndadagana og af þeim hafa um 150 verið þróuð frekar. Einhverjar þessara hugmynda hefðu kannski fæðst meðal starfsfólks RÚV á einhverjum tímapunkti, en alveg örugglega ekki allar.

ÉG SKAL BYRJA

Við höfum öll gott af smá ögrun. Sjálf hafði ég ákveðið að Just Consulting yrði alltaf einyrkjafyrirtæki þar sem ég gæti unnið við það sem ég elska að vinna við og séð mér og mínum farborða í leiðinni. Hver veit nema einhver geti sannfært mig um annað. Ég er alla vega til í að láta á það reyna.

Ég auglýsi því hér með eftir hugmyndum að starfsfólki eða samstarfsaðilum sem telja sig geta þróað eða bætt þá vinnu sem þegar fer fram hjá Just Consulting. Ég er til í að skoða allt með opnum hug og leita leiða til að láta góðar hugmyndir verða að veruleika.

Bestu kveðjur,

Sóley

2. MAÍ 2025

Fri, 02 May 2025 12:58:56 GMT

LEIÐARVÍSIR VIKUNNAR: PLAYBOOK VERTONET

Á miðvikudaginn hélt Vertonet, samtök kvenna og kvára í upplýsingatækni, útgáfuhóf fyrir Playbook, leiðarvísi að jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu á vinnustöðum . Leiðarvísirinn er ókeypis og galopið verkfæri, ætlað til að auðvelda vinnustöðum og stjórnendum í upplýsingatækni að stíga markviss skref í átt að jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu. Vonandi mun hann þó nýtast enn stærri hópi, helst öllu fólki sem hefur áhuga á málaflokknum - á öllum vinnustöðum.

INNIHALD

Leiðarvísirinn er vefsíða sem inniheldur rökstuðning fyrir vinnu í málaflokknum, sjálfspróf fyrir vinnustaði og einstaklinga og vegvísa um hvernig hægt er að auka fjölbreytileika, njóta fjölbreytileika og meta fjölbreytileika. Þar er einnig að finna hlekkjabanka sem inniheldur lista yfir lög, reglur og sáttmála, stofnanir, hagsmunasamtök, ráðgjafa og sérfræðinga, auk ábendinga um áhugavert efni, s.s. myndbönd, kvikmyndir, sjónvarpsþætti, greinar og bækur.

AÐ NÝTA PLAYBOOK

Playbook Vertonet á að vera lifandi síða í stöðugri þróun og á meðan ég skrifa hugleiðinguna dettur mér í hug að eiginlega þyrfti að bæta við leiðbeiningum um hvernig hægt er að nýta síðuna. Hver veit nema það bætist við fljótlega. Síðan er nefnilega fyrir okkur öll.

Fyrir stjórnendur og mannauðsfólk mæli ég með að halda starfsdag með öllu starfsfólki um leiðarvísinn. Hægt væri að hefja starfsdaginn á kynningu á af hverju málaflokkurinn skiptir máli og sameiginlegri yfirferð á vinnustaðarmatinu. Ræða hverja spurningu fyrir sig og ákveða í sameiningu hver næstu skref ættu að vera á vinnustaðnum í kjölfar niðurstaðna. Seinni hlutann væri svo hægt að nýta í að fara í gegnum vegvísana og ákveða hvort og þá hvernig leiðirnar sem þar koma fram verða nýttar. Auðvitað eru til fleiri leiðir fyrir stjórnendur og mannauðsfólk til að nýta síðuna, allt eftir aðstæðum á hverjum vinnustað fyrir sig.

Fyrir fólk sem langar til að breyta án þess að hafa til þess umboð er hægt að nýta efni leiðarvísisins til að sannfæra samstarfsfólk og hægt að velja sér einhver verkefnanna til að stinga uppá á vinnustaðnum.

Fyrir fólk sem kann lítið en langar að fræðast og skilja, mæli ég sérstaklega með hlekkjabankanum. Styttri myndbönd, sjónvarpsþættir, greinar og bækur sem útskýra allskonar fyrirbæri og hugtök sem tengjast málaflokknum. Hægt er að taka smá í einu, allt eftir aðstæðum og áhuga hvers og eins.

TAKK FYRIR MIG – OG OKKUR ÖLL

Ég fékk að koma að vinnunni við leiðarvísinn á lokastigum hans. Á undan mér hafði kjarnakonan Ásdís Eir Símonardóttir verið driffjöður verkefninsins, en við tvær unnum þó bara í umboði þeirra sem mestu máli skiptu, kvenna og kvára í stjórn Vertonets.

Leiðarvísirinn er nefnilega afurð átaksverkefnis sem þau stóðu fyrir sem snérist um að fjölga konum og kvárum í upplýsingatækni. Þau fengu með sér fyrirtæki, stofnanir og einstaklinga í að greina stöðuna, finna leiðir og afla upplýsinga sem svo á endanum varð að Playbook.

Enn eina ferðina sannast hið forkveðna; samstaðan er forsenda framfara. Samtök kvenna og kvára í karllægum greinum eru nauðsynleg, enda er sameiginlegur reynsluheimur nauðsynlegur til að greina stöðuna og þróa leiðir til úrbóta.

Takk aftur – og til hamingju öll með þetta nýja tæki sem ég ætla að nota heilan helling og hvet ykkur hin til að gera það líka.

Bestu kveðjur,

Sóley

11. APRÍL 2025

Fri, 11 Apr 2025 12:36:15 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: AF HVERJU INNGILDING?

Árið 1974 fæddist ég inni í einsleitt samfélag með skráðum og óskráðum reglum sem útilokuðu stóra hópa fólks frá þjónustu og þátttöku. Þá var meginreglan var sú að karlar voru á vinnumarkaði og konur heima. Útlendingar voru í útlöndum, fatlað fólk inni á stofnunum og hinsegin fólk inni í skápum. Hinu opinbera, atvinnu- og fjármálalífi var stýrt af hvítum, íslenskum, ófötluðum og gagnkynhneigðum cis körlum. Gert var ráð fyrir körlum sem fyrirvinnum og ólaunuðum störfum kvenna, en kraftar, hugmyndir og hæfileikar kvenna og jaðarsetts fólks voru hundsaðir að flestu öðru leyti. Að ekki sé talað um þarfir þeirra, væntingar eða langanir.

51 ÁRI SÍÐAR

Í dag samanstendur vinnumarkaðurinn af fólki af öllum kynjum með allskonar húðlit, líkamsgerð, kynhneigðir, tungumálakunnáttu, menningarlegan bakgrunn, sýnilegar og ósýnilegar fatlanir. Konur eru í fjölmörgum valdastöðum, hinsegin og kynsegin skápar hafa verið opnaðir, fatlað fólk er sýnilegra og virkara í samfélaginu og tæplega 20% þjóðarinnar eiga rætur að rekja til annarra landa.

Ekkert af þessu gerðist af sjálfu sér. Jaðarsett fólk hefur brotist út úr skápum, stofnunum og heimilum með mikilli fyrirhöfn og er enn að berjast fyrir að eigin tilvist, þátttaka, þarfir og framlag sé tekið alvarlega í samfélaginu. Innbyggðar hindranir í valdakerfinu gera það að verkum að enginn ofangreindra hópa hefur enn öðlast algert öryggi eða jafnrétti.

ÚTILOKANDI ÍSLAND 2025

Samfélag þar sem trans fólk þarf að búa við hatursorðræðu á borð við þá sem Arna Magnea Danks sýndi í vikunni, samfélag sem kýs sér aftur og aftur karla sem tala um konur sem ku**ur á þing og samfélag sem reiðir sig á ríka karla til að rampa upp opinberar byggingar er útilokandi samfélag.

Samfélag þar sem útlendingar á lágmarkslaunum þrífa vel flesta vinnustaði undir ómanneskjulegu álagi án þess að vera eiginlegur hluti af vinnustaðnum og samfélag sem þarf að fara í enn eina landssöfnunina fyrir nýju Kvennaathvarfi af því það tekst ekki að uppræta kynbundið ofbeldi er sömuleiðis útilokandi.

AÐ AFNEMA HINDRANIR

Aukin þátttaka jaðarsetts fólks í samfélaginu hefur afhjúpað hindranir þess. Eðli málsins samkvæmt. Hindranirnar eru oftar en ekki ósýnilegar fyrir þau sem ekki verða fyrir þeim og áhrif þessara hindrana eru illskiljanleg fyrir þau sem ekki búa við slíkt. Þess vegna þurfum við öll, sama hvaða hópi við tilheyrum að hlusta þegar jaðarsetts fólks segir frá. Við þurufm að reyna að skilja kröfur jaðarsetts fólks og virða þær þó við skiljum þær ekki.

Inngildandi samfélag snýst ekki um að vera góður við minni máttar. Það snýst ekki um að hjálpa einhverjum sem getur ekki hjálpað sér sjálfur. Það snýst um að afnema hindranir gömlu daganna sem enn eru til staðar í byggingum, hugarfari, ferlum, viðskiptamódelum og verðmætamati samfélagsins árið 2025. Það eru hindranirnar sem eru vandamálið, ekki fólkið sem þær hafa áhrif á.

TÖKUM HÖNDUM SAMAN

Það gagnast engu okkar að rífast um erlend hugtök eða hnýta í einstaka fræðigreinar. Gott og heilbrigt samfélag, þar sem allt fólk getur búið við öryggi og jafnrétti, krefst þess að tökum höndum saman. Það krefst áframhaldandi vinnu við rannsóknir, greiningar og miðlun þekkingar á þeim hindrunum sem til staðar eru, ekki síst í gegnum kynja-, hinsegin-, fötlunar- og fjölbreytileikafræði.

Við þurfum öll að tileinka okkur þessa þekkingu, koma fram hvert við annað af virðingu og væntumþykju og hjálpast að við að afnema hindranir og bæta samfélagið. Okkar eigin hegðun, framkoma, ákvarðanir og áhrif hafa sitt að segja um öryggi, líðan og tækifæri fólksins í kringum okkur.

Bestu kveðjur,

Sóley

4. APRÍL 2025

Fri, 04 Apr 2025 14:39:41 GMT

LIÐ VIKUNNAR: TEAM PØLSA

Ég hélt fyrirlestur í gær á hvatningardegi Vertonet. Ég hafði tekið að mér að fjalla um hæfni með gagnrýnum hætti sem undir venjulegum kringumstæðum hefði endað með enn einum fyrirlestrinum um áhrif ómeðvitaðrar hlutdrægni á hausinn á okkur.

En um síðustu helgi hámhorfði ég á norsku sjónvarpsþættina Team Pølsa. Í kjölfarið henti ég fyrirlestrinum og talaði í staðinn um skíðaiðkun í Noregi og fatlaða unglinga. Hér er kemur hraðsoðin útgáfa af því sem ég sagði.

SKÍÐAIÐKUN Í NOREGI

Skíðaiðkun er stór hluti af norskri þjóðarsál. Það eiga öll að geta skíðað. Það er hollt, það er gaman og það er félagslegt, auk þess sem þjóðin sameinast reglulega í að styðja og dást að skíðastjörnunum sínum á alþjóðavettvangi.

Á undanförnum árum hefur þjóðarsportið þó liðið fyrir elítisma og samkeppni. Aukin áhersla á dýran búnað og afreksfólk hefur gert það að verkum að skíðaiðkun hefur minnkað, sem er áhyggjuefni fyrir lýðheilsu og sjálfsmynd Norðmanna.

TEAM PØLSA

Øystein “Pølsa” Pettersen er fyrrum ólympíumeistari á skíðum sem á seinni árum hefur lagt áherslu á hamingju hversdagsins umfram medalíur. Hann vill meina að hver sem er geti gert hvað sem er, en þó ekki út frá gamaldags hugmyndafræði um að hver sé sinnar gæfu smiður eða að konur þurfi bara að vera duglegri.

Til að sýna fram á þetta setti Øystein saman Team Pølsa. Lið sem samanstendur af sex fötluðum unglingum sem tóku þátt í heimsmeistaramótinu á gönguskíðum í febrúar á þessu ári. Norska ríkissjónvarpið fylgdi liðinu eftir í eitt ár, frá því þau hittust fyrst og þangað til þau komu í mark og þættirnir hafa notið fádæma vinsælda þar í landi.

HVAÐ ER HÆFNI?

Alþjóða skíðasambandið hefur útbúið 50 blaðsíðna handbók með reglum um þátttöku í heimsmeistaramótinu. Enginn meðlimur Pølsaliðsins uppfyllir eina einustu kröfu sem þar er gerð. Liðið samanstendur af Piu sem er með CP og notar göngugrind og hjólastól, Trygve sem er dvergvaxinn og ekki mjög gefinn fyrir áskoranir, Syver sem er blindur vegna barnademensíu, Mikkel sem er með Williams-heilkenni, Sunnevu sem fæddist með hálft hjarta og Peder sem á einhverfurófi og notar bangsa sem stuðningstæki.

Í þáttunum fylgjumst við með liðinu átta sig á eiginleikum hvers og eins, horfast í augu við áskoranir og finna lausnir á þeim sem lið. Saman fara þau upp á 2100 metra hátt fjall, fara í ísbað, á hestbak og í klettasig. Hver og ein þessara áskorana hljómar alveg ómöguleg í upphafi, en einhvern veginn tókst þeim að gera þetta allt – og klára á endanum gönguskíðabraut fyrir framan tugþúsundir áhorfenda á sjálfu heimsmeistaramótinu á skíðum.

ÚRELT VIÐMIÐ

Handbók Alþjóða skíðasambandsins er ekki eini mælikvarðinn sem hægt er að nota. Þar koma fram reglur um hvaða fólk þau vilja að taki þátt, en ekki hver geta tekið þátt. Team Pølsa hefur sýnt fram á að við getum öll gert allt sem við viljum, ef við fáum að vera við sjálf, ef þarfir okkar eru viðurkenndar og þeim mætt.

Það er engin ein rétt skilgreining á afreksíþróttafólki eða rétt samsettu liði. Ekki frekar en á hæfasta einstaklingnum í hvaða starf, nám eða hlutverk sem er. Kröfurnar sem við setjum byggja alltaf á því hvaða fólk við viljum fá, frekar en hvaða fólk við getum fengið.

Ég mæli eindregið með hámhorfi á Team Pølsa og legg til að þættirnir verði þýddir fyrir íslenska áhorfendur hið snarasta.

Bestu kveðjur,

Sóley

28. MARS 2025

Fri, 28 Mar 2025 14:31:10 GMT

SPURNING VIKUNNAR: ERU KONUR AÐ TAKA YFIR?

Ég er að jafna mig eftir kosningavöku hjá Silju Báru Ómarsdóttur, sem verður næsti rektor Háskóla Íslands. Hún er metnaðarfull, réttsýn og gallharður femínisti. Kona sem er óhrædd við að prófa nýja hluti og ögra ríkjandi viðmiðum. Það er dásamlegt að háskólasamfélagið velji sér slíka manneskju til að leiða starfsemina.

Umræðan um það hvort konur séu að sækjast eftir jafnrétti eða ætli sér mögulega að taka allt yfir hefur tekið á sig ýmsar myndir í gegnum tíðina. Nú þegar borgarstjóri, biskup Íslands, ríkislögreglustjóri, sex af 11 ráðherrum, forseti og rektorar allra háskóla á Íslandi eru konur er tilefni til að taka smá snúning á því.

SKIPTIR KYN MÁLI?

Einu sinni spurði ég góða vinkonu mína af hverju kynhneigð skipti máli. Af hverju samkynhneigt fólk þyrfti að koma út úr skápnum þegar gagnkynhneigt fólk þyrfti þess ekki. Hún svaraði því til að kynhneigð skipti máli á meðan hún skipti máli. Að sú staðreynd að samkynhneigt fólk þurfi að greina frá kynhneigð sinni en ekki gagnkynhneigt, svari í raun spurningunni. Samkynhneigð er enn álitin frávik og vegna hennar mætir fólk hindrunum. Á meðan svo er, þá skiptir kynhneigð máli.

Það sama gildir um kyn. Við spáum lítið í dæmigerða hvíta íslenska karla í valdastöðum á Íslandi, en finnst ýmislegt um konur í valdastöðum. Konur í valdastöðum mæta oftar gagnrýni en karlar og gagnrýnin er harðari og persónulegri gagnvart konum en körlum.

Eins og ég hef áður sagt, þá þurfa konur sem brjóta glerþök að labba á glerbrotunum lengi á eftir. Þær mega ekki vera of frábrugðnar karlkyns forverum sínum en eiga samt að laga allt sem karlkyns forverarnir höfðu ekki lagað eða skemmt. Þær eiga að rugga bátnum, en ekki of mikið. Agnes Sigurðardóttir var fyrst kvenna til að verða biskup Íslands og ruggaði þeim bát óskaplega lítið. Hún gegndi stöðunni þó nægilega lengi til að sópa burtu glerbrotunum og skapa pláss fyrir óhefðbundnari konu, Guðrúnu Karls Helgudóttur, sem sannarlega hefur nýtt það til að rugga bátnum duglega. Nú er spurning hvort það sama hafi gerst í Háskóla Íslands. Kristín Ingólfsdóttir varð rektor fyrst kvenna og átti kannski sinn þátt í að skapa pláss fyrir Silju Báru, sem ég spái að muni hafa femínískari áhrif á Háskólann en Kristín náði að gera.

Svarið er því já. Kyn skiptir máli.

ERU KONUR AÐ TAKA YFIR?

Ég held ekki að það væri það versta sem gæti gerst að konur tækju yfir. Ríkjandi valdakerfi er rótgróið og einkar lagið við að viðhalda sér. Fordómar, áreiti, ofbeldi og mismunun á sér stað á öllum sviðum samfélagsins og skapar margvíslegar hindranir fyrir konur, kvár og jaðarsett fólk. Því verður ekki breytt á einni nóttu og því verður ekki breytt af fólki sem ekki hefur reynslu af og skilning á þessum hindrunum.

Eiginlega væri bara frábært ef konur tækju yfir. Það er svo miklu auðveldara að uppræta hindranir valdakerfisins ef konur, kvár og jaðarsett fólk hefur vald til að breyta heldur en að þau þurfi að berjast fyrir virðingu og sjálfsögðum réttindum í gegnum grasrótarsamtök af kantinum.

Ef raunverulegu jafnrétti verður einhvern tímann náð getum við svo rætt um sanngjarna skiptingu valdapósta. Þangað til það gerist hef ég nákvæmlega engar áhyggjur.

Bestu kveðjur,

Sóley

14. MARS 2025

Fri, 14 Mar 2025 14:23:50 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HVAR ENDAR ÞETTA?

Undanfarnar vikur hef ég verið að vinna fyrir Vertonet , félag kvenna og kvára í upplýsingatækni. Mitt hlutverk er að moða úr því efni sem samtökin hafa viðað að sér í leiðarvísi að jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu (JFI) á vinnustöðum. Markmiðið er að leiðarvísirinn verði opinn og aðgengilegur öllum þeim sem vilja nýta sér hann.

Ásdís Eir Símonardóttir var driffjöður verkefnisins lengi framan af. Hún stóð fyrir frábærum rafrænum vinnudegi, þar sem fólk gat sett hugmyndir, efni, tengla og athugasemdir inn á svæði Vertonet meðan Ásdís ræddi við fólk um málaflokkinn í beinni útsendingu. Nú er hún róin á önnur mið og mér hefur verið falið að vinna úr efninu og setja það fram. Það er stórskemmtilegt og lærdómsríkt verkefni sem vonandi mun gagnast öðrum. Við munum kynna fyrstu drög á hvatningardegi Vertonet 3. apríl og stefnum að formlegri útgáfu í maí.

UPPHAFSMAT

Eitt af því sem varð á vegi mínum í þessari vinnu er eins konar upphafsmat á stöðu málaflokksins. Það er tæki sem forsvarsfólk vinnustaða getur notað til að greina stöðuna og ákveða hvernig þau vilja þróa málaflokkinn innanhúss.

Það góða (en jafnframt flókna) við stöðumatið er að enginn vinnustaður sem ég veit um gæti fengið fullt hús stiga. Alls staðar eru tækifæri til bætingar. Upphafsmatið inniheldur 10 spurningar um vægi JFI á ólíkum sviðum starfseminnar. Matið verður hluti af endanlegum leiðarvísi og ég ætla ekki að setja það allt hér inn, en dæmi um spurningu er:

Hvaða fjármagn er sett í JFI á vinnustaðnum?

a) Það er ekki gert ráð fyrir neinum kostnaði í málaflokknum

b) Við höfum ekki skilgreint fjármagn en munum skoða það í fyrirhugaðri stefnumótun

c) Það greitt fyrir afmörkuð verkefni í málaflokknum, en hann er ekki hluti af fjárhagsáætlun fyrirtækisins

d) Gert er ráð fyrir fjármagni í málaflokkinn eins og aðra kjarnaþætti starfseminnar

Mælst er til þess að spurningarnar séu ræddar á opnum fundum þar sem hópar ræða sig niður á svör. Í kjölfarið eru hóparnir beðnir um að hugsa upp leiðir til úrbóta á hverju sviði og forgangsraða verkefnunum. Niðurstöður vinnunnar fara svo í frekari rýningu og stefnumótun hjá þar til bærum aðilum á vinnustaðnum.

ENDALAUS VINNA

Ég er stundum spurð að því hvenær þetta hætti. Hvenær fullkomnu jafnrétti verði náð og við getum farið að snúa okkur að öðru. Svarið er aldrei. JFI er ekki eitt afmarkað verkefni sem hægt verður að ljúka, heldur munum við alltaf þurfa að vera á tánum. Rétt eins og með tækninýjungar, þurfum við stöðugt að læra nýja hluti, þroskast, breytast og aðlagast eftir því sem þekkingu á uppbyggingu og hindrunum valdakerfisins vindur fram. Við munum alltaf þurfa mannafla, tíma og fjármagn til að byggja upp, þróa, endurskoða og endurgera ferla, venjur, stjórnunarhætti og alla aðra þræði vinnustaðarmenningarinnar ef við viljum að hún sé jákvæð, uppbyggileg og inngildandi.

Ég hlakka til að segja ykkur betur frá leiðarvísi Vertonet og mæli mjög með hvatningardegi samtakanna þann 3. apríl. Hlakka til að sjá sem flest ykkar þar og vinna áfram að inngildandi upplýsingatækni.

Bestu kveðjur,

Sóley

7. MARS 2025

Fri, 07 Mar 2025 15:39:51 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MENNINGARBRÚ

Ég var í svo skemmtilegu verkefni í dag. Það varð til eftir stjórnendafræðslu á Landspítalanum um jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu þar sem við Herdís Sólborg, samstarfskona mín, kynntumst Marvi Gil. Marvi er hjúkrunarfræðingur frá Filippseyjum sem hefur búið lengi á Íslandi, þekkir báða menningarheima og samkrull þeirra á Landspítalanum mætavel. Þesssi kynni leiddu til samstarfs um að skipuleggja menningarbrú, þar sem íslenskt og filippeyskt starfsfólk kæmi saman til að ræða það sem þau eiga sameiginlegt, en líka hitt sem getur leitt til misskilnings eða óöryggis.

MENNINGARBRÚ Á LANDAKOTI

Í dag héldum við prufufund með stjórnendahópi á Landakoti. Ræddum um óskráðar reglur sem sum kunna og önnur ekki. Til dæmis þá óskráðu reglu í filippeyskri menningu að forðast að segja nei. Þar segir fólk já, þó það meini nei. Filippseyingar vita hvenær jáið er einlægt og hvenær ekki út frá tónfalli og líkamstjáningu en Íslendingar eiga erfitt með að skilja þetta. Hvernig veit ég hvenær já þýðir nei. Og hvað á ég að gera ef einhver segir já en meinar nei?

Út frá þessu spunnust upp umræður um þérun í Hollandi, sem mér virðist vera fyrirmunað að nota rétt og um notkun gælunafna á Íslandi sem hollenski maðurinn minn á erfitt með að tileinka sér. Mér er minnisttætt þegar hann svaraði umsókn frá ókunnugri konu að nafni Sigríður Guðmundsdóttir með upphafsorðunum Sæl Sigga!

Menningarbrúin er ekki hugsuð til að setja reglur um samskipti, heldur til að æfa fólk í að tala saman. Að setja orð á það sem við hugsum oft, tölum kannski um við okkar nánustu en þorum ekki að nefna af því við vitum ekki hvort við erum að greina menningarleg áhrif rétt. Hvort þetta sé bara eitthvað persónulegt eða hvort þessar hugsanir okkar séu byggðar á rasisma. Það er vel mögulegt að við höfum rangt fyrir okkur. Stundum eru skoðanir okkar eða greiningar byggðar á rasisma, þó það sé ekki af ásetningi. Stundum eignum við fólki einhverja eiginleika byggt á staðalmyndum og stundum eignum við hópum eiginleika byggt á hegðun einstaklinga.

MIKILVÆGI SAMTALSINS

Landspítalinn er fjölbreyttur vinnustaður og það er mikilvægt að öllu starfsfólki líði þar vel. Eina leiðin til að svo geti orðið er að tala saman um það sem betur má fara, ræða um skráðar og óskráðar reglur, reyna að skilja hvert annað og virða hvert annað þó við skiljum kannski ekki alveg allt.

Samtalið í dag fór vel af stað, þar gafst tími og rúm til að rýna í samskiptahætti og leita leiða til að bæta þá. Ég hlakka til að halda áfram og hef trú á að það muni leiða til þess að fólk verði duglegra að tileinka sér það jákvæða úr öðrum menningarheimum og gera minna af því neikvæða.

Að þessu sögðu er þó mikilvægt að taka fram að greining á menningareinkennum getur styrkt staðalmyndir og haft neikvæð áhrif. Í svona samtali þarf því að minna fólk oft og iðulega á að allar þjóðir innihalda fjölbreytt fólk. Við getum aldrei alhæft um menningarheim og eigum ekki að nota greiningarnar til þess, heldur til að dýpka skilning okkar og aðlaga okkur að fjölbreyttu samfélagi og fjölbreyttum vinnustað.

Bestu kveðjur,
Sóley

21. FEBRÚAR 2025

Fri, 21 Feb 2025 13:29:09 GMT

HUGMYNDAFRÆÐI VIKUNNAR: SKÓLI ÁN AÐGREININGAR

Enn eina ferðina hefur sprottið upp neikvæð umræða um skóla án aðgreiningar. Ástæðan að þessu sinni er vandamál í Breiðholtsskóla sem virðist ekki hafa verið tekið á sem skyldi. Óteljandi fréttir hafa verið fluttar af áhyggjufullum foreldrum, hræddum kennurum, og úrræðalitlu stjórnmálafólki þar sem skuldinni er oftar en ekki skellt á skóla án aðgreiningar. Að þessi hugmyndafræði sé gengin of langt og fólk ráði bara ekkert við þetta lengur.

HVAÐ ER SKÓLI ÁN AÐGREININGAR?

Samkvæmt aðalnámskrá þýðir skóli án aðgreiningar að öll börn eigi rétt á grunnmentun í nærumhverfi sínu þar sem komið er til móts við náms- og félagslegar þarfir hvers og eins með manngildi, lýðræði og félagslegt réttlæti að leiðarljósi. Nafnið er barn síns tíma, óþjál þýðing á inclusive education sem í dag yrði þýdd sem inngildandi skólastarf.

Skóli án aðgreiningar er hluti af þróun samfélags sem einu sinni lokaði konur inni á heimilum, hinsegin fólk inni í skápum, fatlað fólk inni á stofnunum og útlendinga í útlöndum. Skólar sem einu sinni voru bara fyrir íslenska yfirstéttardrengi eru orðnir að grunnstoð og jöfnunartæki, þar sem öll börn eiga að njóta öruggrar og góðrar menntunar í samræmi við þarfir og aðstæður hverju sinni.

VANDAMÁLIN

Ef skóli án aðgreiningar hefur gengið of langt, er þá verið að leggja til að við aukum aðgreiningu í samfélaginu? Að við takmörkum aðgengi að grunnmenntun? Að börn verði skikkuð í sérskóla eða inn á stofnanir? -Slík umræða býður upp á enn ýktari fordóma, rasisma og fötlunarfóbíu (eins og ofangreind mynd ber vitni) og veldur óöryggi meðal jaðarsettra barna og aðstandenda þeirra.

Fjölbreytileikinn er vissulega flókinn. En hann er til staðar og við verðum að takast á við hann. Við gerum það ekki með fordómum eða afturför í aðgreiningu og misskiptingu, heldur með því að vanda okkur enn betur við inngildandi vinnulag.

LAUSNIRNAR

Grunnskólarnir eru ekki fullkomnir en þeir eru mikilvægir fyrir öll börn. Það er ekki í boði að gefast upp. Við verðum að forgangsraða fjármagni, mannauð, fræðslu og tíma þannig að hægt sé að takast á við fjölbreytileikann á forsendum fjölbreytileikans.

Við verðum að borga kennurum almennileg laun. Við verðum að tryggja að þeir hafi tíma og svigrúm til að vinna vinnuna sína. Við verðum að hjálpa þeim að læra um og skilja og virða fjölbreyttar þarfir og gera þeim mögulegt að þróa tæki, tól, aðferðir og úrræði til að koma til móts við þær.

Grunnskólarnir eru og verða ein af grunnstoðum velferðarsamfélagsins. Stöndum með þeim, styrkjum þá og eflum og tryggjum að þar fái öll börn notið sín.

Bestu kveðjur,

Sóley

14. FEBRÚAR 2025

Fri, 14 Feb 2025 14:14:18 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ATHYGLISVERÐAR TEIKNIMYNDIR

Ég er búin að vera á Íslandi í tvær vikur núna og hef notið þess að fara á miilli áhugaverðra vinnustaða til að funda og fræða. Annirnar hafa þó bitnað á sköpunargáfunni, svo í dag verður ekki heimasmíðuð hugleiðing. Í staðinn bendi ég ykkur á hinn hárbeitta, fyndna og femíníska instagramreikning momlife_comics . Hér að neðan koma nokkur skjáskot.

Skráningarfrestur í mannauðsferð til Hollands, sem sjá má frekari upplýsingar um hér , hefur verið framlengdur til miðvikudags.

Bestu kveðjur,

Sóley

7. FEBRÚAR 2025

Fri, 07 Feb 2025 13:23:01 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HVAÐ ER HÆFNI?

Á Íslandi ríkir þjóðarsorg vegna fráfalls Ólafar Töru Harðardóttur, konu sem beitti sér fyrir öryggi, friði og velferð kvenna þar til hún dó, langt fyrir aldur fram. Skrif hennar, ræður og aktívismi hafa haft gríðarleg áhrif á líf og líðan brotaþola og aktívista og vakið fullt af fólki til umhugsunar um meinsemdina sem kynbundið ofbeldi er.

Ólöf Tara benti ítrekað á galla réttarkerfisins. Bæði á ósanngirni sakfellingarhlutfalls í kynferðisbrotamálum og hvernig kerfið hefur verið notað til að þagga niður í brotaþolum í aldanna rás. Hvernig hönnun þess þjónar hagsmunum gerenda, þar sem brotaþolar eru reglulega kærðir fyrir að kæra eða jafnvel bara tjá sig um ofbeldið sem þær hefðu orðið fyrir.

Ólöf Tara og konurnar í Öfgum og Vitund hafa ekki verið einu konurnar til að benda á þetta. Kvenfrelsisbaráttan hefur hverfst um öryggi kvenna í áratugi, þar sem Stígamót, Kvennaathvarf og mörg önnur samtök hafa lyft grettistaki.

ANDSTAÐAN

Krafan um öryggi og velferð kvenna krefst umfangsmikilla breytinga á hugsunarhætti, verðmætamati og vinnulagi í öllu samfélaginu. Þær breytingar hafa mætt mikilli andstöðu sem birtist með margvíslegum hætti hvar sem er.

Réttarkerfið hefur reynst sérstaklega þrjóskt og andstaðan þar hefur verið einkar harkaleg, þar sem sérstakir og sjálfskipaðir varðhundar feðraveldisins hafa lagt sig fram við að gaslýsa brotaþola og ýta undir gerendameðvirkni í samfélaginu. Einn þeirra er lögmaðurinn Brynjar Níelsson. Hans framlag í þágu nektardansstaða og vændiskaupenda hefur verið umtalsvert, auk þess sem hann hefur notað hvert tækifæri sem gefst til að rýra trúverðugleika kvenna, brotaþola og aktívista eins og sjá má á meðfylgjandi klippimynd.

HÆFI

Í vikunni komst dómnefnd um hæfi umsækjenda að þeirri niðurstöðu að Brynjar Níelsson væri hæfastur til að gegna embætti dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur. Ég efast ekki um að það sé rétt mat hjá nefndinni. Hann uppfyllir alveg örugglega öll skilyrði og nýr dómsmálaráðherra, sem brennur fyrir bættum úrræðum í þágu kynferðisbrota, getur örugglega ekkert annað gert en að skipa manninn í embættið.

Þetta hæfismat sýnir hvað við eigum langt í land og hvað það er mikilvægt að hæfni sé ekki bara skilgreind út frá reynsluheimi hvítra forréttindakarla.

VIÐ HÖLDUM ÁFRAM

Ólöf Tara var óhrædd við að benda á galla réttarríkisins og afleiðingar þess, krefjast breytinga sem þyrftu að eiga sér stað og standa með þeim sem þetta meingallaða kerfi bitnar á.

Nú þegar hennar krafta nýtur ekki lengur við, verðum við hin að vera enn háværari. Við verðum að halda ótrauð áfram í þágu jafnréttis, fjölbreytileika og inngildingar, þar sem fjölbreytt sjónarmið taka tillit til fjölbreyttra þarfa. Eitt augljóst og brýnt verkefni er að endurskoða kröfur um hæfni til dómaraembætta. Hæfni til að læra um og taka tillit til reynsluheims jaðarsetts fólks, samkennd með fólki og mannúðarsjónarmið hljóta að þurfa að komast á blað.

Þjóðarsorg er falleg og mikilvæg. En aðgerðir hafa meiri áhrif. Í anda Ólafar Töru legg ég til að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja velferð og öryggi fólks. Breytum því sem við höfum vald til að breyta og krefjumst þess að annað fólk geri það líka. Réttarkerfið er ekki meitlað í stein. Breytum því svo það þjóni okkur öllum.

Bestu kveðjur,

Sóley

31. JANÚAR 2025

Fri, 31 Jan 2025 13:48:07 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MIKILVÆGI FJÖLBREYTILEIKANS

Ég ætlaði að beina sjónum mínum frá forseta Bandaríkjanna í dag, en get ekki annað en skrifað um viðbrögð hans við flugslysinu í Washington í vikunni. Þar hélt Trump uppteknum hætti. Í stað þess að sýna samkennd og meðlíðan fullyrti hann að orsök slyssins væri að áherslur á jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu (JFI) hefðu verið á kostnað öryggis.

Ég vildi að ég gæti sagt að þessi ummæli dæmdu sig sjálf og beint sjónum mínum að einhverju uppbyggilegra, en því miður virðist málflutningur forsetans ná til ótrúlegasta fólks. Hér koma því rök sem hægt er að nota þegar því er haldið fram að áherslan á jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu (JFI) sé farin að hamla öðru starfi.

ÓTTARÖK

Andstæðingar JFI hafa lengi reynt að halda því fram að aukinn fjölbreytileiki hljóti að vera afurð jákvæðrar mismununar, að honum sé náð með því að slá af hæfniskröfum. Trump kyndir undir og bætir í þá orðræðu með fullyrðingum um að áherslan á JFI hafi beinlínis kostað mannslíf.

Staðreyndin er sú að skortur á fjölbreytileika dregur úr hæfni og öryggi. Til eru mýmörg dæmi um hönnunargalla, misheppnaðar aðgerðir, slys og vanhugsaðar ákvarðanir sem hafa orðið til af því ákvarðanir þar að lútandi voru teknar af of einsleitum og líkt þenkjandi hópum. Mistök sem hefði auðveldlega mátt koma í veg fyrir með fjölbreytileika, jafnrétti og inngildandi vinnulagi. Trump og vinir hans eru augljóslega mjög góðir í að gæta eigin hagsmuna og öryggis en það hefur sannarlega verið á kostnað almennings.

TVEIR SKÓLAR

Áhersla á JFI er að jafnaði rökstudd annað hvort með hagkvæmnissjónarmiðum eða sanngirnissjónarmiðum, en hvorugt útilokar þó hitt.

Hagkvæmnissjónarmið hafa löngu sannað sig. Fjölbreyttir hópar fólks ná alltaf betri árangri en einsleitir, að því gefnu að fjölbreytileikinn fái að njóta sín. Innan hópanna þarf því að ríkja jafnrétti og allt fólk í hópunum þarf að vera metið að verðleikum, bæði vegna sérstöðu sinnar en líka þrátt fyrir sérstöðu sína. Þannig þarf að tryggja að aðstæður komi til móts við fjölbreyttar þarfir og að tekið sé mark á ólíkum röddum, sjónarmiðum og skoðunum.

Sanngirnissjónarmið byggja á því að allt fólk eigi að búa við öryggi, vellíðan og jöfn tækifæri til þátttöku óháð hagkvæmnisjónarmiða. Því miður er enn langt í að það verði að veruleika, þó miklar framfarir hafi átt sér stað á undanförnum áratugum. Konur, kvár og jaðarsett fólk hafa lagt á sig ómælda vinnu við að öðlast réttindi og viðurkenningu sem hefur leitt til þess að fjölbreyttari hópur fólks tekur þátt og hefur áhrif en betur má ef duga skal. Þar getum við öll lagt okkar lóð á vogarskálarnar með ólíkum hætti.

ÁFRAM VEGINN

Látum ekki óttastjórnun hafa áhrif á okkur. Tölum ótrauð fyrir JFI. Minnum á að flugvélar, þyrlur (og allt annað í heiminum) þarf að vera hannað og stýrt af og fyrir fjölbreytta hópa fólks. Annað væri bæði óhagkvæmt og ósanngjarnt.

Bestu kveðjur,

Sóley

24. JANÚAR 2025

Fri, 24 Jan 2025 12:41:28 GMT

LOKAHUGLEIÐING VIKUNNAR: ÁRANGUR OG ÁFRAM VEGINN

Ég stóð við heitið um að láta meira fyrir mér fara á samfélagsmiðlum Meta í vikunni. Það skorti svo sem ekki umfjöllunarefnin, enda eru fyrstu embættisverk Trump efni í marga bókaflokka.

Eftirá að hyggja veitti ekkert af daglegum hugleiðingum við þessar aðstæður. Skrifin komu reiðu á mínar eigin hugsanir, sem oft voru óreiðukenndar og óþægilegar og þær gögnuðust vonandi lesendum sem einhvers konar greining á atburðarrásinni. Síðast en ekki síst, veittu þær Trumpliðum mótvægi á samfélagsmiðlum.

Ég viðurkenni að vikan var þung. Ég þurfti að hafa mig alla við til að detta ekki í vonleysi og bugast af sorg. Það var hræðilegt að fylgjast með fasi, framkomu, ákvörðunum og stefnumótun nýrra valdhafa í Bandaríkjunum. En viðspyrnan hélt mér gangandi. Fólk sem notaði raddirnar sínar, lyklaborð og listræna hæfileika til að mótmæla með öllum mögulegum hætti. Það nærði mína eigin viðspyrnu, svo ég gat greint, rætt og skrifað.

UPPSKERAN

Þessi samfélagsmiðlasprettur hefur ekki bjargað heiminum. Hann hafði samt einhver áhrif. Hugleiðingarnar mínar voru mjög mikið lesnar, þeim var deilt og umræður um þær voru að mestu leyti uppbyggilegar. Æ fleiri taka undir gagnrýni á skautunarhugtakið og æ fleiri eru til í að ræða leiðir og taka þátt í að þoka heiminum í átt að inngildingu.

Eitt þótti mér sérstaklega vænt um. Ég skrifaði ekki bara hugleiðingar, heldur tók þátt í margskonar umræðum á samfélagsmiðlum. Meðal annars um hugtakið stórforeldri. Á einum stað voru miðaldra karlar að ræða hugtakið af léttúð. Einn spurði hvort hann mætti kalla sig afa og annar svaraði að það væri bara eitruð karlmennska og hatursorðræða sem kallaði á að menn yrðu strýktir og steiktir á teini.

Ég útskýrði fyrir þeim það væri ekkert að óttast. Stórforeldri væri viðbót við annars góð hugtök og kallaði ekki á neinar breytingar af þeirra hálfu. Nú ættu kvár aftur á móti líka hugtak sem gerði þeim kleift að kenna sig við þetta mikilvæga hlutverk.

Mennirnir voru mis móttækilegir fyrir athugasemdum mínum. Annar þeirra sleppti alveg efnislega hlutanum og afgreiddi mig sem yfirlætislega, eins og menn gera svo gjarnan þegar ég leyfi mér að beita þekkingu minni í rökræðum. Hinn hugsaði málið og þakkaði mér fyrir málefnalegt svar við innleggi sem sett var fram í hálfgerðri hæðni. Auðvitað ætti fólk að fá að nota orð um sig sjálf sem best þykja hæfa. Svarið hafi leitt hann til umhugsunar og samtals sem hann hafði gagn af.

Það er svona sem við náum árangri. Ekki með því að afgreiða það sem skautun þegar fólk er ósammála, heldur með því að miðla þekkingu og taka við þekkingu. Læra um stöðu annars fólks og miðla því sem við lærum. Rækta samkennd og samstöðu í gegnum samtal.

ÁFRAM VEGINN

Ég ætla ekki að skrifa daglegar hugleiðingar að eilífu. En ég ætla að halda áfram að vera virkari og hvet ykkur til hins sama. Deila aðeins meira af efni frá öðrum. Taka þátt í aðeins fleiri umræðum. Skrifa aðeins meira. Af því það skiptir máli.

Bestu kveðjur,

Sóley

23. JANÚAR 2025

Thu, 23 Jan 2025 13:50:19 GMT

AUKAHUGLEIÐING IV: FRELSIÐ OG ÓGNIRNAR SEM AÐ ÞVÍ STEÐJA

Eins og ég hef ítrekað sagt þá er er skautun ekki áhyggjuefni í samfélaginu. Hugmyndafræðileg skautun er ónefni sem er notað til að gera almenning samsekan með ómálefnalegri umræðu öfgahægrisins.

Samfélagsbreytingar undanfarinna áratuga, þar sem konur hafa farið út af heimilum, hinsegin fólk út úr skápum, fatlað fólk út af stofnunum og flóttafólk úr ömurlegum aðstæðum, hafa auðvitað reynt á. Við erum enn að aðlaga samfélagið að fleiri sjónarhornum, flóknari þörfum og fjölbreyttari nálgunum. Við erum að aðlaga byggingar, verðætamat, menntun og tungumál að breyttum veruleika.

Þessar breytingar eru langt frá því að vera öfgakenndar. Hvorki þær sem hafa orðið, né þær sem óskað er eftir. Þær snúast um að allt fólk hafi tækifæri til virkar þátttöku í samfélaginu, að það geti verið það sjálft, lagt sitt af mörkum og upplifað að það sé metið að verðleikum. Að fólk geti verið frjálst og öruggt.

AÐ SKILJA EÐA VIRÐA?

Fjölbreytileikinn er oft bæði flókinn og skrítinn. Ég hef átt erfitt með að skilja mjög margt og ég mun aldrei geta sett mig fyllilega í spor mér jaðarsettara fólks. En ég hef lært ótrúlega mikið af því þrautseiga fólki sem hefur staðið í stafni mannréttindabaráttu fyrir jaðarsetta hópa.

Mikilvægasti lærdómurinn er að ég þarf ekki að skilja til að virða. Skortur minn á skilningi eða getu til að setja mig í spor annarra má ekki skapa hindranir fyrir annað fólk. Rétt eins og ég treysti verkfræðingum til að reikna út burðarþol á húsinu mínu án þess að skilja útreikningana sjálf, þá treysti ég jaðarsettu fólki til að greina hindranirnar sem samfélagið hefur skapað fyrir þau.

ÓGN?

Það er þó rétt að þessar breytingar (sem ég ítreka að eru ekki öfgakenndar) hafa kallað á öfgakennd viðbrögð. Heila hreyfingu öfgahægris sem er leidd af mönnum eins og Trump. Hugmyndafræði þeirra elur á ótta við jaðarsett fólk og breytingar í þeirra þágu eru sagðar vera ógn við frelsi okkar hinna.

Hér heima er sama hugmyndafræði fyrst og fremst rekin af Trumpliðum Miðflokksins, en nýlegt dæmi er þó þegar Bjarni Benediktsson hélt að hann mætti ekki vera afi lengur. Þá ályktun dró hann út frá lagabeytingartillögu Pírata um að kenna mætti ófeðruð börn við foreldri foreldris af öllum kynjum í stað bara afa. Bjarni taldi sumsé að viðurkenning á tilvist ömmu og annarra stórforeldra* myndi hafa áhrif á stöðu hans sem afa. Óþarfa ótti, enda kallar viðurkenning á einhverjum hópum alls ekki á útrýmingu annarra.

RAUNVERULEG ÓGN

Viðbrögð Trump við ræðu Mariann Edgar Budde eru eitt skýrasta dæmið um hversu ómálefnalegt það er að tala um skautun. Hann kallaði hana „svokallaðan“ biskup sem væri ekki starfi sínu vaxin. Hún væri róttæk harðlínu vinstrimanneskja og Trump hatari og að hún skuldaði kirkjunni og almenningi afsökunarbeiðni. Hann sagði ekkert um innihald ræðunnar.

Ef þið hafið ekki séð ræðuna, þá er ekki seinna vænna. Budde talaði af auðmýkt, mildi og einskærri kurteisi. Felldi enga dóma, heldur bað um miskunn og samkennd með tilvísun í Biblíuna. Að kenna slíkt við einhvert orðasalat af hatri, harðlínu, róttækni og vinstri stenst enga skoðun.

Tilvist, þátttaka og réttindi jaðarsetts fólk ógnar ekki frelsi okkar hinna. Það eru fyrst og fremst hræddir valdakarlar sem ógna því. Við megum ekki smitast af ótta þeirra, trúa því sem þeir segja eða sitja þegjandi undir ákvörðunum þeirra. Verum frekar eins og Budde og gefumst aldrei upp.

Bestu kveðjur

Sóley

*Stórforeldri er tiltölulega nýtt orð sem nær yfir kynsegin foreldri foreldris í eintölu og foreldri foreldra af öllum kynjum í fleirtölu (eins og besteforeldre(r) eða grandparent(s)).

22. JANÚAR 2025

Wed, 22 Jan 2025 12:09:55 GMT

AUKAHUGLEÐING III: ÚR LÝÐRÆÐI Í EINRÆÐI Á EINNI NÓTTU

Þegar ég vaknaði í morgun var ég farin að fylgja forseta og varaforseta Bandaríkjanna á Instagram. Þegar ég var búin að leiðrétta þann gjörning Meta las ég fréttir af nýjustu tilskipununum, að morgni annars dags eftir embættistöku.

Til viðbótar við tilskipanirnar sem ég nefndi í gær, um flóttafólk, kynsegin fólk og svart fólk, hefur allt starf sem lýtur að jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu verið lagt niður. Starfsfólk málaflokksins er þegar komið í leyfi og verður sagt upp fyrir lok mánaðar. Upplýsingar um aðgerðir og úrræði í þágu málaflokksins verða fjarlægðar úr opinberu efni.

Trump hefur lýst yfir neyðarástandi á tveimur sviðum; við landamærin að Mexíkó og í orkumálum. Yfirlýst neyðarástand veitir forsetanum vald til að bregðast við án aðkomu þingsins, sem hann hefur nýtt sér til hins ýtrasta.

FASÍSKIR TILBURÐIR

Fyrir átta árum var hvorki heimurinn né Trump undirbúinn undir valdatöku hans. Það tók hann tíma að fóta sig í starfinu, en hann fann sig hratt og örugglega og tókst að hafa óafturkræf áhrif á líf og líðan fólks um allan heim. Síðan þá hefur hann nært rætur öfgahægrisins, styrkt tengsl sín við áhrifakarla, fært til mörk og styrkt staðalmyndir.

Og nú virðist hann líta á þetta nýja kjörtímabil sem eins konar uppskeruhátíð. Hann er tilbúinn til að gera allt sem hann vill. Kann á kerfið, er með tengslin, á þetta og má þetta. Hann ætlar að móta þetta heimsveldi í þágu sín og sinna.

Atburðarrásin er beinlínis óhugnarleg. Hún ber öll merki þess að Bandaríkin séu á örfáum dögum að þróast úr lýðræðisríki í fasískt einræði. Forsetinn hefur þróað leiðir til að hafa vald yfir þegnum ríkisins, óháð aðkomu þingsins eða alþjóðlegum skuldbindingum um grundvallarmannréttindi. Hann og litli þröngi valdakarlakjarninn hans mega haga sér eins og þeir vilja og svífast einskis.

ANDSVAR

Þó það sé ekki auðvelt að vera jákvæð og uppbyggileg við núverandi aðstæður, þá er allt hægt. Það er nauðsynlegt að við tölum um hlutina eins og þeir eru. Að við setjum orð á fasismann sem við sjáum vaxa, að við bendum á nasistakveðjuna þegar hún er framin og að við mótmælum því að vera forspurð gerð að fylgjendum fasistanna á samfélagsmiðlum.

Það er líka nauðsynlegt að tala um samkennd, öryggi og inngildingu. Enginn hefur gert það betur en biskupinn Mariann Edgar Budde. Ég biðst afsökunar á að sýna ykkur myndband af Trump og Vance, en þetta er sjaldgæft sjónarhorn. Þarna sitja þeir undir fallegustu ræðu sem ég hef heyrt lengi, þar sem bent er á að innflytjendur leggja grunninn framlínuþjónustu landsins og eru að uppistöðu til gott fólk. Að það eru trans börn í öllum fjölskyldum, líka hjá repúblikönum. Og að við þurfum öll á samkennd og öryggi að halda.

Heimurinn sem Trump er að reyna að skapa getur ekki orðið að veruleika ef við hin högum okkur eins og Budde. Verum öll meira þannig. Forsetinn okkar, ríkisstjórn og sendiherrar geta talað við Trump eins og Budde, við hin getum talað þannig við okkar valdafólk og hvert annað. Hvetjum til samkenndar og stuðlum að öruggu og inngildandi samfélagi þar sem fólk er metið að verðleikum eins og það er, bæði vegna sérstöðu sinnar en líka þrátt fyrir sérstöðu sína.

Bestu kveðjur,

Sóley

21. JANÚAR 2025

Tue, 21 Jan 2025 12:01:21 GMT

AUKAHUGLEÐING II: UNGFRÚ ÍSLAND, VIGDÍS OG FRAMTÍÐIN

Ég var núna loksins að ljúka við Ungfrú Ísland, eftir Auðu Övu Ólafsdóttur. Ljúfsára sögu sem gerist á sjöunda áratugnum, um Heklu sem vill verða skáldkona og vin hennar Jón John sem er hommi. Um fólk sem reynir að finna hamingjuna þrátt fyrir að falla ekki að viðmiðum samfélagsins. Það var umhugsunarvert að hlusta á bókina eftir að horfa á þættina um Vigdísi frá sama tímabili.

Þessi nasasjón af íslensku samfélagi á sjöunda áratug síðustu aldar er tilefni til að gleðjast yfir þeim framförum sem hafa átt sér stað, en er líka ágætur spegill á viðmið, gildi og félagslegt aðhald sem er að mörgu leyti enn við líði.

ÞÁ

Báðar sögurnar gerast þegar fyrstu konurnar eru að fara út af heimilunum og fyrstu hommarnir eru að gægjast út úr skápum. Fólk sem þurfti að fikra sig framhjá hættum samfélagsins til að valda ekki sér og sínum nánustu skömm. Fólk sem þurfti að velja.

Hekla þurfti að velja milli þess að eiga mann og verða skáldkona. Jón John þurfti að velja á milli þess að búa á Íslandi og fá að vera hommi. Vigdís þurfti að velja á milli þess að taka þátt í kvennabaráttunni og vera leikhússtýra.

Ég veit að þetta er mikil einföldun. Ekkert þeirra þurfti að velja. Það er auðvelt fyrir mig að dæma þau fyrir að taka ekki slaginn og gera bæði. En ég veit líka að slagirnir sem þau hefðu þurft að heyja hefðu getað orðið þeim dýrkeyptir.

NÚ

Í dag er samfélagið breytt. Samkynhneigð þykir ekkert tiltökumál, né heldur að konur skrifi bækur. Konur hafa brotist út á vinnumarkaðinn og brotið mörg af glerþökunum sem þar leyndust. Sýnileiki allrar flóru hinsegin fólks hefur aldrei verið meiri og heljarinnar vitundarvakning hefur átt sér stað um allan þann flæðandi fjölbreytileika sem kyn, kynhneigð og kyntjáning hefur yfir að ráða. Fatlað fólk tekur virkari þátt í samfélaginu sem og fólk frá mörgum ólíkum löndum með ólíkan bakgrunn, tungumálakunnáttu, líkamsgerð, þarfir, væntingar og þrár.

ENN

Þrátt fyrir stórtækar breytingar eru staðalmyndir gömlu daganna lífseigar og samfélagslegt aðhald enn sterkt. Ómeðvituð hlutdrægni og fordómar valda sýnilegum og ósýnilegum hindrunum sem búa til ósanngjarna valkosti fyrir jaðarsett fólk. Valkosti milli þess að aðlagast valdakerfinu eða reyna að breyta því og útrýma hindrununum.

Við höfum tilhneigingu til að vera bara duglegri, bæta upp fyrir skringilegheitin með einhverjum hætti og láta eins og allskyns útlokandi/óviðeigandi atvik eigi sér ekki stað. Af tvennu illu er það nefnilega auðveldara en að ætlast til þess að vera metin að verðleikum eins og við erum, að komið sé til móts við þarfir okkar og að brugðist sé við útilokandi/óviðeigandi atvikum. Það er skárra fyrir einstaklinginn en verra fyrir samfélagið.

FRAMTÍÐIN

Í miðjum þessum pælingum var svo Donald Trump settur í embætti forseta Bandaríkjanna í gær og hét því strax á fyrsta degi að banna kynsegin fólk, reka flóttafólk úr landi og afnema reglugerð um réttindi svarts fólks. Trump á sér skoðanasystkini á Íslandi og um allan heim. Framfarirnar sem hafa átt sér stað frá því Vigdís, Hekla og Jón John leituðu hamingjunnar eru því í raunverulegri hættu.

Það er miklvægara en nokkru sinni að við stöndum vörð um mannréttindi, að við beitum okkur fyrir kerfislægum breytingum og inngildandi samfélagi.

Bestu kveðjur,

Sóley

20. JANÚAR 2025

Mon, 20 Jan 2025 12:54:57 GMT

AUKAHUGLEIÐING I: SAMTAKAMÁTTUR KVENNA

Fyrirvari: Í síðustu hugleiðingu sagðist ég ætla að vera extra kraftmikil í þessari viku. Það þýðir að ég mun skrifa eina hugleiðingu á dag til að skapa umræðu á Meta en þið þurfið auðvitað ekki að lesa þetta allt. Ég lofa að eftir þessa viku verða hugleiðingarnar aftur bara vikulegar.

Aktívistahópurinn Öfgar var lagður niður í síðustu viku. Mér finnst eins og Öfgar hafi alltaf verið til, en samt starfaði hópurinn bara í nokkur ár. Mér finnst líka eins og Öfgar hafi verið fjöldahreyfing en samt voru þær bara sex.

Á stuttum tíma höfðu fáar konur stórkostleg áhrif. Þær stóðu með þolendum, nafngreindu gerendur, fræddu félagasamtök, stofnanir, skóla og almenning um nauðgunarmenningu, gerendameðvirkni og þolendskömm. Þær breyttu viðhorfum í samfélaginu. Þennan stórkostlega aktivisma stunduðu þær samhliða öllu öðru sem venjulegar konur gera frá degi til dags á fyrstu, annarri og þriðju vaktinni.

ÁHRIF KVENNAHREYFINGA

Eins og Öfgar segja í lokafærslu sinni á Instagram, þá hefur sagan sýnt okkur að femínísk öfl verða til þegar samfélagið þarf á þeim að halda. Samfélagið þurfti sannarlega á Öfgum að halda, rétt eins og öllum forverum þeirra ( s.s. Rauðsokkunum, Femínístafélaginu, Úunum, Skottunum og Bríetunum).

Samfélagið hefur líka haft þörf fyrir hagsmunasamtök kvenna innan karllægra geira, s.s. atvinnulífsins, tæknigeirans, stjórnmálahreyfinga, lækna- lögfræði- og tæknigerans svo einhver dæmi séu nefnd.

Ekki síst hefur samfélagið svo notið góðs af almannaheillasamtökum kvenna, enda hafa þau leitt af sér framfarir á borð við Barnaspítala Hringsins, Hvíta bandið, Stígamót, Kvennaathvarf og Mæðrastyrksnefnd.

Ég tek fram að þetta er hraðsoðin, ábyrgðarlaus og alls ekki tæmandi upptalning til að vekja hughrif hjá lesendum. Samtökin eru miklu fleiri og árangurinn miklu meiri ef allt væri talið.

SAMTAKAMÁTTURINN

Engar framfarir hafa orðið fyrir tilstuðlan einstaklings á sviði jafnréttis eða mannréttinda. Þær hafa alltaf orðið af því að fólk ræddi saman um það sem betur mætti fara og ákvað að beita sér í sameiningu að beita sér fyrir úrbótum. Einstaklingar hafa auðvitað haft mismikil áhrif, en þær áhrifaríkustu hafa ekki gert neitt án baklands.

Ég geri ráð fyrir að lesendur þessarar hugleiðingar séu að uppistöðu til hugsjónafólk sem langar til að breyta. Jafnvel hugsjónafólk sem er þreytt á hversu hægt allt gengur, hefur áhyggjur af bakslagi og líður eins og það hafi allt of lítið að segja. Við ykkur vil ég segja: Stofnið samtök!

AKTÍVISTABANDALÖG

Samtök þurfa ekki að vera með kennitölu. Þau þurfa ekki að vera með stefnuskrá eða fundadagatal. Þau þurfa bara að vera bandalag sem inniheldur fleiri en eina manneskju sem er til í að leita leiða og vinna saman að framförum. Svona bandalög er hægt að mynda innan deilda, stofnana, vinnustaða, bekkja, félagasamtaka eða vinahópa og þau eru alltaf árangursríkari en ef þú ákveður ein/nn/tt að reyna að stuðla að breytingum.

Líttu í kringum þig og finndu fólk sem þér finnst líklegt að hafi sambærilegar hugsjónir. Fáið ykkur saman kaffi og ræðið hvort ekki sé hægt að vinna saman. Sama hvert viðfangsefnið er (óviðeigandi húmor, ósanngjarnt verðmætamat, óáþreifanleg útilokandi menning, þriðja vaktin eða eitthvað allt annað), þá er líklegra að þið getið í sameiningu haft áhrif þar á en þú ein/nn/tt.

TAKK ÖFGAR

Að lokum vil ég þakka Öfgum frá mínum dýpstu hjartarótum fyrir allt sem þær hafa gert fyrir mig og samfélagið. Takk, Tanja, Ólöf Tara, Hulda Hrund, Þórhildur Gyða, Helga og Ninna. Ég hlakka til að sjá hvert framtíðin leiðir ykkur og okkur hin.

Öfgar voru ekki síðustu aktívistasamtökin og konurnar fimm eiga eftir að halda áfram hver með sínum hætti þó þær hafi kastað boltanum til okkar hinna í bili. Grípum hann og finnum fólk til að spila með okkur næsta leik!

Bestu kveðjur,

Sóley

17. JANÚAR 2025

Fri, 17 Jan 2025 14:31:39 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: AÐ MÆTA HATURSORÐRÆÐU

Mark Zuckerberg tilkynnti fyrir stuttu að staðreyndavakt Meta yrði lögð niður, enda hefði hún að hans mati gert minna gagn en ógagn. Það þýðir að auðveldara verður að ýta undir upplýsingaóreiðu og koma hatursorðræðu á framfæri á miðlum Meta en áður. Miðlarnir munu lúta svipuðum lögmálum og X, sem fór á stuttum tíma úr því að vera ágætur vettvangur fyrir rökræður um samfélagsleg málefni í að verða hálfgert málgagn öfgahægrisins. Sjálf er ég löngu hætt að nota miðilinn, en finn þegar ég skrifa þetta hvað ég sakna gamla góða Twitter mikið.

Nú hafa einhverjir hópar boðað vikulanga sniðgöngu á samfélagsmiðlum Meta til að mótmæla ákvörðuninni. Það er snúin aðgerð, sér í lagi í ljósi þess sem gerst hefur á X. Þar grefur öfgahægrið óáreitt undan réttindum jaðarsetts fólks á meðan málsvarar mannréttinda eru horfnir á aðra miðla. Í gær benti Rebecca Solnit á þá staðreynd að þó vissulega séu til áhrifaríkar sniðgöngur, þá væri það ekkert sérstaklega gagnlegt að anti-Trumpistar þegðu í viku. Líklegra væri að öfgahægrið myndi njóta þess að ýta undir upplýsingaóreiðu og spúa hatri sínu í friði.

ALLTAF MATSATRIÐI

Að þessu sögðu er auðvitað mikilvægt að velja sér slagi. Ég hef fyrir löngu ákveðið að rökræða ekki við örgustu íhaldspungana. Ég set alltaf fyrirvara um viðmælendur þegar ég er beðin um að koma í umræðuþætti í fjölmiðlum og ég svara ekki spjátrungum á samfélagsmiðlum sem eru augljóslega að „pikka fæt“. Virðing og málefnalegar forsendur eru nefnilega nauðsynlegar til að rökræður geti skilað einhverju.

Það þýðir samt ekki að ég gefi öfgahægrinu fríspil. Ég greini valdakerfið, tala um kvenfrelsi og mannréttindi, bendi á það sem þarf að laga, fræði um fjölbreytileika og inngildngu, byggi menningarbrýr og allt hitt. Ég mun aldrei hætta því.

Þó ég skilji þau sem ætla að taka þátt í sniðgöngunni, þá ætla ég sjálf að taka afstöðu með Solnit og vera kraftmeiri og sýnilegri en nokkru sinni á miðlum Meta. Koma með fullt af ábendingum um misrétti og útilokun og benda á leiðir sem hægt er að fara til að bæta heiminn. Ég ætla að vera hávær og kraftmikil, en alveg án þess að veita garginu í rasískum og transfóbískum karlrembum vægi.

MANNRÉTTINDI ERU EKKI HLUTI AF SKAUTUN

Að lokum vil ég ítreka það sem ég hef áður sagt, að þó ég mæli ekki með rökræðum við ómálefnalega öfgahægrimenn, þá er það ekki af því ég óttist skautun. Ég tel áhyggjur af hugmyndafræðilegri skautun algerlega óþarfar, enda hefur orðræðan alls ekki verið að ýkjast til tveggja átta. Það sem hefur verið að gerast er að öfgahægrið er orðið háværara, afturhaldssamara og ósvífnara í að tala gegn mannréttindum, tilverurétti og þátttöku jaðarsetts fólks. Sem betur fer hefur það leitt til þess að talsfólk jaðarsetts fólks hefur talað hærra og meira, en kröfurnar hafa ekkert breyst. Þær snúast eftir sem áður um grundvallarmannréttindi, tilverurétt og viðurkenningu. Það er ekkert öfgakennt við það.

Bestu kveðjur,

Sóley

10. JANÚAR 2025

Fri, 10 Jan 2025 13:28:55 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: FÖGUR OG FRAMKVÆMANLEG FYRIRHEIT

Gleðilegt ár. Ég vona að þið séuð södd og sæl og úthvíld eftir hátíðirnar, tilbúin til að takast á við áskoranir og mögulega með fyrirheit um að gera enn betur á einhverjum sviðum.

Margir vinnustaðir hafa einsett sér að taka fastar á jafnréttis-, fjölbreytileika- og inngildingarmálum (JFI) á nýju ári, ýmist með stefnumótun, fræðslu, umræðum eða blöndu af þessu sem hefur ekki endilega verið útfærð. Í þessari hugleiðingu ætla ég að varpa fram hugmyndum sem vert er að skoða við slíkar aðstæður.

VINNUSTAÐARMENNINGIN

Eins og ég hef ítrekað bent á, skiptir máli að stefnumótun og áætlanagerð er varðar JFI snúist ekki bara um skilgreint og formlegt jafnrétti, s.s. í ráðningum, kjörum, eða tækifærum innan vinnustaðarins. Það er nauðsynlegt að takast á við hið óformlega líka, alls kyns útilokandi þætti, hegðun og framkomu sem ekki hefur enn verið formlega skilgreint en getur haft umtalsverð áhrif á líðan, tækifæri og frammistöðu starfsfólks á öllum vinnustöðum.

Mikilvægt er að hefja stefnumótun með því að kalla eftir athugasemdum og ábendingum um allt sem betur mætti fara á vinnustaðnum. Þetta má gera í gegnum blöndu af viðtölum, opnum umræðum, nafnlausum ábendingargáttum og formlegum innsendingum undir nafni. Á þessu stigi kemur oftast í ljós hvaða starfsfólk er áhugasamast um JFI á vinnustaðnum og hægt að bjóða því að taka þátt í vinnunni framundan. -Munið þó að sú vinna þarf að vera viðurkennd, skilgreind og launuð.

Stefnumótun í framhaldinu þarf svo að byggjast innkomnum ábendingum, en jafnframt þekkingu á helstu áskorunum og aðferðum í stefnumótun er varðar JFI.

MÁLAFLOKKURINN

Til er mikið af rannsóknum á stöðu JFI innan vinnustaða og fjöldi módela sem hægt er að byggja á. Öll þessi módel ganga út frá því að staða málaflokksins á vinnustaðnum sé greind í upphafi. Þessar greiningar ganga ekki út á líðan eða viðhorf starfsfólks, heldur að greina hversu mikil áhersla er lögð á málaflokkinn og mæla skuldbindinguna sem er til staðar áður en haldið er af stað.

Eitt gagnlegt módel greinir þróun inngildingarvinnu á vinnustöðum, en ferlið hefst yfirleitt í afneitun og fer svo í gegnum vörn, skautun, samþykki, aðlögun og endar í inngildingu. Annað gagnlegt módel greinir skuldbindingu vinnustaðarins frá því að vera virkt stuðningsfólk, í breytingaöfl og loks fyrirmyndir. Enn annað er gagnlegt til að greina fyrirhöfnina á vinnustaðnum, úr ómeðvituðu vanhæfi í gegnum meðvitað vanhæfi, þaðan í meðvitað hæfi og loks ómeðvitað hæfi.

Þegar ég veiti ráðgjöf í þessum efnum hef ég spurningalista við höndina sem byggir á þessum módelum – en er til þess gerður að sjá hvar vinnustaðurinn er staddur, finna hvar áskoranirnar liggja og finna leiðir til að mæta þeim.

BLAND Í POKA

Málaflokkur JFI krefst þekkingar, skuldbindingar og samstöðu á vinnustaðnum. Fyrir ykkur sem eruð að fara af stað í stefnumótun í málaflokknum mæli ég mjög með blandi af öllu því sem kom fram hér að ofan. Að tryggt sé að stefnumótunin byggi á þekkingu á femíniskri stefnumótun, að allt starfsfólk geti komið ábendingum á framfæri, að áhugasamt starfsfólk geti tekið þátt í stefnumótuninni, að staða málaflokksins sé ítarlega greind og að gerð sé tímasett og fjármögnuð áætlun um úrbætur á því sem betur má fara.

Þetta eru ekki geimvísindi – en vísindi engu að síður. Jafnrétti, fjölbreytileiki og inngilding er forsenda sanngjarns og heilbrigðs vinnumarkaðar, árangurs á vinnustöðum og velsældar í samfélaginu öllu. Þess vegna þurfum við að vanda okkur og standa. Ekki hika við að hafa samband ef þið þurfið á aðstoð að halda.

Bestu kveðjur,

Sóley

13. DESEMBER 2024

Fri, 13 Dec 2024 11:14:05 GMT

JÓLAKVEÐJA FRÁ JUST CONSULTING

Nú þegar gott ár er senn á enda og annað bíður handan við hornið er við hæfi að þakka ykkur kæru lesendur, viðskiptavinir, ráðgjafar, fyrirmyndir, driffjaðrir, samstarfsfólk, fjölskylda, vinafólk og velunnarar fyrir allt sem þið hafið lagt af mörkum á árinu.

Það eru mögnuð forréttindi að geta unnið við það sem á hug minn og hjarta. Í ár hélt ég óteljandi námskeið og fyrirlestra, veitti ráðgjöf vegna auglýsinga, fræðsluefnis, ráðninga, stefnumótunar, átakamála, tungumálanotkunar og margt fleira. Ég naut hverrar mínútu í starfi (fyrir utan þá örfáu klukkutíma sem ég þurfti að sinna bókhaldi).

Skemmtilegasta nýjungin á árinu var námskeiðið sem ég hélt með Helgu Björgu Ragnarsdóttur, vinkonu minni og framkvæmdastýru Jafnlaunastofu, í Otterlo í Hollandi. Þar tókum við á móti frábærum hópi mannauðsfólks sem fór heim með þekkingu, innblástur og tengingar sem vonandi munu nýtast til frambúðar.

Hér fyrir neðan má sjá sitt lítið að hverju um árið sem er að líða, áramótaheit og plan fyrir næsta ár. Listi yfir mest lesnu hugleiðingarnar sýnir enn og aftur mikilvægi þess að greina og skilja og hafa hugtök yfir það sem þarf að ræða. Þrjú ný hugtök eru á topp tíu listanum, sem að öðru leyti ber þess merki að tvennar kosningar fóru fram á árinu.

Ég kveð þetta ár full þakklætis, bjartsýni og tillhlökkunar. Ég vona að þið hafið það sem allra best yfir hátíðirnar og að næsta ár færi ykkur farsæld, frið og öryggi, mátulega mikið af áskorunum og ekki síst hugrekki, kraft og úthald til að takast á við þær.

Bestu kveðjur,

Sóley

Áramótaheitið er að gefa loksins út bók. Ég hef ekki ákveðið hvað hún á að heita en veit svona um það bil hvað hún mun innihalda.

Í bókinni fjalla ég um valdakerfi, viðmið, gildi, frávik, hindranir, útilokun, sjónarhorn, staðsetningu, inngildingu, hlutdrægni, öráreiti, varnarviðbrögð, tempraða róttæklinga, óþægindi, auðmýkt, jafnvægi og margt fleira.

Ef þú vilt að ég taki fyrir eitthvað sérstakt viðfangsefni máttu gjarnan senda mér póst.

Til viðbótar við hefðbundin námskeið, sem hægt er að lesa um hér og eru alltaf aðlöguð að þörfum og aðstæðum viðskiptavina, verður boðið upp á mannauðsnámskeið í Hollandi í vor.

Auk þess hef ég verið að þróa námskeið fyrir skóla- og frístundafólk, þar sem ég fjalla um hvernig hægt er að takmarka áhrif ómeðvitaðrar hlutdrægni, staðalmynda og öráreitis á börn og unglinga.

Í vor stefni ég á að vera á Íslandi á eftirfarandi tímabilum:

1.- 15. febrúar
1.-15. mars
1.-10. apríl
1.-8. maí

Endilega hafið samband ef þið viljið bóka námskeið, fyrirlestur, spjall eða fund. Ég er til í að skoða allt sem getur gagnast í þágu jafnréttis, fjölbreytileika og inngildingar í samfélaginu.

Hér er listi yfir mest lesnu hugleiðingar ársins:

1. Hugleiðing vikunnar: Yfirtaka orðræðunnar (e. hijacking)
2. Hugtak vikunnar: Forréttindafirring
3. Hugleiðing vikunnar: Skautun sem réttlæting hægri öfga
4. Hugtak vikunnar: Pólítískt hundaflaut
5. Hugleiðing vikunnar: Mannréttindabrot sem stefnumál?
6. Hugleiðing vikunnar: Handtökur sumarsins
7. Hugleiðing vikunnar: Empty nest syndrome
8. Hugleiðing vikunnar: Nýr forseti
9. Kosningar vikunnar: Ekki á kostnað mannréttinda
10. Minningarorð um Guðrúnu Jónsdóttur

6. DESEMBER 2024

Fri, 06 Dec 2024 10:14:45 GMT

HUGLEÐING VIKUNNAR: KVENNASTJÓRN Á KVENNAÁRI

Það verður óreiðukenndur pistill í dag, þar sem ég er eiginlega í fríi og ætlaði ekki að skrifa neitt. Stenst samt ekki mátið, nú þegar Halla Tómasdóttir hefur veitt Kristrúnu Frostadóttur stjórnarmyndunarumboð sem nýtir það til að ræða við Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Ingu Sæland. Það er einkar frelsandi að vera bara alveg laus við karla í þessu ferli, að ekki sé talað um karlana sem hafa stjórnað þessu landi allt of lengi.

ALLAR ÞESSAR TILFINNINGAR

Ég hef sjaldan fundið fyrir jafn fjölbreyttum tilfinningum vegna kosningaúrslita. Ég er glöð yfir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi hlotið sína verstu útreið í sögunni og að Miðflokkurinn hafi ekki fengið eins mikið og kannanir sýndu á tímabili. Ég er líka glöð yfir góðu gengi Samfylkingarinnar sem er góður kostur, þó hún sé kannski ekki alveg nógu róttæk fyrir mig. Ég er smá sorgmædd yfir litlu fylgi Framsóknarflokksins og jafnframt hissa á að ég beri tilfinningar yfir höfuð til þess flokks. Ég skil ekki af hverju Flokkur fólksins fékk svona mikið fylgi en ég skil mjög vel að Viðreisn hafi aukið sitt fylgi. Þar á bæ var háð ótrúlega falleg, jákvæð og aðlaðandi kosningabarátta. Ef þau væru ekki svona hægrisinnuð hefði ég sannarlega íhugað að kjósa þau.

Mér er fyrirmunað að skilja af hverju Píratar duttu af þingi, þetta harðduglega fólk sem stóð mikilvæga vakt gegn ríkissjórninni í umhverfis- og mannréttindamálum. Mér þykir leiðinlegt að Sósíalistar hafi ekki náð inn, öflugur hópur með mikilvæga stefnu. Svo er auðvitað sorglegt að minn gamli flokkur VG skuli hafa þurrkast út, þó það sé skiljanlegt og eiginlega bara líkn. Hreyfingin hafði verið að tærast upp innanfrá í mjög mörg ár og hafði lamandi áhrif út í grasrótarhreyfingar, hagsmunahópa og samfélagið allt.

Nú er ljóst að næsta ríkisstjórn fær ekkert aðhald frá vinstri á Alþingi. Þá verðum við, fólkið í landinu, að gegna því lýðræðislega hlutverki. Það getum við gert sem einstaklingar, en líka í gegnum formlega og óformlega hópa um afmörkuð málefni hverju sinni.

KVENNASTJÓRN

Ég vona svo innilega að Kristrún, Þorgerður og Inga myndi ríkisstjórn. Engin þeirra er fullkomin og mér finnst allskonar vitleysa leynast í stefnuskrám allra þessara flokka. En ég vil samt svo miklu frekar að þrjár breyskar konur leiði ríkisstjórn heldur en einhverjir meðalkarlar. Ekki bara hafa þær fyrir löngu sýnt fram á hæfni sína og getu til að stjórna þessu landi, heldur ber fas þeirra og framkoma merki þess að þær séu líka guðslifandifegnar að vera lausar við karlana. Þær tala saman með öðrum hætti, þær brosa með öðrum hætti, þær eru afslappaðari og sýna meiri hlýju og væntumþykju. Ekki bara hverri annarri, heldur líka þjóðinni.

Þessi kvennastjórn verður vonandi upptaktur að kvennaárinu 2025, þegar 50 ár verða liðin frá fyrsta kvennaverkefallinu, þann 24. október. Hún verður ekki fullkomin, ekki frekar en neitt annað í heiminum. En hún verður það besta sem gæti gerst. Áfram konur!

Bestu kveðjur,

Sóley

29. NÓVEMBER 2024

Fri, 29 Nov 2024 14:27:30 GMT

KOSNINGAR VIKUNNAR: EKKI Á KOSTNAÐ MANNRÉTTINDA

Ég held mér hafi aldrei þótt nægileg áhersla á jafnrétti og mannréttindi í stjórnmálum. Ég hef ítrekað gagnrýnt flokka og fjölmiðla fyrir gamaldags karllægar áherslur í aðdraganda kosninga. Í gegnum tíðina hafa allir flokkar gætt þess að hafa eitthvað skrifað um jafnrétti til að geta svarað ef einhver spyr, en enginn flokkur hefur haft frumkvæði af að tala um þessi mál.

ÞAÐ ER AF SEM ÁÐUR VAR

Fyrir þessar kosningar hafa meiri umræður verið um jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu en nokkru sinni. Það kemur þó ekki til af góðu, heldur af því að ákveðnir flokkar taka nú skýrari og ýktari afstöðu gegn auknu öryggi, tækifærum, þátttöku og mannréttindum fólks en nokkru sinni.

Þessar breytingar eru rannsóknarefni í sjálfu sér. Stundum er því haldið fram að öfgahægrið sé andsvar við auknum réttindum kvenna, kvára og jaðarsetts fólks en ég er ekki viss. Það er allt eins líklegt að uppgangur öfgahægris sé til kominn vegna þess að við höfum ekki rætt nægilega opinskátt, ítarlega og oft um mikilvægi jafnréttis, öryggis og mannréttinda.

Á MÓTI MANNRÉTTINDUM?

Hver sem ástæðan kann að vera, þá eru skilin mjög skýr á milli flokka sem tala með eða á móti réttindum jaðarsetts fólks. Fulltrúar Miðflokks, Flokks fólksins og Sjálfstæðisflokks hafa ítrekað talað gegn auknum mannréttindum, t.d. réttindum kvenna til þungunarrofs, réttindum fólks í leit að alþjóðlegri vernd, tilverurétti trans og intersex fólks og verið andvíg stefnumótun í þágu inngildandi samfélags. Þeir hafa gert lítið úr skaðsemi hatursorðræðu, útilokunar og misréttis, þeir ekki tekið afstöðu gegn þjóðarmorði Ísraels á Gaza og svona gæti ég lengi talið.

Þessar ýktu andmannréttindaáherslur hafa sem betur fer kallað fram svör frá öðrum flokkum. Þau svör hafa svo sem verið fjölbreytt og stefnurnar mistrúverðugar í málaflokknum en aðrir flokkar tala ekki gegn jafnrétti, öryggi og mannréttindum.

ALLT NEMA ÞAÐ

Ég geri mér grein fyrir að margt skiptir máli þegar val á framboði er annars vegar. Það þarf að ná niður verðbólgu, tryggja aukið framboð húsnæðis, efla fjölbreyttar samgöngur og styrkja stoðir heilbrigðis- og menntakerfis og gera fjölmargt annað. Flokkarnir hafa kynnt ólíkar leiðir sem þeir vilja fara í þessum efnum og það er ykkar að velja þá sem ykkur hugnast best.

Í því samhengi vil ég þó biðja ykkur um að hafa mannréttindi í huga. Hvort sem þið trúið á einkarekstur eða opinberan, inngöngu í Evrópusambandið eða ekki, þá gerið það fyrir mig að velja samt flokka sem gera ekki lítið úr veruleika, réttindum og stöðu kvenna, kvára og jaðarsetts fólks, hvað þá að lofa einhverju á kostnað þessara hópa.

Bestu kveðjur,

Sóley

15. NÓVEMBER 2024

Fri, 15 Nov 2024 10:02:47 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: FORRÉTTINDAFIRRING

Við (ég sem skrifa og þið sem lesið) erum öll forréttindafólk, jafnvel þótt við kunnum að vera jaðarsett að einhverju leyti. Ég veit að það getur verið svolítið óþægilegt að vera minnt á eigin forréttindi, enda höfum við ekkert gert til að öðlast þau. Þessi óþægindatilfinning er skiljanleg, en við þurfum að reyna að hrista hana af okkur. Við þurfum ekki að skammast okkar fyrir forréttindin okkar, en við verðum að vera meðvituð um þau og umgangast þau af ábyrgð.

FORRÉTTINDI OG MANNRÉTTINDI

Við veltum sjaldan fyrir okkur forréttindunum sem fylgja því að vera ekki jaðarsett. Ófatlaða ég þarf aldrei að athuga með aðgengi að byggingum eða túlkaþjónustu, hvíta ég þarf aldrei að hafa áhyggjur af rasisma og gagnkynhneigða ég þarf ég ekki að velta fyrir mér hvort ég fái asnalegar spurningar/athugasemdir ef ég tek maka minn með á opinbera viðburði. Þetta eru bara örfá dæmi um forréttindin sem ég nýt.

Forréttindakonan ég veit samt talsvert um hvernig það er að búa í samfélagi kvenhaturs*. Í 50 ár hef ég búið í samfélagi sem hefur með beinum og óbeinum hætti sagt mér að ég sé of óþekk, of róttæk, of femínísk og nú það nýjasta, of „woke“. Ég hef verið skömmuð, hædd og niðurlægð fyrir að vera ekki nógu þæg, ekki nógu prúð, ekki nógu kvenleg og ekki nógu þóknanleg feðraveldinu. Og þrátt fyrir að vera alin upp við að passa mig á að verða ekki fyrir ofbeldi, hef ég orðið fyrir meira ofbeldi en ætti að vera til. Samt hef ég orðið fyrir miklu minna ofbeldi en margar aðrar konur.

FORRÉTTINDAFIRRING**

Hugtakið forréttindafirring á við þegar forréttindafólk túlkar veruleikann út frá eigin forréttindum. Þegar það velur að hugsa ekki um aðstæður, hindranir eða veruleika jaðarsetts fólks, hvort sem það á við um að hundsa frásagnir og ábendingar einstaklinga eða hundsun á stofananbundinni mismunun og kerfislægum hindrunum. Forréttindafirrt fólk á það til að haga sér með skaðlegum hætti, s.s. að segja eða skrifa ljóta hluti sem viðhalda eða auka á fordóma, tortryggni, andúð eða hreinlega hatur á jaðarsettu fólki. Enn ýktari birtingarmynd er svo þegar það heldur svo áfram með því að gera lítið úr skaðanum sem það sjálft hefur valdið.

FORRÉTTINDAFIRRTUR ÞÓRÐUR SNÆR

Í vikunni gekkst Þórður Snær Júlíusson við ljótum skrifum á bloggsíðu fyrir 20 árum. Skrifin voru þess eðlis að Kristrúnu Frostadóttur leið eins og hún hefði verið kýld í magann þegar hún las þau. Hjá mér rifjaðist upp óttinn og vanlíðanin frá þessum tíma, þegar níðskrif um mig voru daglegt brauð. Þegar ég var alla daga hrædd um að nafnlausir níðskrifarar eltu mig uppi í raunheimum. Á þessari síðu er líklega eitthvað að finna um mig, en ég hef hreinlega ekki haft kjark til að tékka á því.

Það er því eitt að Þórður Snær hafi í forréttindafirringu sinni skrifað þessar færslur. Hitt er hvernig hann biðst afsökunar á þeim í dag. Á meðan ég, Kristrún og fjölmargar aðrar konur upplifa mikla vanlíðan við upprifjun skrifanna, afgreiðir hann þau sem heimsklulegt bernskubrek sem hann skammist sín svo sem fyrir, en beri ekki að taka alvarlega. Þetta viðbragð er til marks um algera forréttindafirringu gagnvart veruleika kvenna í samfélagi kvenhaturs og sinnuleysi gagnvart andrúmsloftinu sem hann tók þátt í að viðhalda á þessum tíma og olli fjölda kvenna skaða til lengri tíma.

Skrif viðhalda virðingarleysi gagnvart konum og skapa ótta og vanlíðan meðal þeirra er ekki hægt að afskrifa bara sem heimskulegt bernskubrek.

VERUM AUÐMJÚK

Þórður Snær er engan veginn eini forréttindafirrti frambjóðandinn fyrir þessar kosningar. Þá má finna í öllum flokkum, þó sér í lagi meða hægri öfgaflokkanna sem byggja málflutning sinn á tortryggni og andúð gagnvart jaðarhópunum sem um ræðir. Allir frambjóðendur geta lært, breyst og batnað ef þeir kæra sig um. Og það getum við hin líka.

Verum auðmjúk gagnvart mistökum okkar, hvort sem þau eru gömul eða ný. Horfumst í augu við eigin breyskleika, viðurkennum skaðann sem við völdum þegar svo ber undir, lærum af því, breytum og verðum að skárra fólki. Þannig getum við lagt okkar af mörkum við að gera heiminn örlítið betri.

Bestu kveðjur,

Sóley

*Kvenhatur (e. misogyny) sem skv. kenningum Kate Manne snýst ekki um skoðanir eða gjörðir einstakra karla heldur um hið kerfislæga fyrirbæri sem hefur mótandi áhrif á okkur öll og hamlandi áhrif á jaðarsett fólk.

**Forréttindafirring hefur verið kölluð forréttindablinda en á umliðnum árum höfum við lært að það er ekki viðeigandi að nota hugtök yfir fatlanir í niðrandi yfirfærðri merkingu. Auk þess er forréttindafirring valkvæð en blinda ekki.

8. NÓVEMBER 2024

Fri, 08 Nov 2024 14:35:09 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HITT FÓLKIÐ

Hitt kynið (e. The Second Sex), eftir Simone de Beauvoir, kom út árið 1949. Bókin er hárbeitt greining á samfélagi sem byggir á körlum sem viðmiði og konum sem fráviki.

(Þýðing nafnsins hefði mátt vera betri. Second segir miklu meira en the other. Kynin eru ekki bara tvö og eru alls ekki jafnsettar andstæður, heldur eru mismikils metin).

VIÐMIÐ OG FRÁVIK

Hitt kynið er grundvallarrit sem nýtist innan félags- og kynjafræði enn þann dag í dag. Frá því bókin kom út hafa rannsóknir á stöðu, réttindum og veruleika kvenna, kvára, hinsegin fólks, svarts og brúns fólks, innflytjenda, fatlaðs fólks, feits fólks og annarra jaðarhópa afhjúpað valdakerfi samfélagsins. Við höfum öðlast skilning á því hvernig samfélagið hefur verið miðað að hvítum, íslenskum, cis-het körlum í meðalgóðu formi. Innviðirnir eru miðaðir að þeim, framlag þeirra er verðlagt hærra en annarra og þarfir þeirra eru teknar alvarlegar en annarra.

Þó þessar rannsóknir og alls konar aktívismi hafi skilað vitundarvakningu, bættri réttarstöðu og breytingum í þágu kvenna, kvára og jaðarsetts fólks er valdkerfið seigt og bakslög regluleg. Eitt slíkt virðist vera í gangi núna, þegar Trumpistar leggja undir sig þrjár mikilvægustu valdastofnanir Bandaríkjanna og uppgangur öfgahægris er á fullri ferð á Íslandi.

VIÐ EÐA HITT FÓLKIÐ?

Ég velti því fyrir mér þegar kosningaúrslitin voru ljós í Bandaríkjunum hvort það væri útópía að öllu fólki gæti liðið vel í heiminum. Hvort það væri bara einfaldast að fara til baka í gömlu gildin þar sem meðfæddir eiginleikar (kyn, líkami, stétt o.fl.) ákvörðuðu stöðu og tækifæri fólks.

Ef ég hugsa þá hugsun lengra, þá myndi slíkt fyrirkomulag ekki bitna mikið á mér. Sem hvít, cis-het, rík og menntuð kona með uppkomin börn, tvö heimalönd og komin úr barneign, mun ég ekki líða persónulega fyrir uppgang öfgahægris. Þvert á móti mun samfélagið miðast meira og meira að mér og mínum líkum. Ég mun mögulega bara borga lægri skatta og húsnæðið mitt mun hækka í verði.

Ég geri ráð fyrir að margir kjósenda Trump hafi haft eigin hagsmuni í forgrunni í kjörklefanum. Að þeir hafi trúað því að þeirra líf verði betra með Trumpista við völd án þess að velta fyrir sér hvaða áhrif það myndi hafa á annað fólk. Hitt fólkið.

VIÐ OG HITT FÓLKIÐ

Lýðræði snýst ekki um einstaklinga. Það snýst um samfélag. Það krefst þess að við hugsum um heildina og kjósum það sem er best fyrir okkur öll. Kosningar snúast ekki um að velja það fólk sem ætlar að gera mest fyrir mig. Þær snúast um hvernig við viljum að samfélagið þróist.

Í komandi kosningum munum við Íslendingar kjósa um framtíðarsamfélagið okkar. Þar eru flokkar í boði sem ala á tortryggni, ótta og jafnvel hatri gagnvart hinu fólkinu; konum, kvárum, útlendingum, hinsegin fólki og öðrum jaðarhópum en lofa á sama tíma gulli og grænum skógum til handa viðmiðsins. Þeir höfða til eiginhagsmunahyggju hvítra, íslenskra, cis-het karla í meðalgóðu formi á kostnað öryggis, réttinda og velferðar hins fólksins.

Svo eru í boði flokkar sem höfða til samfélagslegrar ábyrgðar kjósenda. Þeir hafa félagslegt réttlæti, samkennd, samvinnu og inngildingu á sinni stefnuskrá, enda vilja þeir framtíð þar sem allt fólk getur notið sín. Líka hitt fólkið. Ég ætla að kjósa einhvern þeirra, enda snúast kosningarnar um okkur öll en ekki bara mig.

Bestu kveðjur,

Sóley

1. NÓVEMBER 2024

Fri, 01 Nov 2024 12:19:05 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MANNRÉTTINDABROT SEM STEFNUMÁL?

Ég man þá tíð þegar hugtakið femínisti var notað sem blótsyrði. Það var í kringum aldamót. Líklega tók það við af blótsyrðinu rauðsokka sem var mikið notað á áttunda og níunda áratug síðustu aldar. Á þessum tíma þótti eðlilegt að tala um öfugugga, væl í kellingum og að eitthvað væri ekki fyrir hvítan mann en ógeðslegt að segja píka, tala um blæðingar eða breytingaskeið.

Þá þótti líka í lagi að flytja inn konur frá Austur-Evrópu til að vinna á svokölluðum nektardansstöðum. Rökstuddur grunur var þó um að þessir staðir væru í raun ekkert annað en vændishús .

Í DAG?

Í dag fögnum við árangri Rauðsokkanna. Við erum þakklát fyrir innviðina sem hafa gert konum kleift að taka virkan þátt í opinberum sviðum samfélagsins, yfirráðarétti kvenna yfir eigin líkama, árangri í þágu launajafnréttis og uppbroti staðalmynda. Flest viðurkennum við mikilvægi femínisma í að brjóta upp staðalmyndir og hindranir fyrir konur, kvár og jaðarsett fólk og skapa samfélag þar sem allt fólk nýtur öryggis, réttinda og tækifæra.

Í dag þykir flestu fólki starfsemi nektardansstaða svo ósmekkleg að meira að segja Brynjar Níelsson, sem að jafnaði státar sig af andfemínískum áherslum, þrætir fyrir að hafa unnið í þeirra þágu. Staðreyndirnar tala þó sínu máli, enda er til fjöldi opinberra bréfa sem Brynjar skrifaði og sendi fyrir hönd Bóhem. Öll gengu þau út á að styrkja og tryggja rekstrargrundvöll staðarins.

NÝMÓÐINS GAMALDAGS

Lengi vel hélt ég að Brynjar væri eins konar aukaafurð hjá Sjálfstæðisflokknum. Að honum væri haldið inni til að tryggja fylgi lítils afkima kjósenda sem ekki skildi miklvægi mannréttinda – en þess væri þó gætt að hafa hann í passlega valdalitlu hlutverki. Hann og hans gamaldags hugmyndir voru ekki auglýstar af flokknum, enda í mörgum tilfellum allt of ýktar til að samræmast stefnu hans.

Í dag kveður við nýjan tón. Nú þegar markmið Sjálfstæðisflokksins virðist vera að halda í öfgahægrikjósendur Miðflokksins er þessum gamla karli telft fram af fullum krafti með nýju blótsyrði: Woke.

HIN RAUNVERULEGA ÓGN

Hugtakið „woke“ hefur ekki verið þýtt á íslensku svo ég viti. Það á rætur sínar að rekja til vitundarvakningar um félagslega og pólítíska stöðu svarts fólks í Bandaríkjunum á fyrri hluta 20. aldar en hefur síðan þá verið notað um stöðu fleiri jaðarhópa.

Markmið „wokeisma“ og slagorðið „stay woke“ snýst um að gera forréttindafólk meðvitaðara um forréttindi og hindranir í samfélaginu. Að fólk sem ekki mætir rasisma, fordómum eða mismunun leggi við hlustir, reyni að skilja, virði upplifanir og taki þátt í að afnema kerfisbundnar og menningarbundnar hindranir í samfélaginu.

Ógnin sem hvítum forréttindakörlum stafar af „wokeisma“ er auðvitað ekki raunveruleg. Hún er jafn hlægileg og ógnin sem stafaði af Rauðsokkunum og femínisma. Ógnin sem stafar af uppgangi öfgahægrisins er aftur á móti raunveruleg. Heimdellingum finnst það kannski fyndið, okkur hinum finnst beinlínis óhugnarlegt að sjá hvítan tilkallandi forréttindakarl hæðast með þessum hætti .

Það er líka óhugnarlegt að sjá Sjálfstæðisflokkinn hampa Brynjari og hans andfemínísku áherslum. Með því að gera Brynjar að sínum fulltrúa í stjórn Mannréttindastofnunar og með því að dreifa áróðri Heimdallar gegn mannréttindabaráttu eru þau að marka skýra stefnu gegn mannréttindum fyrir kosningar.

WOKE ER NAUÐSYN

Skilningur og samkennd er forsenda góðs samfélags. Við verðum að greina og skilja þær hindranir sem eru innbyggðar í samfélagið okkar og við verðum að vera tilbúin til að breyta því sem breyta þarf til að við getum öll tekið virkan þátt. Horfumst óhrædd í augu við forréttindin okkar og gerum það sem við getum til að fleiri fái notið þeirra.

Bestu kveðjur,

Sóley

25. OKTÓBER 2024

Fri, 25 Oct 2024 10:48:45 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: KVENNAÁRIÐ 2025

Í ár fór minna fyrir kvennafrídeginum en oft áður. Konur og kvár mættu til vinnu og afköstuðu eins og venjulega þrátt fyrir að kynbundinn launamunur hafi aukist milli ára og greina megi bakslag á mörgum sviðum þegar kemur að réttindum og frelsi kvenna, kvára og jaðarsetts fólks. Andúð gegn hinsegin fólki, flóttafólki og almennt öllum þeim sem ekki falla að viðmiðum samfélagsins eykst, ekki síst fyrir tilstuðlan stjórnmálafólks og frambjóðenda sem ala á aðgreiningu og misskiptingu í stað samkenndar og inngildingar.

Þó ekki hafi verið skipulagt kvennafrí í gær, tóku 34 samtök saman höndum og afhentu forsvarsfólki stjórnmálaflokka kröfugerð um það sem þarf að laga í íslensku samfélagi. Að afhendingu lokinni var heimildarmynd um kvennaverkfallið 1975 frumsýnd. Áhorfendur grétu, hlógu, nutu og valdelfdust yfir krafti, gleði, húmor og áræðni kvennanna sem skipulögðu daginn. Myndin verður sýnd eitthvað áfram og er sannarlega þess virði að smella sér í bíó .

KVENNAÁRIÐ 2025

Þessi sömu samtök lýstu því yfir að árið 2025 yrði kvennaár . Þau myndu gera allt sem í þeirra valdi stendur til að stjórnvöld kæmu til móts við þessar eðlilegu og löngu tímabæru kröfur og að 50 ára afmæli fyrsta kvennaverkfallsins yrði stórt. Það er löngu tímabært að virði kvennastarfa verði endurmetið með kerfisbundnum hætti, að samfélagið hætti að reiða sig á ólaunaða vinnu kvenna og að kynbundnu ofbeldi verði útrýmt með markvissum aðgerðum.

VIÐ GETUM ÖLL

Við þurfum að leggja okkur fram um að breyta samfélaginu. Sum okkar hafa stöðu, vald eða umboð til að breyta í þágu kvenna, kvára og jaðarsetts fólks. Stjórnmálafólk, stjórnendur og annað áhrifafólk gæti lagt þyngri lóð á vogarskálar jafnréttis og inngildingar. Við hin getum líka lagt okkur fram. Brotið upp staðalmyndir, dregið úr öráreitum, lært, breyst og aðlagast fjölbreyttu samfélagi. Síðast en ekki síst getum við nýtt kosningaréttinn. Kosið fólk sem leggur áherslu á jafnrétti, inngildingu og félagslegt réttlæti og kosið gegn rasisma, kvenfyrirlitiningu og útilokun.

Bestu kveðjur,

Sóley

18. OKTÓBER 2024

Fri, 18 Oct 2024 13:56:00 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: PÓLÍTÍSKT HUNDAFLAUT

Í vikunni spurði ég vini mína á Facebook hvort nýtt slagorð Samfylkingarinnar, „sterk velferð, stolt þjóð“, væri rasískt hundaflaut eða viðeigandi slagorð jafnaðarmannaflokks. Vinir mínir voru ekki á einu máli. Sum töldu þetta klassíska hundaflautu, önnur spurðu hvað væri rangt við þetta, enn önnur vörðu slagorðið og einhver ítrekuðu óþol sitt gagnvart greiningum mínum. Miklar umræður sköpuðust á fleiri samfélagsmiðlasíðum, þar sem alls konar fólk kvartaði undan ritskoðunartilburðum og pólítískum rétttrúnaði.

SKILGREINING

Hundaflautur gefa frá sér hátíðnihljóð sem hundar heyra vel en fólk alls ekki. Hugtakið pólítískt hundaflaut vísar í þetta tæki. Það er notað yfir pólítísk skilaboð sem eru dulbúin þannig að það nái til rétts markhóps án þess að annað fólk verði þeirra vart. Pólítískt hundaflaut hefur verið stundað lengi, sérstaklega til að ala á útlendingaandúð, án þess að hægt sé að sýna fram á hreinan rasisma í orðum eða gjörðum þeirra sem það nota.

GREINILEGT HUNDAFLAUT

Umræðurnar á Facebook eru til marks um að slagorðið sé ansi vel lukkað hundaflaut. Það má nefnilega lesa það á margan hátt. Hvítt íslenskt fólk getur leyft sér að einblína á sakleysislega fegurð orðanna stolt og þjóð. Fólk sem á aðrar rætur og hefur ástæðu til að óttast útilokun vegna uppruna og/eða litarhafts finnur fyrir óhugnarleika orðanna þegar þau eru sett saman með þessum hætti. Eðlilega skapast hjá því hugrenningartengsl við orðanotkun og áherslur þjóðernispopúlista á velferð eigin þegna, þjóðarstolt og útlendingaandúð.

Gleymum því ekki að slagorð detta ekki af himnum ofan. Þetta er vandlega ígrundað af fólki sem veit og skilur mikilvægi réttu samsetningarinnar. Það hefði vel verið hægt að hafa slagorð á borð við „Sterk velferð – sterkt samfélag“ en niðurstaðan varð stolt þjóð. Það væri forvitnilegt að heyra í höfundunum um það sem fór fram á hugmyndafundum og hvernig þau komust að þessari niðurstöðu.

ER SAMFYLKINGIN AÐ ELTA MIÐFLOKK OG SJÁLFSTÆÐISFLOKK?

Enginn íslensku stjórnmálaflokkanna er opinberlega rasískur, þó rasískar áherslur sé víða að finna og flokkarnir leggi misríka áherslu á jafnrétti, mannréttindi og inngildingu.

Miðflokkurinn er sá flokkur sem hefur gengið lengst í útlendingaandúð. Þeirra áherslur hófust með hundaflautuaðferðum en í dag tala fulltrúar flokksins opinberlega með niðrandi og útilokandi hætti um útlendinga og flóttafólk. Sjálfstæðisflokkurinn hefur einnig gengið langt, en orðræða Sjálfstæðisfólks um sprungna innviði og ólöglega innflytjendur er of augljós til að teljast hundaflaut.

Samfylkingin hefur í gegnum tíðina kennt sig við jafnaðarstefnu, velferð og félagslega réttláta alþjóðastefnu. Fálæti þeirra gagnvart harðlínustefnu ríkisstjórnarinnar í málefnum fólks á flótta hefur því komið á óvart undanfarin misseri og nú þegar þetta nýja slagorð er komið í loftið er ekki skrítið að fólk spyrji sig spurninga.

KOSNINGAR FRAMUNDAN

Það er full ástæða til að vera gagnrýnin á dulbúin skilaboð stjórnmálaflokkanna og skoða vel hvaða stefnu þeir bjóða upp á í jafnréttis-, mannréttinda og inngildingarmálum. Sjálf tel ég enga þörf á flokkum sem leggja áherslu á þjóðarstolt, hvorki vegna velferðar né annarra hluta. Við núverandi aðstæður er miklu mikilvægara fyrir samfélagið að fagna fjölbreytileikanum, takast á við þær áskoranir sem honum fylgja og njóta ávaxta hans í þágu okkar allra. Það verður spennandi að sjá áherslur flokkanna í þessum efnum fram að kosningum, hver veit nema fleiri hugleiðingar eigi eftir að spretta upp úr þeim.

Bestu kveðjur,

Sóley

11. OKTÓBER 2024

Fri, 11 Oct 2024 13:15:34 GMT

GREINING VIKUNNAR: HÆTTUM AÐ GASLÝSA VALDAKERFIÐ

Stundum langar mig að taka kynjagleraugun af mér og henda þeim. Gaslýsa sjálfa mig og hætta þessum samsæriskenningum. Þetta séu bara tilviljanir sem hefðu svo auðveldlega getað verið öðruvísi.

Það gerðist síðast á þriðjudaginn þegar ég horfði á kvöldfréttir í hollenska sjónvarpinu. Fyrst kom frétt um nýjustu nóbelsverðlaunahafana. Tvo karla sem hafa gert eitthvað svakalega merkilegt. Næsta frétt fjallaði um samstarfsverkefni lögregluyfirvalda í sex ríkjum sem gengur út á að bera kennsl á 46 konur sem hafa fundist myrtar víðsvegar um Evrópu á undanförnum áratugum. Þá hugsaði ég: Karlar fá verðlaun, konur eru myrtar.

SAMSÆRISKENNING?

Eins og svo oft áður, fór ég í gegnum möguleikann á því að þetta væri nú bara rugl, ég þyrfti að hætta að vera með kyn á heilanum. Konur væru bara búnar að vera svo stutt í akademískum rannsóknum og karlar væru vissulega myrtir líka.

Auðvitað er hægt að skýra sig frá þessu, alveg eins og það er hægt að rökstyðja kynbundinn launamun og sýknudóma yfir nauðgurum. En við verðum að hætta því. Opna augun og horfast í augu við kerfisbundna mismunun sem byggir á því að upphefja löngu úrelt gildi á borð við hörku og hetjudýrkun á meðan litið er á samkennd og samviskusemi sem veikleikamerki.

NÓBELSVERÐLAUNIN

Innan akademíunnar fá konur að jafnaði færri og smærri styrki en karlar. Um verðlaun og viðurkenningar gildir það sama, en árið 2023 höfðu 65 konur og 905 karlar hlotið Nóbelsverðlaun. Sérstakt hugtak, Nóbelshugarfar, hefur verið búið til um þetta fyrirbæri, en það gengur út á að að upphefja rannsóknir með langsótt og lítið skilgreint samfélagslegt mikilvægi en meta hagnýtar rannsóknir minna. Vart þarf að taka fram að karlar eru mun fjölmennari í fyrri flokknum og konur í þeim seinni.

Þetta er nefnilega ekki vegna þess að konur séu nýkomnar í akademíuna. Konur hafa verið í meirihluta þeirra sem útskrifast úr háskólum í yfir 40 ár. En hafa ekki uppskorið í samræmi við það.

MORÐ OG OFBELDI

Morð eru líka kynbundin. Konur eru eiginlega alltaf myrtar af körlum og oftast af körlum sem þær tengjast eða hafa tengst fjölskylduböndum. Morðin eiga sér langoftast aðdraganda, eru til komin vegna meints eignarhalds karlsins á konunni og marka endi á lengri ofbeldissögu. Karlar eru vissulega myrtir líka, í meira mæli en konur og oftast af körlum en það er af fjölbreyttari ástæðum og við ólíkar aðstæður.

Við þetta bætist svo að þegar ofbeldi beinist gegn konum virðist það tekið síður alvarlega en þegar það beinist að körlum. Óupplýstu kvenmorðin eru ljóstasta birtingarmynd þessa sinnuleysis, en sýknudómar yfir nauðgurum, niðurfelling kynferðisbrotamála og afskiptaleysi lögreglu vegna heimilisofbeldis eru einkenni á rétterkerfi sem konur hafa litla ástæðu til að treysta.

SEGJUM ÞAÐ UPPHÁTT

Akademían og réttarkerfið eru bæði hluti af kynjuðu valdakerfi. Þau gera greinarmun á fólki eftir kyni, stétt og stöðu. Nóbelshugarfarið gerir það að verkum að karlar þykja að jafnaði gera merkilegri hluti en konur.

Hannúðin gerir það að verkum að hvítir, íslenskir, ríkir, sætir og/eða frægir karlar eru sjaldnar dæmdir fyrir ofbeldi en sanngjarnt þykir og drusluskömmunin gerir það að verkum að konur eru ekki teknar alvarlega. Allra síst ef þær eru brúnar, svartar, útlenskar, fatlaðar eða tilheyra öðrum jaðarsettum hópum. Allt er þetta ósanngjarnt og löngu úrelt.

Þessi hugleiðing var til að stappa í sjálfa mig stálinu og ýta kynjagleraugunum ofar á nefið. Við verðum að þora að greina, rýna og tala um meinsemdir hins kynjaða valdakerfis. Öðruvísi breytist ekkert.

Bestu kveðjur,

Sóley

27. SEPTEMBER 2024

Fri, 27 Sep 2024 13:30:44 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ENN AF HATURSORÐRÆÐU

Enn eina ferðina er nauðsynlegt að fjalla um hatursorðræðu í íslensku samfélagi. Tilefnið að þessu sinni er Facebook-færsla Hrafnhildar Ming Þórunnardóttur , þar sem hún lýsir áreitinu sem hún verður fyrir í sínu daglega lífi fyrir það eitt að vera ekki í íslensku sauðalitunum.

Hrafnhildur var ættleidd af íslenskri hvítri móður frá Kína þegar hún var eins árs. Þrátt fyrir að muna ekki eftir neinu öðru en uppvexti í íslensku samfélagi verður hún reglulega fyrir aðkasti vegna útlits síns. Í færslunni lýsir hún því hvernig fólk geltir ítrekað að henni á förnum vegi, kallar hana apa og ávarpar hana á ensku. Þetta aðkast er ekki ósvipað því sem hinsegin fólk hefur lýst . Hvort tveggja á rætur sínar að rekja til andúðar gagnvart fólki sem ekki fellur að gamaldags viðmiðum valdakerfisins.

HVAÐ ER ÞETTA?

Í færslunni lýsir Hrafnhildur þreytunni sem fylgir því að bera ábyrgð á að útrýma rasisma. Þreytunni yfir að þurfa að standa í síendurteknum skrifum um nýjustu birtingarmyndir rasisma, yfir að þurfa stöðugt að svara fordómunum og að ekki síst yfir að þurfa að sitja undir óumbeðnum ráðum frá hvítu fólki um hvernig hún eigi að bregðast við.

Besta ábendingin í færslu Hrafnhildar er þó til gerendanna. Hún leggur til að í staðinn fyrir að þau gelti út fordómum sínum gagvart melantónínmagni í húð, segi þau bara hreint út að þau séu rasistar. Þetta er nefnilega hvorki fyndið né saklaust, heldur alvarleg og skaðleg hegðun. Þó Hrafnhildur hafi skráp og sjálfstraust til að hrista þetta af sér á það ekki við um allt fólk sem fyrir þessu verður.

ÁBYRGÐ OKKAR

Við sem erum í sauðalitunum getum dregið fjölda lærdóma af færslu Hrafnhildar. Við þurfum að horfast í augu við ábyrgð okkar á rasisma. Það er okkar að útrýma honum. Við, hvíta fólkið, þurfum að breyta hegðun okkar. Við þurfum að vera duglegri.

Við þurfum að vera duglegri að mennta okkur sjálf. Internetið er stútfullt af fræðsluefni um öráreitið sem við beitum gagnvart svörtu og brúnu fólki. Ég mæli sérstaklega með vídeóum um öráreiti hér , um fáránleika þess að halda að öráreiti geti verið öfug hér , og svo geggjaðri vitundarvakningu sem nemendur Harvard háskóla stóðu fyrir undir myllumerkinu #itooamharvard .

Við þurfum vera duglegri að hafa áhrif á hegðun annarra. Við þurfum að bregðast við rasisma þegar við verðum vitni að honum, við þurfum að ræða hann oftar, bæði um ástæður hans og afleiðingar.

Við þurfum að vera duglegri að rýna í starf okkar og áhrif þess á stöðu fólks. Við þurfum að stuðla að því að vinnustaðurinn okkar sé opinn, aðgengilegur og inngildandi og að þar sé hægt að taka á öllum birtingarmyndum rasisma sem upp kunna að koma.

Við þurfum að vera duglegri að kjósa gegn rasisma. Við þurfum að kjósa fólk og flokka með trúverðuga stefnu um að samfélagið sé fyrir okkur öll og við þurfum að kjósa fólk og flokka sem er líklegt til að standa með stefnunni sem þau segjast hafa, líka eftir kosningar.

Öxlum ábyrgð. Verum duglegri.

Bestu kveðjur,

Sóley

20. SEPTEMBER 2024

Fri, 20 Sep 2024 11:53:10 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: Í MINNINGU BERITAR ÅS

Berit Ås lést í vikunni, 96 ára gömul. Hún var stundum kölluð ljósmóðir norsku kvennahreyfingarinnar, en var einhvern veginn ennþá meira en það. Berit var stjórnmálakona, prófessor og aktívisti. Hún var virk í baráttu fyrir friði, umhverfisvernd og félagslegu réttlæti, og var auk þess einhver skarpasti femínisti samtímans.

BRAUTRYÐJANDINN BERIT

Berit var langt á undan sinni samtíð og ögraði stöðugt ríkjandi hugmyndafræði á öllum sviðum. Hún rýndi og greindi og var óhrædd við að leggja til breytingar. Hún var farin að stunda kvennafræðirannsóknir um 1970 og stofnaði kvennaháskóla í Osló árið 1983. Hér á Íslandi var ekki byrjað að kenna kvennafræði fyrr en árið 1996.

Sem kjörinn fulltrúi í sveitarstjórn Asker, tók Berit þátt í kvennabyltingu í sveitarstjórnarkosningunum 1971, þegar konur höfðu fengið nóg af fálæti gagnvart málefnum kvenna og barna. Þær tóku sig saman um að strika karla út af listum og færa konur ofar á lista. Það lukkaðist ljómandi vel, konur urðu meirihluti kjörinna fulltrúa í Osló, Þrándheimi og Asker og miklu fleiri en nokkru sinni í öðrum sveitarfélögum Noregs.

Áhrif Beritar á Íslandi hafa fyrst og fremst verið í gegnum drottnunaraðferðirnar fimm, sem ég hef áður skrifað um . Þó bókin um drottnunaraðferðirnar hafi komið út fyrir 46 árum eru þær enn gulls ígildi, þar sem þær hjálpa konum og jaðarsettu fólki að greina, afhjúpa og ræða um óformlega mismunun valdakerfisins. Fyrir það hafði hún gefið út bókina Kvinner i alla land, sem er ófáanleg í dag en ég gæfi mikið fyrir að lesa.

MANNESKJAN BERIT

Berit kom til Íslands árið 2011 þegar hún hlaut viðurkenningu Stígamóta fyrir brautryðjendastarf sitt. Þá hélt hún fyrirlestur um drottnunaraðferðirnar í Norræna húsinu, eftir að búið var að hafa upp á forláta myndvarpa til að hún gæti sýnt handskrifuðu glærurnar sínar.

Daginn eftir kom hún í kaffi heim til mín, þar sem hún hitti allar róttækustu vinkonur mínar. Það var stund sem engin okkar mun gleyma. Ekki bara af því hún var sagði svo skemmtilegar sögur, var svo hvetjandi og full af eldmóði, heldur var þetta morguninn þar sem allur vinkvennahópurinn þagði svo klukkutímum skipti. Við sátum bara andaktugar, þegjandi, með stjörnur í augum og meðtókum allt það sem konan hafði að segja.

Seinna fór ég svo með mömmu í heimsókn til Beritar í Asker. Heimili hennar minnti einna helst á Sjónarhól, þar úði og grúði af pappírum, pólítískum varningi og alls kyns mjög merkilegu dóti. Þar áttum við dýrmætt spjall um ósanngirni heimsins og leiðir til að laga.

ÁHRIF BERITAR TIL FRAMTÍÐAR

Verk Beritar munu alltaf hafa áhrif. Hún hefur valdelft, styrkt og stutt við konur og jaðarsett fólk svo um munar. Hún hefur búið til tæki fyrir okkur til að greina og nota gegn karllægri mennningu, hún hefur stuðlað að breytingum og byltingum sem eiga að vera okkur innblástur á hverjum degi. Ég verð henni ævinlega þakklát fyrir þetta allt saman og heiti því að sofna ekki á verðinum frekar en Dukke-Lise í ljóðinu hér að neðan.

Bestu kveðjur,

Sóley

13. SEPTEMBER 2024

Fri, 13 Sep 2024 09:49:17 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: SKAUTUN SEM RÉTTLÆTING HÆGRI ÖFGA

Ég horfði á kappræður forsetaframbjóðenda í Bandaríkjunum í vikunni og hef eiginlega ekki getað hætt að hugsa um þær síðan. Mig langar svo að skilja af hverju það þykir allt í einu eðlilegt að velja á milli glæpamanns sem eys samhengislausum rasisma og kvenfyrirlitningu út í andrúmsloftið og stjórnmálakonu sem er með vel ígrundaða stefnuskrá um hvernig hún hyggst þjóna samfélaginu.

KAPPRÆÐURNAR

Án þess að endurtaka allt sem Trump sagði í kappræðunum má rifja upp að hann sagði að innflytjendur væru glæpamenn, að þeir ætu gæludýr og að þeir væru að hafa störf af heiðvirðu fólki. Hann talaði af fullkomnu virðingarleysi um og við Harris og fullyrti að stefna demókrata væri ömurleg. Obamacare væri til að mynda allt of dýrt og vont fyrir íbúa, þó hann viðurkenndi að hann væri ekki með neitt betra sjálfur. Hans framlag í kappræðunum var að fordæma, niðurlægja og skapa ótta og andúð gagnvart jaðarsettu fólki.

Harris hagaði sér aftur á móti eins og almennileg stjórnmálakona. Varði tíma sínum að mestu leyti í að kynna og rökstyðja stefnumál sín. Allt of mikill tími og orka fór þó í að bregðast við og verjast árásum Trump.

Kappræðurnar hefðu getað verið málefnaleg skoðanaskipti um stefnumál demókrata og rebúplíkana og hvernig frambjóðendur sæju samfélagið þróast. Í staðinn horfðum við á brjálaðan oflátung ala á hatri og ótta og vandaða stjórnmálakonu reyna að bregðast við með eins málaefnalegum hætti og hægt var.

SKAUTUN?

Ég neita að afgreiða þetta sem skautun. Að það hafi átt sér stað gliðnun í samfélaginu vegna tveggja jafnvígra öfgahópa. Það myndi fela í sér að öfgahægrið beitti sér gegn réttindum (og jafnvel fyrir afnámi réttinda) kvenna, innflytjenda, hinsegin fólks, fatlaðs fólks og annarra jaðarsettra hópa – og svo væri eitthvað öfgavinstri. Og í hverju fælust öfgarnar þar? Að beita sér fyrir réttindum (og jafnvel standa vörð um réttindi) þessara hópa? Er það öfgafullt?

Við sem búum á Íslandi vitum mætavel að stefna Demókrata er að jafnaði hægrisinnaðari en stefna Sjálfstæðisflokkins. Hún er alls ekki róttæk vinstristefna, hvað þá öfgafull. Að halda því fram að Kamala Harris sé öfgavinstrisinni er því alger reginvitleysa.

ÓSANNGJÖRN RÉTTLÆTING

Uppgangur öfgahægris á Íslandi tekur á sig ótal myndir. Ein sú vinsælasta er að segjast spyrja spurninga eða opna umræðu, oftar en ekki um réttindi sem kostaði jaðarsett fólk blóð svita og tár til að ná fram. Íslensk stjórnmál hafa á færst hratt til hægri á undanförnum árum, þar sem Miðflokkurinn togar Sjálfstæðisflokkinn til hægri sem togar Samfylkinguna til hægri án þess að Vinstri græn haldi í spottann á hinum endanum.

Hið meinta öfgavinstri snýst m.a. um að standa vörð um yfirráðarétt kvenna yfir eigin líkama, um að viðurkenna og virða stöðu og réttindi trans fólks og að axla ábyrgð og mæta þörfum fólks á flótta í stríðshrjáðum heimi. Það eru engar öfgar, heldur gamalgróin félagshyggja sem hefur engum breytingum tekið.

Ég skil vel að fólki finnist flókið að skilja og aðlagast breyttum áherslum í kjölfar vitundarvakningar um jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu. Það er flókið. En það er ekki öfgafullt. Það er eðlileg framþróun samfélags sem einu sinni lokaði konur inni á heimilum, fatlað fólk á stofnunum, hinsegin fólk í skápum og útlendinga í útlöndum.

Skautun er bara bullhugtak, fundið upp til að gera allt almennilegt fólk samsekt fyrir ómálefnalegri umræðu öfgahægrisins.

Bestu kveðjur,

Sóley

6. SEPTEMBER 2024

Fri, 06 Sep 2024 07:29:06 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HANDTÖKUR SUMARSINS

Drífa vinkona mín fékk þessa mynd senda í vikunni frá konu sem ofbauð að horfa á þrjá karla gera grín að ofbeldi amerískra fótboltakarla gegn konum. Ég hef ekki séð þáttinn, en það eitt að þrír karlar sem sérhæfa sig í að fjalla um amerískan fótbolta skuli telja eðlilegt að spjalla af léttúð um tjáknaskreytt yfirlit yfir ofbeldisverknaði er efni í hugleiðingu.

MÁ EKKERT LENGUR?

Ég hef áður fjallað um haturspíramídann , en hann sýnir með myndrænum hætti hvernig mismunun er uppbyggð, hvaðan hún kemur og til hvers hún getur leitt. Amerísku karlarnir voru handteknir á grundvelli laga sem ætlað er að taka á efstu lögunum. Það er bannað að miða byssu á höfuð barnsmóður sinnar, það er bannað að brjótast inn til fyrrum kærustu og það er bannað að reyna að kyrkja unnustu sína.

Við erum almennt sammála um að mismunun og ofbeldi eigi aldrei að eiga sér stað. Það hefur ekki alltaf verið þannig og það er ekki þannig um allan heim. Bann við mismunun og ofbeldi er til komið vegna þrotlausrar baráttu jaðarhópa fyrir öryggi, virðingu og jafnrétti sem hefur kostað mannslíf, geðheilsu og æru margra þeirra sem hana háðu.

EKKI ÞETTA HELDUR?

Það er ekki bannað að búa til tjáknaskreyttan lista yfir ofbeldisverknaði, né heldur að tala af léttúð um hann við félagana á sama tíma og úrslit fótboltaleikja. Það er ekki formleg mismunun, heldur óviðeigandi hegðun sem hefur skaðlegar afleiðingar.

Afleiðingarnar eru skaðlegar fyrir brotaþola meðal áhorfenda sem geta triggerast og upplifað að léttúðin geri lítið úr vanlíðan og reynslu þeirra sem hafa orðið fyrir ofbeldi af hálfu (fyrrverandi) maka. Afleiðingarnar eru ekki síður skaðlegar fyrir samfélagið, enda dregur það úr alvarleika kynbundins ofbeldis í hugum fólks að hlæja að því í íþróttaþáttum.

Það að eitthvað sé ekki bannað, þýðir ekki að það sé æskilegt, gott eða uppbyggilegt.

ÁBYRG HEGÐUN

Óformleg mismunun er óáþreifanleg fyrir þau sem ekki verða fyrir henni. Hvítir, íslenskir, gagnkynhneigðir og ófatlaðir karlar eiga erfitt með að skilja vanlíðanina sem felst í því að vera jaðarsett í samfélagi kynbundins ofbeldis. Þeir geta varla ímyndað sér hversdagslegu áhrifin; hrollinn og gæsahúðina, ráðstafanirnar, hnútinn í maganum og húmorsleysið gagnvart jaðarsetjandi bröndurum.

Forréttindum fylgir ábyrgð. Forréttindafólk þarf að leggja sig fram um að læra um veruleika jaðarsetts fólks, skilja hvað í honum felst og hvernig þeirra eigin hegðun getur haft áhrif til góðs og ills. Það er mikilvægt að skilja áhrif ómeðvitaðrar hlutdrægni, hvernig hún getur leitt til óæskilegrar hegðunar og haft skaðlegar afleiðingar fyrir einstaklinga og samfélagið allt. Við þurfum öll að leggja okkur fram um þetta, en sér í lagi þau sem mest forréttindin hafa.

Bestu kveðjur,

Sóley

30. ÁGÚST 2024

Fri, 30 Aug 2024 12:44:35 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÚTLENSK ÓMENNING

Við hjónin fórum til Mallorca í sumarfríinu. Höfðum keypt flug og hótel sem leit ágætlega út og sáum fyrir okkur tíu daga rólegheit. Við lentum seint um kvöld, röltum aðeins um og sáum að við vorum í hringiðu ansi fjörugs næturlífs. Daginn eftir lágum við á ströndinni þar til næturlífið hófst, uppúr hádegi. Þann dag áttuðum við okkur á því að við vorum á einum versta stað eyjarinnar, í hverfi þar sem þýsk ungmenni safnast saman til að djamma.

Við vorum rétt hjá svokölluðu Schinkenstraße sem hverfist í kringum tvö risastór diskótek. Á svæðinu voru óteljandi nektardansstaðir og óvenju margar tattústofur sem allar auglýstu margar gerðir af tippa- og píkutattúum og voru aðallega opnar að næturlagi. Matvöruverslanir seldu hvorki brauð né ávexti, en buðu upp á bjórkassa í stöflum, fatnað með klámfengnum skilaboðum og fjölbreytt úrval af kynfæralöguðum minjagripum.

Á þriðja degi leigðum við okkur bíl og notuðum hann til að vera fjarri Schinkenstraße það sem eftir var af fríinu.

HVAÐ GERIST ÞARNA?

Það er vel hægt að hlæja að þessari sögu, en hún er umhugsunarverð engu að síður. Einhvern morguninn, þegar við vorum að aka af stað, veltum við fyrir okkur hvort eitthvert ungmennið hefði vaknað upp með tippatattú og í framhaldinu hvort eitthvað verra hefði mögulega gerst þá um nóttina.

Ég veit að ofbeldi er framið úti um allt, en menningin í Schinkenstraße skapar þó kjöraðstæður. Þar er löggæsla lítið sýnileg, upplýsingar um einhvers konar stuðning eða þjónustu við brotaþola hvergi að finna og í stað áherslna á virðingu, mörk og upplýst samþykki er alið á óæskilegustu birtingarmyndum karlmennsku og kvenleika í öllu sem fyrir ber. Þegar þúsundir óþroskaðra unglinga koma þar saman til að kanna heiminn og eigin mörk eru líkur á að mörk annarra séu ekki virt.

LANGT Í BURTU?

Schinkenstraße er vissulega ýktur og hræðilegur menningarafkimi, en þeir eru víðar. Kannski ekki jafn ýktir en samt þurfum við að hjálpast að við að uppræta þá og koma í veg fyrir að nýir skapist.

Sem betur fer höfum við lært margt á Íslandi, ekki síst fyrir tilstuðlan femínískra hagsmunasamtaka og allra samfélagsmiðlabyltinganna sem konur og brotaþolar hafa staðið að á undanförnum áratugum. Við vitum að kynbundið ofbeldi verður ekki til í tómarúmi og það snýst sjaldnast um skrímsli sem stökkva fram úr skuggasundum.

Kynbundið ofbeldi þrífst í menningu þar sem mörk eru afmáð með því að leyfa óæskilegri hegðun að eiga sér stað. Þar sem hlegið er að niðurlægjandi og klúrum bröndurum, þar sem alið er á ákveðni og áhættusækni umfram auðmýkt og samkennd.

EKKERT SCHINKENSTRAßE HÉR TAKK

Þó við séum á réttri leið, er enn langt í land. Við þurfum öll að vanda okkur við að brjóta upp óæskilegar staðalmyndir kynjanna og stöðva óæskilega hegðun. Sem einstaklingar getum við haft áhrif á menningarafkima í vinahópum, skólastofum, búningsklefum, nemendafélögum, saumaklúbbum og/eða bumbubolta svo einhver dæmi séu nefnd. Með því að tryggja jákvæð og uppbyggileg samskipti í öllum okkar hópum, getum við haft jákvæð áhrif ásamfélagið í heild, spornað gegn misrétti og kynbundnu ofbeldi.

Bestu kveðjur,

Sóley

16. ÁGÚST 2024

Fri, 16 Aug 2024 15:30:26 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: SJÓNARHORN

Ég hef áður skrifað um sjónarhorn, hvernig það er háð okkar eigin stöðu og reynslu og hefur áhrif á hvernig við metum, virðum og högum okkur gagnvart öðru fólki. -Að það er næstum ómögulegt að setja okkur í spor okkur jaðarsettara fólks þar sem við höfum ekki reynslu til að skilja.

En það skiptir líka máli hvaða sjónarhorni er haldið að okkur. Út frá hvaða sjónarhóli sögur eru sagðar og mál eru kynnt. Í skáldsögum og bíómyndum er auðvelt að skapa aðstæður þar sem lesandinn heldur með glæpafólki, jafnvel verstu illmennum. Í dýralífsþáttum höldum við með dýrategundinni sem fjallað er um, við viljum ýmist að ljónynjan veiði feitan sebrahest til að fæða hvolpana sína eða að sebrahesturinn sleppi undan grimma ljóninu. Allt eftir því hvernig sagan er sögð.

Herir og hryðjuverkasamtök

Ég var að ljúka við að hlusta á The Nightingales eftir Kristin Hannah. Frábær bók um franskar systur sem voru að reyna að lifa af í seinni heimstyrjöldinni, á tímum þar sem franska andspyrnuhreyfingin var skilgreind sem hryðjuverkasamtök. Af nasistum sem þá voru ráðandi afl í landinu. Í dag eru Hamas skilgreind sem hryðjuverkasamtök á meðan Ísraelsher er viðurkennd stofnun. Þann 9. ágúst hafði Ísraelsher drepið 39.677 manneskjur frá Palestínu á meðan Hamas hafði drepið 1.478 Ísraela. Ég fordæmi að sjálfsögðu hvert og eitt þessara morða, en mögulega verður sjónarhorn framtíðarinnar annað en við höfum í dag.

Svart og hvítt

Svart og brúnt fólk er mun líklegra en hvítt til að vera stoppað og/eða handtekið af lögreglu í hinum vestræna heimi. Kynþáttamörkun (e. racial profiling) byggir að talsverðu leyti á því að sjónum er beint að svörtum og brúnum glæpamönnum í mun ríkarimæli en hvítum í fréttum og dægurefni. Birtingarmyndir svarts og brúns fólks í fjölmiðlum hafa þannig áhrif á (ó)meðvitaða hlutdrægni lögreglu og réttarkerfis með áðurnefndum afleiðingum fyrir fólk.

Gerendur og brotaþolar

Umfjöllun um kynbundið ofbeldi, sem er oft full hannúðar og þolendaskömmunar hefur áhrif á viðhorf okkar og vinnu lögreglu- og réttarkerfis. Ítrekaðar fréttir af konum sem kæra karla (í stað gerenda sem brjóta á konum), viðtöl við karla sem telja sig órétti beittir af dómstól götunnar og umfjöllun um tálmunarmæður hafa áhrif á hugsunarhátt okkar og afstöðu og eru ekki til þess fallnar að uppræta kynbunið ofbeldi í samfélaginu.

Verum gagnrýnin

Heimurinn sýnir okkur ekki jafn fjölbreytt sjónarhorn á valdakerfi heimsins og dýralífsþættir. Þess vegna er mikilvægt að við látum ekki samfélagið skilgreina sjónarhornið okkar. Verum gagnrýnin á skilgreiningar, viðhorf og viðfangsefni og setjum þau í samhengi við valdakerfi heimsins. Er sanngjarnt að við látum ráðandi öfl í heiminum skilgreina heri og hryðjuverkasamtök, eru birtingarmyndir svarts og brúns fólks raunhæfar og er umfjöllun um kynbundið ofbeldi sanngjörn? Þetta eru aðeins örfá dæmi af mörgum, en holl og góð íhugun fyrir okkur öll.

Bestu kveðjur,

Sóley

7. JÚNÍ 2024

Fri, 07 Jun 2024 10:19:15 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: NÝR FORSETI

Ég var í beinni útsendingu og beið eftir fyrstu tölum. Mér var illt í fótunum en leið vel í hjartanu. Síðustu mánuðir höfðu verið eitt samfellt ævintýri en á sama tíma tekið mjög á. Sama hvað kæmi upp úr kjörkössunum vissi ég að ég gæti verið stolt af ferðalaginu. Ég horfði á keppinauta mína, Guðna Th. Jóhannesson, Andra Snæ Magnason og Davíð Oddsson. Þeir voru á flatbotna skóm og litu ekkert endilega út fyrir að hafa þurft að finna sér ný jakkaföt fyrir kvöldið. Svo var ýmislegt annað og veigameira sem mér hafði sýnst eilítið auðveldara fyrir þá þrjá.

Svona hefst bókin Hugrekki til að hafa áhrif eftir Höllu Tómasdóttur, nýkjörinn forseta Íslands. Þarna lýsir hún kosningakvöldi fyrir átta árum og síðar í bókinni fer hún yfir það hvernig karlarnir töluðu oftar og lengur en hún í fjölmiðlum og fengu fleiri spurningar en hún í viðtalsþáttum, nema um það sem viðkom fjölskylduábyrgð. Hún segir í bókinni að hún kvarti svo sem ekki fyrir sitt leyti, en það geri hana brjálaða að hugsa til þess að fleiri konur muni lenda í því sama.

KONUR Í HEIMI KARLA

Ég tengi sterkt við lýsingar Höllu á veruleika kvenna í karllægum heimi. Hvernig hún var hvött til að tala ekki um metnað sinn til að valdefla konur, hvernig konum er hengt fyrir að gera athugasemdir við ósanngirni og útilokun og hvernig kröfur um útlit, fas og framkomu eru strangari og fyrirferðarmeiri en gagnvart körlum. Ég hef ítrekað verið beðin um að draga úr femínískum áherslum mínum og sannarlega verið hengt fyrir að benda á óþægilega hluti. Að öðru leyti hef ég fengið fleiri athugasemdir um útlit, fas og framkomu í fjölmiðlum en um efnislegt innihald þess sem ég hef sagt.

Ég kvarta ekki yfir þessu fyrir mitt leyti lengur, en það gerir mig jafn brjálaða og Höllu að vita að fleiri konur eiga eftir að lenda í því sama. Krafan um að konur aðlagist ríkjandi kerfi og karllægum áherslum á sama tíma og þær haldi í kvenlægt útlit, fas og framkomu er algerlega óþolandi.

AÐ BREYTA HEIMINUM

Ég les aldrei sjálfshjálparbækur, aðallega vegna þess að mér finnst einstaklingshyggjan sem felst í því að ég eigi stöðugt að vera að breyta mér skyggja á mikilvægi þess að breyta samfélaginu. Ég hlustaði samt á bókina hennar Höllu af því mig langaði að kynnast henni betur.

Ég fékk sannarlega að kynnast Höllu. Hún segir af æðruleysi frá sjálfri sér, jafnt frá mótlæti og erfiðleikum sem stuðningi og forréttidum. Hún lýsir eigin styrk- og veikleikum og sinni sýn á samfélagið og heiminn. Ég lærði líka helling af bókinni. Meðal annars að það er kannski bara bölvaður hroki að lesa ekki sjálfshjálparbækur. Það að ég finni leiðir til að bæta mig dregur ekkert úr þörf minni til að hafa áhrif á samfélagið. Að því sögðu, þá er bókin engin venjuleg sjálfshjálparbók. Í henni má finna beitta samfélagsrýni sem er vel til þess fallin að breyta heiminum, ekki síður en lesendum.

TIL HAMINGJU HALLA!

Ég hlakka til að fylgjast með Höllu sem forseta. Ég vona að hún haldi í hugrekkið til að benda á það sem betur má fara í ósanngjörnu valdakerfi heimsins og ég vona að hún haldi áfram að beita óhefðbundum leiðum til að leiða saman fólk og sjónarmið til að finna lausnir sem laga það sem þarf.

Bestu kveðjur,
Sóley

31. MAÍ 2024

Fri, 31 May 2024 14:20:45 GMT

YFIRTAKA ORÐRÆÐUNNAR (E. HIJACKING)

Undanfarin ár hef ég unnið við að stúdera, þróa og aðstoða fólk við að velja leiðir til að stuðla að jafnrétti og inngildingu. Ég byggi störf mín að miklu leyti á rannsóknum fræðikvenna sem hafa greint kerfislægar hindranir samfélagsins, sýnt fram á hvernig þeim er beitt, hvaða áhrif þær hafa og hvernig hægt er að sporna gegn þeim. Þetta eru konurnar sem hafa kennt okkur hugtök á borð við hrútskýringar, gaslýsingu og pick-me-girls, konurnar sem gera okkur kleift að benda á og mótmæla útilokandi framkomu og hegðun.

MISBEITING

Mörg þessara hugtaka eru orðin ágætlega þekkt, en mig langar að fjalla um hugtakið „hijacking“, þegar hugtök eða orðræða eru yfirtekin af valdafólki sem notar þau til að styrkja stöðu sína. Hér má lesa um hvernig Donald Trump og Victor Orbán hafa yfirtekið fórnarlambshugtakið og gera þar með lítið úr þjáningum raunverulegra fórnarlamba gegnum tíðina. Sjálf hef ég skrifað um tilraunir Vinstri grænna til að skilgreina gagnrýni á sig sem hatursorðræðu. Hvort tveggja fellur undir fyrrnefnda yfirtöku orðræðunnar. Auk misbeitingarinnar á hugtakinu sjálfu, felst jafnframt í þessu misbeiting á skilgreiningarvaldi og lítilsvirðing gagnvart raunverulegum hindrunum, upplifunum og þjáningum jaðarhópa.

DOWN GIRL

Í gær birtist grein eftir Jón Ólafsson á Vísi þar sem hann kemst að þeirri niðurstöðu að kvenhatur, skv. kenningum Kate Manne, sé ástæða slaks gengis Katrínar Jakobsdóttur í framboði til forseta.

Það er hárrétt hjá Jóni, að samfélagsleg kvenfyrirlitning er risastórt vandamál á Íslandi. Hún snýst ekki um einbeittan brotavilja einstaklinga, heldur kerfislægt fyrirbæri sem hefur mótandi áhrif á okkur öll og hamlandi áhrif á jaðarsett fólk. Það er líka hárrétt hjá Jóni að hún gerir konum sem fara út fyrir ákveðið hegðunarmynstur erfitt fyrir að ná árangri og njóta sannmælis. En að þetta sé ástæða dræmra undirtekta við framboði Katrínar Jakobsdóttur er ekkert annað en yfirtaka.

Samfélagsleg kvenfyrirlitning er nefnilega ein af ástæðunum fyrir farsælum stjórnmálaferli Katrínar Jakobsdóttur. Hennar staða verður miklu frekar greind út frá rannsóknum á konum sem hafa náð langt með því að spila eftir leikreglum valdakerfisins og fara sjaldan eða aldrei út fyrir ásættanlegt hegðunarmynstur. Konunum sem aðlagast valdinu og gangast jafnvel upp í karllægri hegðun til að öðlast samþykki innan kerfis. Jón ætti að kíkja á þær.

MÁLEFNALEG GAGNRÝNI

Ég vil ekki Katrínu Jakobsdóttur sem forseta. Ekki af því að hún er kona, heldur af því að hún hefur brugðist konum. Aðrir frambjóðendur eru kannski engir englar, en þau hafa ekki leitt ríkisstjórn með spilltu sérhagsmunafólki í stað þess að vinna að þeim hugsjónum og stefnumálum sem þau voru kosin til að sinna.

Bestu kveðjur,

Sóley

Þessi hugleiðing birtist sem grein á Vísi fyrr í dag.

26. APRÍL 2024

Fri, 26 Apr 2024 09:30:46 GMT

VONBRIGÐI VIKUNNAR: FÁLÆTI STJÓRNVALDA

Fyrir þremur árum sögðu systurnar Brynja og Gígja Skúladætur frá harðræði og ofbeldi sem þær urðu fyrir á meðferðarheimilinu Varpholti í Eyjafirði sem unglingar. Í vikunni komu þær aftur fram í fjölmiðlum og lýstu því sinnuleysi sem hefur ríkt síðan þá. Í kjölfar fyrra viðtalsins var starfsemin rannsökuð, en skýslan sem skrifuð var er hvergi aðgengileg.

Þessi leyniskýrsla og afsökunarbeiðni á lokuðum fundi með ráðherra er allt sem gerst hefur síðan þær berskjölduðu sig fyrir alþjóð. Þær segjast standa verr en áður, enda hafi það tekið sinn toll að opna á erfiða reynslu án þess að geta lokað málinu í sátt. Að hafa lagt þetta á sig í þágu réttlætis en mætt fálæti í staðinn.

EKKI EINSTAKT TILFELLI

Í gegnum tíðina hafa einstök heimili og úrræði verið skoðuð og einhver mál gerð upp. Öll sú vinna hefur verið knúin fram af brotaþolum sem hafa þurft að berskjalda sig og berjast fyrir áheyrn og réttlæti. Fræg eru dæmin um Breiðavík, Landakotsskóla og Vöggustofu Thorvaldsensfélagsins. Ekkert þessara mála hefur verið gert upp að frumkvæði hins opinbera og enginn niðurstaða hefur verið fyllilega í samræmi við væntingar brotaþola.

Enn á eftir að gera upp fullt af málum og við vitum örugglega bara af hluta þeirra. Enn hefur ekkert verið aðhafst vegna framkomu hins opinbera gagnvart stúlkum og konum á hernámsárunum á Íslandi. Þrátt fyrir umfangsmiklar rannsóknir og fjölmiðlaumfjöllun um hrottaleg mannréttindabrot, hefur enn ekki tekist að fá Alþingi til að hefja rannsókn á starfsemi vinnuhælisins á Kleppjárnsreykjum. Það er því ljóst að brotaþolar á borð við Brynju og Gígju eiga mikið verk fyrir höndum ef fram heldur sem horfir.

EKKI BARA EINSTAKLINGAR

Þó þessi mál snúist um ofbeldi gagnvart einstaklingum og að þau sem um ræðir eigi að sjálfsögðu að fá sanngjara meðferð sinna mála, þá eru öll þessi mál afleiðing kerfisbundins misréttis gagnvart konum og jaðarsettu fólki í samfélaginu.

Á hernámsárunum var stúlkum og konum refsað fyrir að ögra skilgreiningarvaldi karla á hegðun, framkomu og kynfrelsi kvenna. Fátækum drengjum var misþyrmt á Breiðavík í samfélagi sem þótti í lagi að taka fátæk börn frá foreldrum sínum og senda eftirlitslaus í einangrun hjá fólki sem hafði hvorki forsendur né hæfi til að fara með það vald sem því var veitt. Börnunum í Landakotsskóla var misþyrmt af fólki sem misnotaði óskorað vald sitt í krafti stöðu, þekkingar og trúarbragða. Vöggustofubörnin bjuggu við vanrækslu og harðræði af svipuðum ástæðum og Breiðavíkurmálið byggði á; skorti á virðingu, samkennd og velferðarþjónustu í allt of stéttskiptu samfélagi.

SAMFÉLAGSLEGAR BREYTINGAR

Það þarf að gera upp öll þessi mál af virðingu og sanngirni gagnvart brotaþolum. Hluti af því er að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir að svona geti endurtekið sig. Það gerum við með því að byggja upp samfélag jafnréttis og inngildingar, þar sem erfiðara er að misnota vald, hvort sem það byggist á kyni, stétt, stöðu, trúarbrögðum eða blöndu af þessum þáttum.

Þetta getum við gert sem einstaklingar, í samskiptum við annað fólk, í grasrótarvinnu, aktívisma eða stjórnmálum. Ef við leggjumst öll á eitt, getum við stuðlað að betra lífi fyrir Gígjur, Brynjur og allt annað fólk framtíðarinnar.

Bestu kveðjur,

Sóley

19. APRÍL 2024

Fri, 19 Apr 2024 09:28:28 GMT

SPURNING VIKUNNAR

Sagan segir að einhvern tímann hafi spurning á heimspekiprófi verið „Er þetta spurning?“ og að einn nemandi hafi skarað frammúr með því að svara „Ef þetta er spurning, þá er þetta svar.“ Skemmtileg flökkusaga, sérstaklega fyrir okkur sem kunnum lítið í heimspeki og skiljum ekki hvort eða hvernig þetta skiptir máli.

Í vikunni heyrði ég um heimapróf í lok námskeiðs á meistarastigi í háskóla. Þar var bara ein spurning:

„Ræðið það sem þið hafið lært í þessu námskeiði. Hvað vakti athygli ykkar og áhuga og hvað munið þið taka með ykkur áfram í líf og störf hvort sem það er innan akademíunnar, í aktívisma, í starfi eða daglegu lífi. Umræða ykkar þarf að vera vel grunduð í fræðunum. Efnið er mjög opið en á sama tíma er það dýrmætt tækifæri fyrir ykkur til að kafa í það sem skiptir ykkur mestu máli.”

Þessi spurning býður ekki upp á hnyttin tilsvör, heldur er hún stórkostleg áskorun fyrir nemendur. Hún krefst þess ekki aðeins að nemendur hafi lært og skilið fræðin sem námskeiðið hefur upp á að bjóða, heldur að þau tileinki sér fræðin og skilji áhrif þeirra.

ÁHRIFIN

Ég er stundakennari við Radboud háskóla, held námskeið á eigin vegum og sinni margvíslegri fræðslu fyrir vinnustaði og félagasamtök. Í hvert einasta skipti velti ég fyrir mér hversu lengi námskeiðið eigi eftir að hafa áhrif á þátttakendur og hvort vinnan mín breyti einhverju til lengri tíma. Ég vil alls ekki verða að fjarvistarsönnun fyrir vinnustaði eða einstaklinga, að námskeiðin mín séu bara eitthvað sem fólk geti hakað við á verkefnalistanum og haldið svo áfram eins og venjulega.

Þess vegna reyni ég alltaf að fá fólk til að skuldbinda sig með einhverjum hætti í lok námskeiða. Fá þátttakendur til að ákveða hvernig þau geti breytt hegðun sinni, framkomu, ferlum, venjum eða aðstæðum. Kannski virkar það, kannski ekki.

FYRIRHUGAÐ RÁN

Héðan í frá mun ég ræna ofangreindri spurningu í hvert skipti sem færi gefst. Hún er í raun allt sem skiptir máli. Sama hvort fólk heldur áfram innan akademíunnar, vill breyta einhverju á vinnustaðnum sínum eða í eigin fari, þá er nauðsynlegt að geta nýtt rannsóknir og þýtt fræði yfir á daglegt líf. Staða okkar og sjónarhorn er alltaf samofið valdakerfinu og þeim mun meira sem við lærum um uppbyggingu þess og áhrif, þeim mun meiri áhrif getum við haft til góðs.

Eigi eitthvert ykkar eftir að taka hjá mér próf, þá verið viðbúin spurningunni að ofan. Og jafnvel þó þið séuð að læra eitthvað annað, hjá öðru fólki en mér – spyrjið ykkur spurningarinnar sjálf. Veltið fyrir ykkur hvernig þið getið nýtt allt sem þið lærið frá degi til dags til að stuðla að inngildingu í samfélaginu, í daglegum samskiptum ykkar, á vinnustaðnum, heimlilinu, í vinahópnum eða opinberri umræðu.

Bestu kveðjur,

Sóley

15. MARS 2024

Fri, 15 Mar 2024 10:23:26 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: STÉTTSKIPTUR VINNUMARKAÐUR

Ég var í viðtali við Vísi í vikunni, um stöðu erlends starfsfólks á Íslandi og hvað væri hægt að gera til að stuðla að inngildandi vinnumarkaði. Í fjölbreyttu samfélagi er auðvitað að mörgu að hyggja, uppruni skiptir miklu máli og hann blandast oft annars konar jaðarsetningu, t.d. vegna kyns, húðlitar og/eða trúarbragða.

ÞVERSAGNARKENND UMRÆÐA

Umræðan á Íslandi í dag litast mjög af þversagnarkenndum viðhorfum. Það er nokkuð óumdeilt að samfélagið þurfi á erlendu starfsfólki að halda, en á sama tíma er alið á ótta við að innviðirnir séu að springa, að tungumálið sé að deyja út og að jafnvel að erlend glæpasamtök ógni landi og þjóð. Íslensk stjórnvöld leggja áherslu á að laða erlent starfsfólk til landsins, en alls ekki í hvaða störf sem er og enn síður frá hvaða landi sem er.

Íslenskur vinnumarkaður endurspeglar þessar þversagnir ágætlega. Þó erlent verkafólk sé burðarás margra fyrirtækja er stjórnun og stefnumótun að jafnaði í höndum Íslendinga. Þetta er raunveruleiki sem við þurfum að takast á við og reyna að breyta.

INNGILDANDI VINNUMARKAÐUR

Vinnumarkaðurinn ber þess enn merki að hafa samanstaðið af hvítum, íslenskum, ófötluðum, gagnkynhneigðum, cis körlum langt frameftir síðustu öld. Viðmið, gildi, ferlar og venjur miða enn að þörfum þeirra, reynslu, viðhorfum og væntingum að meira leyti en við gerum okkur grein fyrir. Við höfum tekið nokkuð mörg skref í að aðlaga vinnumarkaðinn að aukinni atvinnuþátttöku kvenna, en það er lengra í land þegar kemur að öðrum jaðarsettum hópum, s.s. fólki af erlendum uppruna.

Ef við einangrum uppruna sem áhrifabreytu á vinnumarkaði, sem er mikil einföldun út af fyrir sig, þá væri enn meiri einföldun að telja íslenskukennslu einu leiðina að vellíðan og tækifærum fólks. Íslenskukunnátta skiptir vissulega máli, og að sjálfsögðu eiga vinnustaðir að styðja og styrkja starfsfólk til að læra íslensku en það þarf miklu fleira til.

VIÐFANGSEFNI SAMTÍMANS

Hlutverk mannauðsfólks er að stuðla að vellíðan starfsfólks af öllum kynjum, með allskonar húðlit, tungumálakunnáttu, líkamsgerð, kynhneigð, kyntjáningu, viðhorf, væntingar og þrár. Vinnan þeirra felst í að aðlaga vinnumarkaðinn að samtímanum, að útvíkka viðmiðin, endurskilgreina gildin, aðlaga ferlana og breyta venjunum.

Í dag eru framsýnir vinnustaðir að útvíkka jafnréttisstefnur sínar með tilliti til flækjustiga valdakerfisins. Áherslan er ekki lengur bara lögð á að auka fjölbreytileika, heldur hvernig öllu þessu ólíka fólki getur liðið vel, hvernig það getur lagt sitt af mörkum og notið sömu tækifæra. Til viðbótar við íslenskukennslu þarf þar að takast á við meðvitaða og ómeðvitaða hlutdrægni alls starfsfólks, fræða fólk um öráreiti og áhrif þeirra, leggja áherslu á menningarnæmi og skilning á áhrifum forréttinda og hindrana og stuðla að uppbyggilegu samtali um viðhorf, reynslu og væntingar.

VERUM SANNGJÖRN

Útlendingar sprengja ekki innviði, þeir drepa ekki tungumál og þeir eru ekki forsenda glæpa. Innviðunum er að stórum hluta haldið uppi af erlendu starfsfólki, íslenskan lifir það mætavel af þó við grípum í önnur tungumál líka og íslenskir glæpamenn ógna ekki síður landi og þjóð en þeir erlendu.

Samfélagið okkar er fjölbreytt og við þurfum að hjálpast að við að stuðla að virkni, vellíðan og jöfnum tækifærum. Við þurfum öll að taka þátt í vinnu mannauðsfólksins, að vera til í að skoða okkar eigin viðhorf, gildi og venjur og taka þátt í að afmá hindranir sem fólk af erlendu bergi brotið mætir í íslensku samfélagi.

Bestu kveðjur,

Sóley

1. MARS 2024

Fri, 01 Mar 2024 14:21:11 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: KYNBUNDINN LAUNAMUNUR

Ég var að lesa skýrslu um kynbundinn launamun. Hún var 77 blaðsíður og fjallaði um hvernig aðhvarfsgreining var notuð til að greina uppreiknuð heildarlaun starfsfólks þar sem tekið var tillit til óteljandi áhrifaþátta. Í skýrslunni voru 29 myndir og 54 töflur. Þær sýndu meðal annars fylgni uppreiknaðra heildarlauna alls starfsfólks og starfsmatsstiga og allskonar aðhvarfsgreiningar fyrir ólíka hópa starfsfólks.

Ég er með meistaragráðu í kynja- og fjölbreytileikafræðum, er frekar góð í aðferðafræði og hef unnið við rannsóknir hjá Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. Ég ætti að hafa allar forsendur til að renna í gegnum svona skýrslu og draga ályktanir án mikillar fyrirhafnar. En ég gerði það ekki. Eftir fyrstu blaðsíðurnar var ég farin að skanna töflur og myndir og gafst svo endanlega upp undir miðja skýrslu.

ALLAR ÞESSAR SKÝRINGAR

Upplýsingar um kynbundinn launamun eru sjúklega óaðgengilegar. Skýrslurnar eru allt of fræðilegar, allt of flóknar og allt of núanseraðar til að venjulegt fólk geti greint hismið frá kjarnanum. Auk þess snúast þær að of miklu leyti um skýribreytur, um það af hverju launamunurinn sé til staðar en ekki hvernig hægt sé að leiðrétta hann. Skýringar eru svo sem allt í lagi, menntun, starfaflokkar og vinnutími hafa vissulega áhrif á kynbundinn launamun. En þessar breytur réttlæta ekki neitt.

Meðaltekjur kvenna eru 70,3% af meðaltekjum karla. Fyrir því eru flóknar sögulegar og kerfislægar ástæður (m.a. staðalmyndir, ofbeldi og ófullkomið velferðarkerfi, brotnir innviðir og erfiðar aðstæður til uppeldis, umönnunar og aðhlynningar) en staðreyndin er ósanngjörn engu að síður. Þá eru ótaldar aðrar mismunabreytur sem hafa áhrif á laun. Fatlaðar konur, konur af erlendum uppruna og konur sem tilheyra öðrum jaðarsettum hópum búa við enn meiri launamun.

PRÓSENTUR Á BANKAREIKNINGUM?

Niðurstöður launagreininga eru svo yfirleitt settar fram í prósentum. Fyrirtæki og stofnanir segja stolt frá því að óútskýrður launamunur hafi farið niður um x prósentustig eða sé kominn niður í x prósentustig. Engin hefð er fyrir að segja frá heildarlaunamuni, enda þykir svo eðlilegt að taka tillit til skýribreytanna. Enn sjaldnar er fjallað um upphæðirnar sem felast í þessum prósentum.

Ekkert okkar fær prósentur inn á bankareikninginn okkar. Kynbundinn launamunur snýst um vangreidd laun til kvenna. Konur verða af upphæðum sem skipta kannski ekki öllu máli ein mánaðarmót en verða að risastórum upphæðum yfir starfsævina og enda svo með lægri lífeyrisgreiðslum til kvenna en karla eftir að starfsferlinum lýkur.

STILLUM FÓKUSINN UPP Á NÝTT

Ef við myndum fjalla um tíðni og alvarleika bílslysa eins og kynbundinn launamun, þá myndum við bara telja þau sem ekki hafa málefnalegar skýringar, s.s. vegna hálku eða utanaðkomandi aðstæðna. Við myndum reyndar ekki telja þau, heldur bara fjalla um þau sem hlutfall af bílslysum í fyrra.

Hættum þessu rugli. Rannsóknir eru góðar, aðhvarfsgreiningar nýtast vissulega og skýribreyturnar skýra – en kynbundinn launamunur er ekki tölfræðilegt fyrirbæri. Hann er samfélagsleg meinsemd sem hefur áhrif á félagslegan veruleika kvenna. Beinum sjónum okkar að upphæðunum sem konur verða af og leiðréttum ósanngirnina. Sköfum íðorðin af upplýsingunum, horfumst í augu við vandann, lögum kerfin til að jafna ábrygð kynjanna á heimili og vinnumarkaði og lögum verðmætamatið þannig að greidd verði sanngjörn laun fyrir fyrir kvennastörf. Tökumst á við kjarnann og leiðréttum það sem þarf.

Bestu kveðjur,
Sóley

26. JANÚAR 2024

Fri, 26 Jan 2024 12:28:19 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: EMPTY NEST SYNDROME

„Ef ég heyri „Mamma, hvar er...“ einu sinni enn, fer ég yfirum!"
Þetta sagði ég við manninn minn fyrir u.þ.b. ári síðan eftir rúm 20 ár af uppeldi og umönnun barna. Ég man hvað ég var langþreytt á kröfunni um að vera alltaf til staðar, oft á mörgum vöktum í einu. Mánuði síðar voru bæði börnin flutt að heiman. Ég slapp sumsé við að fara yfirum, en í staðinn tók við flókið tímabil sem ég var engan veginn undirbúin fyrir.

Fram að þessu hafði ég hlegið að „empty nest syndrome“, sem ég kann ekki að þýða á íslensku. Verandi komin með nóg af barnauppeldi bjóst ég við að allt yrði alveg frábært þegar við losnuðum loksins við krakkana. En það reyndist ekki vera. Í staðinn varð heimilið tómlegt, hljótt, líflaust og ég sjálf á einhvern hátt tilgangslaus.

MÓÐURHLUTVERKIÐ

Ég hef verið útivinnandi frá því ég eignaðist börn. Ég hef verið meðvituð um og reynt að brjóta upp kröfu samfélagsins um samtvinnun móðurhlutverks og sjálfsmyndar kvenna. Sjálfsmynd mín hefur byggst á að vera sjálfstæð, femínísk kona sem tekur virkan þátt á vinnumarkaði, í félagslífi og samfélagsumræðu og við hjónin höfum reynt að skipta uppeldi og umönnun jafnt með okkur.

Undir niðri hef ég auðvitað líka verið meðvituð um að móðurhlutverkið er samtvinnað sjálfsmynd minni að einhverju leyti og að hlutskipti okkar hjóna varðandi uppeldi og umönnun er alls ekki jafnt. Ekkert okkar, ekki einu sinni róttækir femínistar, geta fríað sig kröfum samfélagsins að öllu leyti.

Undanfarið ár hefur því verið með þeim allra leiðinlegustu. Heimilislífið hefur verið fábrotið og innihaldslaust, við höfum haft lítið að gera og um fátt að tala. Það reyndist nefnilega vera þannig að rétt eins og sjálfsmynd mín byggði að stærra leyti á móðurhlutverkinu en ég gerði mér grein fyrir, þá byggði samband okkar að miklu leyti á að vera foreldrar.

EMPTY NESTERS

Eitt einkenna breytingaskeiðsins er skert sjálfstraust kvenna og upplifað tilgangsleysi. Það hvarflar ekki að mér að gera lítið úr hormónastarfsemi (enda þakka ég almættinu fyrir hormónapillurnar mínar á hverju kvöldi). En ég er handviss um að þetta einkenni tengist líka breytingum á högum kvenna og þessari lúmsku og rótgrónu samtvinnun móðurhlutverksins og sjálfsmyndarinnar.

Það er ekki að ástæðulausu sem miðaldra fólk fær sér hund, fer í golf eða landvættina. Ég er sannfærð um að mörg þeirra eru að reyna að finna tilgang sem hvarf þegar börnin fluttu að heiman. Við hjónin íhuguðum allt þetta, en enduðum á að kaupa okkur eldgamalt og úr sér gengið hús sem mun reynast okkur verðugt verkefni langt inn í framtíðina. Fram til þessa hefur það veitt okkur talsverða hamingju, en jafnframt valdið okkur umtalsverðum áhyggjum. Ekki ósvipað krökkunum.

OG HVAÐ MEÐ ÞAÐ?

Kröfur samfélagsins hafa áhrif á okkur allt lífið. Kröfur um fjölskyldugerð og foreldrahlutverk gera það að verkum að flest endum við í gagnkynja samböndum, eignumst börn og helgum líf okkar þessum einingum. Þessar kröfur skapa forréttindi fyrir þau sem uppfylla þær en jaðarsetja fólk sem ekki gerir það. Hinsegin fólk, fólk sem ekki eignast börn eða af öðrum ástæðum fellur ekki undir gamaldags skilgreiningar á fjölskyldum mætir allskonar hindrunum og fer í gegnum allskonar sjálfsmyndarkrísur í tengslum við þær. Við þurfum að vera meðvituð um þessar kröfur og reyna að draga úr neikvæðum áhrifum þeirra.

Bestu kveðjur,

Sóley

19. JANÚAR 2024

Fri, 19 Jan 2024 13:15:16 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: EUROVISION

Í gær sendu samtök evrópskra sjónvarpsstöðva (EBU) frá sér tilkynningu um að Ísrael verði með í Eurovision í Malmö í ár. Í tilkynningunni kemur fram að ísraelska ríkissjónvarpið uppfylli öll skilyrði fyrir þátttöku í keppninni og áréttað að hún sé á milli sjónvarpsstöðva en ekki ríkisstjórna. Loks er því enn einu sinni haldið fram að keppnin sé ópólítísk og til þess gerð að sameina áhorfendur um víða veröld með tónlist.

Fyrir 11 mánuðum síðan sendu sömu samtök frá sér tilkynningu um að Rússland mætti taka þátt, en degi síðar hafði þeim snúist hugur og meinuðu Rússum þátttöku. Sá viðsnúningur er ekki síst talinn vera pressu frá norrænum sjónvarpsstöðvum að þakka.

ÓPÓLÍTÍSK?

Eurovision er rammpólítískt fyrirbæri. Það er pólítísk ákvörðun að hafa sameiningu sem meginmarkið keppninnar. Mörg lög hafa unnið út á hreina pólítík, af því skilaboð þeirra hafa snúist um að brjóta upp staðalmyndir, stuðla að friði eða samstöðu með einhverju sem höfðar til áhorfenda. Þannig hefur keppnin öðlast sess í hinseginsamfélaginu og undanfarin ár hefur kvennapólítík orðið fyrirferðarmeiri í henni.

Það var pólítísk ákvörðun að hafna Rússum. Það var pólítísk ákvörðun að hampa Úkraínu. Það var pólítísk ákvörðun að refsa RÚV fyrir palestínska fánann. Það er pólítísk ákvörðun að leyfa Ísrael að vera með. Það minnsta sem EBU getur gert er að viðurkenna það.

SAMSTAÐA MEÐ ÞJÓÐARMORÐINGJUM

Vegna markmiðsins um að Eurovision sé sameinandi hefur þátttaka Ísraels í keppninni alltaf verið umdeild. Ísrael hefur þjarmað að Palestínu í áratugi, en undanfarna mánuði hafa árásirnar magnast upp í eitthvað sem ekki er hægt að kalla annað en þjóðarmorð. Þetta er ekki ein afmörkuð innrás. Þetta er ekki hefðbundið stríð. Þetta eru ekki átök jafnvígra fylkinga. Þetta er þjóðarmorð stórveldis á þjóð sem skortir allt.

Eurovision með Ísrael getur ekki orðið sameinandi. Ef Ísrael tekur þátt í vor verður keppnin ævarandi minnisvarði um kjark- og sinnuleysi Evrópulanda á meðan á útrýmingu palestínsku þjóðarinnar stóð.

Í DAG?

Ákvörðun stjórnar EBU hefur áður verið breytt. Norrænu sjónvarpsstöðvarnar (og kannski fleiri) lögðust á eitt til að hindra þátttöku Rússa í fyrra sem var sjálfsagt og eðlilegt. Og án þess að gera lítið úr því, er vel hægt að fullyrða að þörfin sé jafnvel enn brýnni í ár.

Við sem óbreyttir einstaklingar breytum kannski ekki miklu. Og þó. Við getum skorað á stjórnvöld, stjórn RÚV og útvarpsstjóra að beita sér. Við getum staðið með tónlistarfólkinu sem vill hundsa keppnina. Við getum hundsað keppnina sjálf. Því ég má ekki til þess hugsa að Ísland sem hefur viðurkennt sjálfstæði Palestínu og skapað sér ímynd sem friðelskandi lítið land taki þátt í Eurovision með Ísrael í vor. Við sjáum í gegnum kröfuna um samstöðu og ópólítík, við skiljum skaðann sem þessi krafa veldur og stöndum keik með fólki sem þarf á okkur að halda.

Bestu kveðjur,

Sóley

12. JANÚAR 2024

Fri, 12 Jan 2024 13:59:42 GMT

MINNINGARORÐ UM GUÐRÚNU JÓNSDÓTTUR

Baráttukonan Guðrún Jónsdóttir lést í vikunni, 92 ára að aldri. Hún var södd lífdaga og hafði áorkað meiru en hundrað meðalmanneskjur samanlagt. Samt finnst mér alveg óhugsandi að hún sé dáin. Hún var einhvers konar grunnstoð í samfélaginu. Hennar lóð lágu alltaf réttlætismegin á vogarskálunum.

Ég man ekki eftir samfélaginu án Guðrúnar. Hún var mér risastór fyrirmynd sem stjórnmálakona og aktívisti. Ég kynntist henni samt ekki persónulega fyrr en ég fór í starfsnám hjá Stígamótum árið 1996. Þá önn sátum við saman einu sinni í viku, reyktum mjög margar sígarettur, drukkum mjög mikið kaffi og ég drakk í mig allan þann fróðleik sem komst fyrir í hausnum á mér.

Guðrún var sú sem kenndi mér að hugsa kerfislægt. Þótt ég hafi alltaf verið femínisti, þá hafði ég aldrei náð að setja allt misréttið í samhengi. Yfir einhverjum kaffibollanum spurði unga og einfalda ég af hverju hún segði að kynferðislegt ofbeldi væri samfélagslegt vandamál. Það stóð ekki á svari. Hún útskýrði fyrir mér, með hárbeittum og greinargóðum hætti, hvernig samfélagið elur af sér fjölmargar birtingarmyndir kynjamisréttis sem svo viðhalda sér og hver annarri af því það er svo erfitt að fylgja ekki straumnum. Ég fór í starfsnám hjá Stígamótum af því ég vildi geta hjálpað brotaþolum kynferðisofbeldis. Ég lauk starfsnámi hjá Stígamótum, staðráðin í að breyta samfélaginu.

Eftir þetta var Guðrún vinkona mín. Hún hvatti mig áfram, studdi mig, fræddi, gagnrýndi og skammaði eftir því sem við átti hverju sinni. Hún var mín dyggasta stuðningskona í Vinstri grænum og sérstakur heiðursfélagi í Reiðukonufélaginu. Hún var róttækust, hugrökkust, fyndnust og ósvífnust. Alltaf til í aðgerðir.

Guðrún breytti ekki bara mínu lífi. Hún breytti samfélaginu varanlega. Það ættum við öll að taka okkur til fyrirmyndar nú þegar hún hefur rétt okkur keflið áfram. Við verðum að halda áfram að brjóta niður kerfislægt misrétti og allar birtingarmyndir þess. Því þrátt fyrir afrek Guðrúnar og samtíðarkvenna hennar eru verkefnin enn ærin. Við skulum verða við því sem hún óskaði sér í ævisögu sinni, Ég verð aldrei ungfrú meðfærileg, að linna ekki látum fyrr en búið er að uppræta vandann.

Takk fyrir allt elsku Guðrún. Ég lofa að linna aldrei látum.

22. DESEMBER 2023

Fri, 22 Dec 2023 12:05:44 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÁRAMÓTAUPPGJÖR

Að venju nota ég síðustu hugleiðingu ársins til að líta yfir farinn veg. Undanfarin þrjú ár af vikulegum skrifum hafa bara styrkt sannfæringu mína um mikilvægi þessa vettvangs. Hann virkar fyrir mig sem persónulegt greiningar- og útrásartæki, en hefur mjög greinilega haft talsverð áhrif á lesendur líka. Auk þess hef ég fengið mikil og sterk viðbrögð, ábendingar og gagnrýni sem hafa hjálpað mér að þróa sýn mína á jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu.

Á árinu voru eftirfarandi pistlar mest lesnir:

Hugtak vikunnar: Pick me girl
Hugleiðing vikunnar: Hatursorðræða og hatursglæpir
Hugleiðing vikunnar: Hinn hæfilegi leikskóli
Hvatning vikunnar: Kvennaverkfall 2023
Hugleiðing vikunnar: Samtvinnun og forréttindi
Hugtak vikunnar: Hugrænt misræmi
Vandmeðfarið vikunnar: Að hrökkva ekki í vörn
Spurning vikunnar: Hvaðan ertu?
Áhyggjur vikunnar: Fjarvistarsönnun
Spurning vikunnar: Af hverju svara þær ekki?

Innihald pistlanna er ansi fjölbreytt og engin auðsjáanleg þemu. Það er allt í lagi. Ég hafði gaman af að skrifa þá alla og er þakklát fyrir hvern einasta lesanda.

Ég óska ykkur öllum gleðilegrar hátíðar og þakka kærlega fyrir samfylgdina fram til þessa. Saman skulum við svo halda áfram að stuðla að fjölbreyttara, sanngjarnara og meira inngildandi samfélagi á árinu 2024.

Bestu kveðjur,

Sóley

15. DESEMBER 2023

Fri, 15 Dec 2023 10:49:09 GMT

JÓLAKVEÐJA VIKUNNAR

Í fræðslu nota ég svokallaðan haturspíramída til að beina sjónum þátttakenda að rótum vandans. Að okkar eigin ómeðvitaða hlutdrægni leiði til alls kyns óæskilegrar hegðunar sem valdi óþægindum, vanlíðan og mismunun án þess að hún hafi verið formlega skilgreind. Þetta skapi svo farveg fyrir alvarlegri birtingarmyndir, formlega mismunun, ofbeldi og í verstu tilfellum þjóðarmorð.

Ég passa alltaf upp á að vara fólk við glærunni af því ég veit að mörgum finnst hún dramatísk. Hún er vissulega óþægileg. Fyrst og fremst af því þar stendur orðið þjóðarmorð skrifað með frekar stórum stöfum. Lengi vel friðaði ég fólk með því að segja að sem betur fer þyrftum við ekki að hafa áhyggjur af þjóðarmorðum. Það get ég ekki lengur gert.

ÞJÓÐARMORÐ

Á meðan við keppumst við að koma öllum jólaboðunum fyrir í aðventudagskránni, græjum jólagjafir, tré, greni, skraut og konfekt, býsnumst yfir þriðju vaktinni sem er óþolandi fyrirferðarmikil á aðventunni, pirrum okkur á kynjuðum textum í jólalögum og staðalmyndum í leikfangaverslunum er Ísraelsher nefnilega á lokametrum útrýmingar palestínsku þjóðarinnar.

Á aðventunni hefur Ísraelsher drepið þúsundir barna, sprengt upp spítala, myrt fjölmiðlafólk og haldið nauðþurftum og hjálpargögnum frá Gaza. Ísraelsher er lítið að spá í eldhússkápum og smákökusortum fyrir jólin, þar dugar ekkert minna en þjóðernishreinsun. Og hver veit nema hann nái að klára allt fyrir jól?

IF YOU THINK YOU ARE TOO SMALL TO MAKE A DIFFERENCE, TRY SLEEPING WITH A MOSQUITO

Hvert og eitt okkar er agnarsmátt innanum milljarðana sem byggja þessa jörð og Ísland er smáþjóð á heimsmælikvarða. Það er auðvelt að nota það sem afsökun í jólastressinu og láta ekki „ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs“ eyðileggja jólastemninguna. En það er ekki í boði.

Allar hæðir haturspíramídans skipta máli. Við þurfum að vera meðvituð um okkar eigin ómeðvituðu hlutdrægni, draga úr óæskilegri hegðun og forðast að mismuna eða beita ofbeldi. Síðast en ekki síst verðum við að gera allt sem í okkar valdi stendur til að stöðva þjóðarmorð. Við verðum að beita okkur sem einstaklingar, í gegnum öll þau samtök sem við kunnum að eiga aðild að og sem þjóð.

Reynum að stuðla að því að sem flest fólk eigi gleðileg jól og reynum að draga úr hörmungum þeirra sem ekki eiga þess kost. Verum gagnrýnin, sendum skýr skilaboð, sniðgöngum ísraelskar vörur, menningu og listir og bjóðum fram alla þá aðstoð sem við eigum tiltæka. Ef hvert og eitt okkar gerir pínulítið gagn, þá verður gagnið mikið.

Bestu kveðjur,

Sóley

1. DESEMBER 2023

soleytomasdottir@gmail.com — Fri, 01 Dec 2023 12:23:32 GMT

SETNING VIKUNNAR: NÚ FÆ ÉG MÉR RÍKISBORGARARÉTT

Ég lét þessi orð falla í frústrasjón yfir kosningaúrslitunum hér í Hollandi í síðustu viku. Hef reyndar ætlað að ganga í þetta mál í allmörg ár. Ég hef búið í Hollandi í sjö ár, tekið virkan þátt í samfélaginu, lagt mitt af mörkum og reitt mig á þjónustu þess. Ég er næstum fullgildur þegn. Það eina sem ég má ekki er að taka þátt í að ákveða hvernig samfélagið er rekið. Af því ég er ekki ríkisborgari.

Þetta fyrirkomulag misbýður réttlætiskennd minni. Það gerði það líka í öll þau 17 ár sem við bjuggum á Íslandi og maðurinn minn hafði ekkert um ráðstöfun skattanna sinna eða sameiginlega grunnþjónustu að segja. Mér finnst að það sama eigi að gilda um þing og sveitarstjórnir, að kosningaréttur sé bundinn við búsetu í landinu í einhvern ákveðinn tíma.

TILKALL (e. entitlement)

Um leið og ég hafði látið orðin falla fann ég marglaga forréttindi hríslast um mig. Mér finnst sjálfsagt að hafa kosningarétt, ekki bara í einu landi heldur tveimur. Mér stendur hann til boða, ég hef bara ekki nennt að standa í skrifræðinu sem fylgir því að afla réttindanna. Ég á þess nefnilega kost að vera ríkisborgari í tveimur löndum.

Ég hef nokkrum sinnum notað hugtakið tilkall (e. entitlement) í skrifum, en aldrei útskýrt það almennilega. Það er eitt af snilldarhugtökum Kate Manne, en tilkall verður til þegar fólk lítur á réttindi sín sem sjálfsögð. Í bókinni Entitled fjallar hún um hvernig tilkall karla til aðdáunar, kynlífs, samþykkis, heilbrigðisþjónustu, yfirráðum yfir eigin líkama, þjónustu heima fyrir, þekkingar og valds skaðar konur, kvár og annað jaðarsett fólk.

FORRÉTTINDI OG TILKALL

Fólk sem býr við forréttindi gerir tilkall til þeirra. Sem forréttindakona geri ég tilkall til margs af því sem Kate Manne skrifar um, hluti sem eru alls ekki sjálfsagðir fyrir jaðarsettara fólk. Ég geri ráð fyrir óhindruðu aðgengi að allskonar þjónustu, þekkingu og valdi og dæmi hindranir að þessu sem ósanngjarnar.

Jaðarsett fólk býr við annan veruleika. Fyrir þeim eru hindranirnar hversdagslegar og forréttindin fagnaðarefni. Fatlað fólk gleðst yfir aðgengilegu húsnæði. Kvár gleðjast yfir að mega skrá kyn sitt í þjóðskrá. Heyrnarlaust fólk gleðst yfir túlkun opinberra viðburða. Þegar þau gera kröfur fá þau oft bein og óbein skilaboð um að þau séu vesen eða truflun, valdi kostnaði eða umstangi sem betra væri að losna við. Að kröfur þeirra séu ekki sjálfsagðar.

NÚ FÆ ÉG MÉR RÍKISBORGARARÉTT

Það er fullt af fólki í þessum heimi sem hefur engan ríkisborgararétt. Á Íslandi er fjöldi fólks án allra grundvallar mannréttinda. Fólk sem hefur sótt um alþjóðlega vernd vegna raunverulegrar hættu, mannréttindabrota og/eða aðstæðna sem ég get ekki ímyndað mér. Fólk sem hefur um svo ótrúlega margt annað og mikilvægara að hugsa en kosningarétt, hvað þá kosningarétt í tveimur löndum.

Mér ber að umgangast forréttindin mín af ábyrgð, vera meðvituð um að þau eru ekki allra og nýta þau til að afmá sem flestar hindranir valdakerfisins. Þess vegna þarf ég að fá mér ríkisborgararétt. Til að geta kosið fólk sem er til í að breyta valdakerfinu, afmá hindranir þess og stuðla að jafnrétti, öryggi og inngildandi samfélagi.

Bestu kveðjur,

Sóley

24. NÓVEMBER 2023

Mon, 27 Nov 2023 12:37:25 GMT

SPURNING VIKUNNAR: HVERNIG GAT ÞETTA GERST?

Hvernig má það vera að Frelsisflokkur Geert Wilders sé allt í einu orðinn stærsta stjórnmálaaflið í Hollandi? Flokkur sem hafnar loftslagsbreytingum af mannavöldum, segir Holland eiga að vera fyrir Hollendinga og hefur það á stefnuskrá að loka landamærunum, banna kóraninn og ganga úr Evrópusambandinu?

Holland hefur fram til þessa talist nokkuð frjálslynt, vestrænt velferðarríki og hollensk stjórnmál hafa haft á sér áru samtals, sáttar og stöðugleika. Frá aldamótum hafa hér verið ríkisstjórnir hægra megin við miðju, þar sem hægriflokkurinn VVD hefur verið í lykilhlutverki og staðið af sér alls kyns skandala og uppákomur.

ÁRAN OG ÓRÓINN

Samtalshefð hollenskra stjórnmála (e. polder model) snýst um að bera virðingu fyrir ólíkum skoðunum, leiða ólík sjónarmið að borðinu og finna ásættanlega málamiðlun. Þetta er vissulega falleg hugmyndafræði, en vekur þó upp spurningar um hvort allar skoðanir eigi alltaf að vera jafn réttháar.

Geert Wilders er nefnilega ekkert spútnikk. Hann hefur setið á þingi frá 1998, þar af fyrir Frelsisflokkinn sem hann stofnaði og er einráður í síðan 2006. Allan þennan tíma hefur hann stundað mjög opinskáa öfgahægripólítík sem hefur sett mark sitt á stjórnmálin og þjóðmálaumræðuna. Þó hann hafi setið á þingi og kjósendahópur hans hafi verið tryggur, þá hefur hann alltaf verið á jaðrinum af því almennt hefur ekki verið samþykkt að boða hreina mismunun, brot á stjórnarskrá, alþjóðalögum og almennum velsæmisreglum svo einhver dæmi séu nefnd.

HVERNIG GAT ÞETTA GERST?

Mamma spurði mig að þessu í gær. Svo svaraði hún sjálfri sér með því að rifja upp samtal við ungverskar og pólskar konur um þeirra fasísku ríkisstjórnir. Þær höfðu útskýrt fyrir henni að svona geti gerst hvar og hvenær sem er. Í öllum löndum Evrópu eru fasísk öfl sem ala á tortryggni, sundrungu og ótta við fjölbreytileika. Þau eru misbeinskeytt og misstór og eiga mismikinn hljómgrunn sem stendur. En það getur breyst hratt.

Wilders hefur alltaf átt dyggan stuðningshóp, þó hann hafi aldrei náð mjög mörgum þingsætum. Í ár jókst fylgið hans ekki fyrr en á síðustu dögunum fyrir kosningar, eftir að leiðtogi hægriflokksins VVD sagðist ekki útiloka stjórnarsamstarf við Wilders. Með því að telja Wilders mögulega stjórntækan veitti hún honum, flokknum hans og stefnu ákveðið réttmæti sem kjósendur virðast hafa gripið fegins hendi.

HVAÐ GETUM VIÐ LÆRT?

Það sem gerðist í Hollandi í vikunni getur gerst í hvaða landi sem er. Á Íslandi er stjórnmálafólk með stefnu í anda Wilders. Það fólk er enn sem komið er jaðarsett, af því íslenskir kjósendur hafa fram til þessa gert kröfu um ákveðið velsæmi. Við verðum að standa vörð um það. Við megum aldrei samþykkja mismunun, útilokun og óboðlega framkomu öfgahægrisins sem ásættanlega stefnu í stjórnmálum.

Sem einstaklingar í lýðræðissamfélagi getum við öll haft áhrif. Við þurfum að mótmæla hvers kyns mismunun og útilokun og krefjast samkenndar, samstöðu og ábyrgðar af hálfu stjórnmálafólks. Þannig getum við hindrað uppgang rasisma, fasisma og öfgahægris.

Bestu kveðjur,

Sóley

17. NÓVEMBER 2023

Sat, 18 Nov 2023 09:22:59 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: PICK ME GIRL

Á internetinu er hugtakið „pick me girl“ gjarnan notað um konur sem gera lítið úr kvennabaráttu og öðrum konum til að gera sjálfar sig ákjósanlegri í augum karla. Þó hugtakið hafi ekki verið þýtt á íslensku svo ég viti er það mikilvægt og á því miður oft við á Íslandi sem annars staðar. Markmið pick me konunnar er að sýna fram á að hún sé ekki eins og hinar stelpurnar, hún falli að viðmiðum feðraveldisins um hvernig konur eigi að vera og að hún sé með strákunum í liði.

Þannig er hugtakið í sinni einföldustu mynd notað yfir stelpur/konur sem leita eftir samþykki og aðdáun karla, en út frá femínísku sjónarhorni getur hugtakið átt við konur, kvár og annað jaðarsett fólk sem leitar eftir samþykki og aðdáun feðraveldisins.

Ég valdi þetta hugtak af því að hér í Hollandi er ein slík kona mjög áberandi í aðdraganda þingkosninga sem fara fram í næstu viku. Dilan Yeşilgöz-Zegerius er nýr leiðtogi hægriflokksins Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) og talin líkleg til að verða næsti forsætisráðherra. Dilan á rætur að rekja til Tyrklands og Kúrdistan, en hún var sjö ára þegar hún, mamma hennar og systir fluttu hingað á forsendum fjölskyldusameiningar.

FAGNAÐAREFNI?

Dilan gæti orðið fyrsta konan og fyrsta manneskjan sem nýtur alþjóðlegrar verndar í landinu til að verða forsætisráðherra, en það er því miður ekki jafnmikið fagnaðarefni og það hljómar. Hægriflokkurinn VVD er hvorki femínískur né með félagslegt réttlæti fyrir fólk á flótta á sinni stefnuskrá og sjálf hefur Dilan forðast að tala um kyn sitt eða uppruna á opinberum vettvangi. Hún stendur fyrir stefnu sem hefði aldrei samþykkt hennar eigin fjölskyldusameiningu, hún segist aldrei ætla að spila út „kvennakorti“ sem felst að hennar mati í að hvetja fólk til að kjósa hana af því hún sé kona og hún segir „wokeisma“ vera samfélagslegt vandamál.

Í raun er VVD hér að tefla fram kjarnanum í einstaklingshyggjustefnuskrá sinni: frambjóðanda sem á að sanna það að öll geti orðið það sem þau vilja óháð kyni eða uppruna. Dugnaður og aðlögun sé allt sem þarf.

PICK ME GIRL?

Dilan er ekki eina dæmið um pick me girl, en hún er gott dæmi. Hún vill vera kosin á forsendum feðraveldisins. Hún afneitar þeim hindrunum sem konur og flóttafólk mætir í samfélaginu, að reynsluheimur þeirra hafi áhrif og skipti máli. Fólk getur óhikað kosið hana án þess að óttast að hún muni ögra eða breyta valdakerfinu.

Pick me girls eiga sinn þátt í að viðhalda röngum hugmyndum um jöfn tækifæri (áru kynjajafnréttis) og draga þar með úr trúverðugleika kynjafræðinnar og þeirra sem beita sér fyrir framþróun á sviði jafnréttis, fjölbreytileika og inngildingar.

EKKI VERA DILAN

Við höfum öll tilhneigingu til að vera pick me girl. Eða sko, við sem eigum þess kost. Það er nefnilega miklu auðveldara. Það er svo flókið og þreytandi að vera stöðugt að benda á kerfislægt misrétti, útskýra það og krefjast einhvers af fólkinu í kringum okkur. Það er miklu auðveldara að vera þæg en óþæg, að tala fyrir óbreyttu ástandi en nýjungum. Og það er svo miklu þægilegra að hafa feðraveldið með sér í liði en á móti sér.

Reynum samt að vera ekki þannig. Heimurinn þarf á breytingum að halda, við þurfum að horfast í augu við allskonar leiðinlegt og flókið, m.a. þær kerfislægu hindranir sem konur, kvár og annað jaðarsett fólk mætir. Við þurfum að tala um þær, læra af þeim og afmá þær. Gerum það.

Bestu kveðjur,
Sóley

10. NÓVEMBER 2023

Fri, 10 Nov 2023 14:45:17 GMT

ÁSKORUN VIKUNNAR: FORMGERUM HIÐ ÓFORMLEGA

Ég hef áður skrifað hugleiðingu í þessa veru . Þá skrifaði ég um allt það mótlæti sem hinsegin fólk mætir en þykir of óáþreifanlegt fyrir okkur sem ekki mætum því til að hægt sé að skilgreina það og uppræta. Ég ætla að halda aðeins áfram með þetta í dag.

Lengi vel trúði ég því að það sem helst stæði jafnréttismálum fyrir þrifum á Íslandi væri hversu vel hefði gengið að ná formlegu jafnrétti. Að við værum í raun búin að formfesta allt sem hægt væri, restin væri of óáþreifanleg til að hægt væri að skilgreina og setja um það reglur.

Þetta er að hluta til rétt. Við höfum náð formlegu jafnrétti, eins og það er skilgreint í dag. Það er m.a. ólöglegt að mismuna fólki eftir kyni, uppruna og allskonar öðrum breytum og það er ólöglegt að beita ofbeldi, nauðga og áreita.

Þetta lagalega jafnrétti er þó aldeilis ekki fullkomið, það heyrir til undantekninga að dæmt sé í nauðgunarmálum, kynbundinn launamunur er viðvarandi vandamál og konur, kvár og annað jaðarsett fólk sætir fjölþættu misrétti í samfélaginu án þess að lögregla eða réttarkerfi bregðist við.

SKILGREININGARVALDIÐ

Það misrétti sem við höfum bannað með ákvæðum í stjórnarskrá og lögum, reglum, stefnum og aðgerðaáætlunum, það er misrétti sem einu sinni þótti sjálfsagt. Einu sinni þótti eðlilegt að hafa kvennataxta og karlataxta á vinnumarkaði. Einu sinni þótti í lagi að karlar næðu fram vilja sínum gagnvart konum. Einu sinni þótti eðlilegt að geyma fatlað fólk á stofnunum, bjóða upp á meðferðir fyrir samkynhneigt fólk, gera „kynleiðréttingaraðgerðir“ á intersex börnum, meina konum aðgengi að háskólanámi og svona mætti lengi telja.

Það krafðist mikillar baráttu að benda á þetta misrétti og sannfæra samfélagið um að það væri ósanngjarnt. Það krafðist endurskoðunar á skilgreiningum og það krafðist þess að valdið til skilgreininga væri ekki bara hjá forréttindafólki.

AÐ FORMGERA HIÐ ÓFORMLEGA

Konur og jaðarsett fólk mætir allskonar hindrunum í daglegu lífi, en skilgreiningarvaldið á áþreifanleika hefur fram til þessa legið hjá forréttindafólki. Hvers kyns öráreiti eru mjög áþreifanleg fyrir þau sem fyrir þeim verða. Ástæðan fyrir því að þau eru skilgreind sem óáþreifanleg er að fólkið sem verður ekki fyrir þeim (og er í flestum tilfellum fólkið sem beitir þeim) á bágt með að skilja eðli þeirra, umfang og áhrif.

Þessu þurfum við að breyta. Við þurfum að halda áfram að skilgreina óæskilega hegðun, útskýra áhrif hennar og koma í veg fyrir að hún eigi sér stað. Hér eru nokkur dæmi um skilgreiningar sem hafa verið í mótun og geta nýst:

Hrútskýringar (mansplaining): Þegar manneskja í forréttindastöðu telur sig þess umkomna að útskýra eitthvað fyrir sér jaðarsettari manneskju sem veit jafn mikið eða meira um málið.
Menndurtekningar (hepeating): Þegar kona leggur eitthvað til á fundi án þess að nokkur bregðist við. Stuttu síðar leggur karl það sama til og þá er því vel tekið og honum eignaður heiðurinn.
Gaslýsing (gaslighting): Þegar forréttindafólk segir jaðarsettu fólki að það sé að ýkja upplifun sína af mismunun eða upplifa hana á rangan hátt.
Tilkall (male-entitlement ), glerbrúnin (glass cliff) , glerþakið (glass roof) , öráreiti (micro-aggressions) og þriðja vaktin eru sömuleiðis skilgreiningar sem við þurfum að klára að búa til, læra um, skilja og nota til að hægt sé að uppræta mismununina sem í þeim felst.

BREYTUM

Við þurfum öll að leggja okkar af mörkum með því að læra um og miðla þekkingu um þau hugtök sem litið hafa dagsins ljós og eru fyrsta skrefið í að skilgreina og uppræta óæskilega hegðun. Við þurfum að trúa því og virða þegar okkur jaðarsettara fólk segir frá því sem þau verða fyrir og við þurfum að læra hvenær og hvernig við getum forðast þessa óæskilegu hegðun.

Bestu kveðjur,

Sóley

24. OKTÓBER 2023

Tue, 24 Oct 2023 10:34:35 GMT

ÁFRAM STÁLP OG STELPUR!

Í dag leggja konur og kvár niður störf í áttunda skiptið á 48 árum. Á hverjum einasta degi síðan þá hefur einhver kona tekið einhvern slag. Eftir að hafa velt fyrir sér hvort það sé þess virði. Hvort hún eigi að nenna að bregðast við, hvort hún muni lenda í vandræðum, þykja of viðkvæm, of tilfinningasöm, of róttæk, of þetta eða of hitt. Í mörgum tilfellum, sennilega flestum, er niðurstaðan að þegja. Harka af sér og vona að einn góðan veðurdag taki einhver önnur þennan slag.

Það er ekki af því konur séu vondar, latar eða kjarklausar. Það er einfaldlega vegna þess að ef konur myndu taka alla slagina sem þarf að taka, þá myndu þær ekki gera neitt annað. Þær myndu ekki hafa tíma til að vinna vinnuna sína af því þær væru að útskýra eitthvað fyrir samstarfskörlum sínum 8 tíma á dag, jafnvel lengur. Þær myndu ekki hafa tíma til að sinna börnum eða heimili, hvorki annarri né þriðju vaktinni, af því þær væru að útskýra hluti fyrir mökum, pöbbum, bræðrum, mágum, vinum og vandamönnum og kenna þeim að axla ábyrgð.

ALLIR SLAGIRNIR

Formæður okkar þurftu sannarlega líka að velja sér slagi. Og þó þær hafi bara tekið brot af þeim slögum sem þær hefðu viljað taka, þá hafa þeir skilað okkur gríðarlega mikilvægum réttindum. Þær brutust til mennta og út á vinnumarkað, þær byggðu landspítala, bjuggu til leikskóla, Kvennaathvarf, Stígamót og allt hitt sem okkur finnst sjálfsagt í dag. Við þurfum að halda þessu áfram, breyta verðmætamati samfélagsins, útrýma kynbundnu ofbeldi og tryggja að reynsluheimur, þarfir, væntingar og framlag kvenna og kvára verði viðurkennt og samþykkt í samfélaginu.

Í dag tökum við einn sameiginlegan slag. Leggjum niður störf og krefjumst breytinga. Vonandi verður það til þess að auðvelda alla hina slagina, því baráttunni er hvergi nærri lokið. Til hamingju með daginn. Áfram stálp og stelpur!

Bestu kveðjur,

Sóley

13. OKTÓBER 2023

Fri, 13 Oct 2023 14:29:40 GMT

HVATNING VIKUNNAR: KVENNAVERKFALL 2023

Þann 24. október nk. eru konur og kvár hvött til að leggja niður störf til að mótmæla kerfisbundnu launamisrétti og kynbundnu ofbeldi. Þetta er í sjöunda skiptið á 48 árum sem sem þessi leið er farin, en allt kemur fyrir ekki.

Í ár er hvatt til heils dags verkfalls, jafnt í launuðum sem ólaunuðum störfum, til að sýna fram á mikilvægi framlags kvenna og kvára til samfélagsins. Undanfarna áratugi hafa langflestir atvinnurekendur sýnt aðgerðunum skilning og búast má við að flestir vinnustaðir geri ráðstafanir til að liðka fyrir þátttöku.

UNDANTEKNINGARNAR

Á þessu verða vissulega einhverjar undantekningar. Það eru til konur og kvár sem geta ekki tekið þátt af því þau eru hreinlega í ómissandi störfum sen enginn annar getur sinnt. Flest þeirra vinna við umönnun og þjónustu við fatlað, aldrað eða annað jaðarsett fólk. Ef þú ert í slíkri stöðu ertu hvött/hvatt til að setja mynd af þér á samfélagsmiðla með myllumerkjunum #ómissandi og #kvennaverkfall.

Svo eru til atvinnurekendur sem banna starfsfólki að taka þátt. Þeir trúa á tálsýnina um jafréttisparadísina, halda því jafnvel fram að launajafnrétti hafi verið náð og að annað hvort þeir eða samfélagið hafi lagt nóg af mörkum. Sumir þessara atvinnurekenda beita fyrir sig lagatæknilegum rökum um verkfallsrétt og aðgerðir. Hollt væri að minna þessa atvinnurekendur á lög um jöfn laun fyrir jafn verðmæt störf, lög um bann við áreitni og ofbeldi og stjórnarskrárbundið bann við mismunun. Á meðan atvinnurekendur líða brot á þessum ákvæðum á vinnustöðum sínum frá degi til dags, er í besta falli hræsni að skýla sér á bak við lög um verkfallsrétt.

KALLARÐU ÞETTA JAFNRÉTTI?

Aðstandendur kvennaverkfallsins hafa dregið fram sláandi staðreyndir um sjálfsmyndarskekkju okkar Íslendinga. Jafnréttisparadísin er nefnilega alls engin paradís þegar allt kemur til alls:

Sjöttu hverri stúlku hefur verið nauðgað af jafnaldra.
Fatlaðar konur eru líklegri en aðrar konur til að vera beittar ofbeldi og það getur verið erfiðara fyrir þær að segja frá út af aðgengi eða viðmóti.
Kvár upplifa sig ekki örugg á vinnumarkaði og treysta sér ekki til að vera þau sjálf í vinnunni af ótta við útskúfun.
Vinnudagar kvenna af erlendum uppruna eru lengri og óreglulegri en gengur og gerist meðal kvenna á Íslandi, laun þeirra eru lægri og starfsöryggi minna.
Í fyrra dvöldu 172 konur í Kvennaathvarfinu og 129 börn.
Skortur á leikskólaplássum bitnar frekar á tekjum og tækifærum kvenna en karla.
Atvinnutekjur kvenna eru enn um 21% lægri en karla.
Konur sem starfa við ræstingar, umönnun barna, sjúkra, faltaðs og aldraðs fólks eru á einna lægstu laununum í íslensku samfélagi.

Við þetta má svo bæta að það er mjög auðvelt skýra burt kynbundinn launamun, sérstaklega þegar hann er meðhöndlaður sem tölfræðilegt fyrirbæri en ekki sá félagslegi veruleiki sem hann er. Borgarstjóri hefur til dæmis haldið því fram að kynbundnum launamun hafi verið útrýmt hjá Reykjavíkurborg, sem er kannski rétt þegar sýnin takmarkast við leiðréttan launamun. Heildarlaun eru þó mjög ólík eftir sviðum, þar sem bæði grunn- og heildarlaun eru langlægst hjá velferðar-, skóla- og frístundasviði. Það er því ansi langt í land, þar sem annars staðar, að framlag kvenna til samfélagsins sé metið að verðleikum.

STÖNDUM SAMAN

Ég hvet ykkur til að gera allt sem í ykkar valdi stendur. Ég hvet konur og kvár til að leggja niður störf og mæta á auglýsta viðburði þennan dag og ég hvet þau sem það geta til að standa með hinum sem ekki geta það af einhverjum ástæðum. Ég hvet stjórnendur til að skapa svigrúm og karla til að taka við launuðum og ólaunuðum verkefnum kvenna þennan dag. Síðast en ekki síst hvet ég stjórnvöld, samtök atvinnurekenda og allt fólk í hvers kyns valda- eða áhrifastöðum til að breyta. Laga það sem þarf að laga og stuðla að því að jafnréttisparadísin verði að veruleika.

Bestu kveðjur,

Sóley

6. OKTÓBER 2023

Fri, 06 Oct 2023 13:26:15 GMT

VANDMEÐFARIÐ VIKUNNAR: AÐ HRÖKKVA EKKI Í VÖRN

Ég reyni alltaf að hafa tíma fyrir smá speglun undir lok námskeiða. Spyr hvort fólk telji sig hafa lært eitthvað, hvort það telji sig geta nýtt lærdóminn og bið um ábendingar um það sem betur mætti fara.

Í síðustu viku var einn þátttakandi sérstaklega eftirminnilegur. Hann var virðulegur miðaldra hvítur karl í stjórnendastöðu í stöndugu fyrirtæki í Reykjavík. Þessi þátttakandi rétti upp hönd undir lok námskeiðs og sagði námskeiðið hafa reynt mjög á sig. Hann hefði ítrekað fundið fyrir þörf fyrir að verjast, mótmæla og efast um það sem ég var að segja og að hann hefði þurft að beita sig hörðu til að láta það ekki eftir sér.

SJÁLFVIRK VARNARVIÐBRÖGÐ

Ég hef tvisvar áður skrifað um sjálfvirk varnarviðbrögð. Tilhneigingu okkar til að verjast, afneita og réttlæta óviðeigandi hegðun eða framkomu sem við verðum uppvís að. Flest förum við þá í gegnum samskonar ferli sem er eitthvað á þessa leið:

Vanlíðan: Það er ómaklega að mér vegið. Ég er ekki rasisti/karlremba/hómófób...
Afneitun: Gagnrýnin byggir á tilfinningasemi, húmorsleysi eða jafnvel mannvonsku
Réttlæting: Þetta var ekki af ásetningi, heldur eru ástæður fyrir því sem ég gerði
Sátt: Gagnrýnin er réttmæt og ég get breytt hegðun og/eða framkomu
Úrvinnsla: Ég hef lært og mun leggja mig fram um að þetta endurtaki sig ekki

Sjálfvirk varnarviðbrögð spretta upp úr skakkri sjálfsmynd og skrímslavæðingu. Við trúum því einlæglega að við séum góðar manneskjur og viljum alls ekki verða uppvís að því að mismuna eða útiloka. Sérstaklega af því að við höfum tekið þátt í að fordæma slíka hegðun og fólk sem hana ástundar.

AÐ VERJAST STAÐREYNDUM

Líðan mannsins á námskeiðinu er líklega sprottin af svipuðum meiði. Við höfum ekki bara tilhneigingu til að verja okkur sjálf, heldur líka samfélagið sem við tilheyrum. Kannski sérstaklega þegar við höfum verið alin upp við að Ísland sé best í heimi. Það er sárt að horfast í augu við að Ísland sé kannski ekki alveg fullkomið, stéttlaust velferðarsamfélag eða jafnréttisparadís.

Við slíkar aðstæður, þegar okkur er sagt frá kerfisbundinni útilokun og mismunun sem á sér stað á öllum vinnustöðum um allt samfélag, þá leitum við að dæmum til að afsanna hana. Þegar okkur er sagt að konur komist síður til áhrifa í atvinnulífinu en karlar, þá rifjum við upp að Ásta Fjeldsted sé nú forstjóri Festis og að hún hafi meira að segja verið ráðin þegar hún var ólétt. Þegar okkur er sagt frá þeim kerfisbundnu hindrunum sem samkynhneigt fólk mætir á vinnumarkaði rifjum við upp að Jóhanna Sigurðardóttir hafi verið forsætisráðherra. Og ef um allt þrýtur er gott að ylja sér við minninguna um Vigdísi Finnbogadóttur, fyrstu konuna í heiminum sem var lýðræðislega kjörin forseti.

HÆTTUM AÐ VERJAST

Við þurfum ekki að verjast. Við þurfum þvert á móti að vera auðmýkri gagnvart eigin breyskleika og ófullkomleika samfélagsins sem við búum í. Við þurfum að hlusta, læra og fræðast um hvernig við getum hagað okkur með meira inngildandi hætti og við þurfum að greina, læra og fræðast um þær hindranir sem eru innbyggðar í ferla, reglur, viðmið og verðmætamat samfélagsins. Það er það sem þátttakandi síðustu viku vandaði sig við að gera og hann má sannarlega vera stoltur af því.

Bestu kveðjur,
Sóley

29. SEPTEMBER 2023

Fri, 29 Sep 2023 15:32:02 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HATURSORÐRÆÐA OG HATURSGLÆPIR

Það eru tvær vikur síðan ég skrifaði um hatursorðræðu gegn hinsegin og kynsegin fólki á Íslandi. Ég beindi orðum mínum til forréttindafólks og hvatti til þess að við rýndum í hvað við gætum gert til að stuðla að auknum skilningi og virðingu gagnvart fjölbreytileika hinseginsamfélagsins. Þá hafði hatursorðræða dunið á Samtökunum '78 svo vikum skipti.

Þá skrifaði ég ekki um hversu hættuleg hatursorðræða er, enda grunaði mig ekki hversu hratt og hræðilega málin gætu þróast. Nú veit ég betur. Það er þyngra en tárum taki að á sjálfu Íslandi sé ekki hægt að tryggja öryggi fólks á samnorrænni ráðstefnu um málefni hinsegin fólks. Að fólk sé beitt ofbeldi fyrir það eitt að vera til.

Venjulega legg ég mig fram um að greina meira og enda á jákvæðum nótum. Hvetja fólk til að leggja eitthvað af mörkum og breyta einhverju. Auðvitað getum við gert allskonar, en við megum líka stundum vera bara soldið sorgmædd. Ég ætla að leyfa mér að vera það í smá stund og hvet ykkur til að hlusta á þessa nýútkomnu, sorglegu en áhrifaríku útgáfu af lagi sem við tengjum venjuega við gleði, frelsi og fjölbreytileika. Í dag er tilefni til að gráta yfir fáfræði, fordómum, hatri og ofbeldi. Svo höldum við áfram, berjumst og byggjum upp.

Bestu kveðjur,
Sóley

22. SEPTEMBER 2023

Fri, 22 Sep 2023 13:05:48 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: LÝÐRÆÐI Í FJÖLMENNINGARSAMFÉLAGI

Ég mæli mjög með áhorfi á síðasta Kveik , þar sem fjallað var um lýðræðisþátttöku í fjölmenningarsamfélagi. Erlendir ríkisborgarar eru um 16% allra sem búa á Íslandi, eða um 60.000 talsins. Þau hafa komið hingað af ólíkum ástæðum, sum af ævintýramennsku, önnur til að vinna, einhver eltu maka eða nám og hluti hópsins nýtur hér alþjóðlegrar verndar.

Hefðbundin lýðræðisvirkni felst fyrst og fremst í kosningaþátttöku, en hún hefur almennt verið að dragast saman. Frá 2006 til 2022 fór kosningaþátttaka íslenskra ríkisborgara úr 70% í 65% og erlendra ríkisborgara úr 40% í 14%. Erlendir ríkisborgarar taka síður þátt í stjórnmálastarfi, eru neðarlega á framboðslistum, ef þau eru þar yfir höfuð og málefni innflytjenda eru afar lítill hluti af stefnuskrám stjórnamálaflokka.

ALMENN ÞÁTTTAKA

Lýðræði byggir á fleiru en hinum formlega stjórnmálavettvangi. Fólk þarf að geta tekið virkan þátt frá degi til dags, á vinnumarkaði, í félagsstarfi og samfélagsumræðu. Miklu er ábótavant á öllum þessum sviðum. Á vinnumarkaði er ekki öll erlend menntun metin til jafns við innlenda. Það hefur neikvæð áhrif á sjálfsmynd og félagslega stöðu fólks. Íslenskunám er dýrt og óaðgengilegt fyrir stóran hóp innflytjenda og félagslegt bakland þeirra er minna en Íslendinga.

VÍK Í MÝRDAL

Það var uppörvandi að sjá umfjöllun allt það sem breyst hefur til batnaðar í Vík á undanförnum árum. Þar hefur fjölgun erlendra ríkisborgara snúið sveitarfélaginu af braut hnignunar og fólksfækkunar í uppbyggingarsveitarfélag, þar sem hægt er að fjárfesta í innviðauppbyggingu í fyrsta skipti í langan tíma. Árið 2010 bjuggu þar 470 íslendingar og 30 erlendir ríkisborgarar. Í dag búa þar 950 einstaklingar, þar af 570 erlendir.

Í Vík er pólítískt enskumælandi fagráð sem hittist einu sinni í mánuði. Á fundunum ráðsins gerir sveitarstjóri grein fyrir stöðu mála, svarar spurningum og tekur á móti ábendingum. Viðmælendur Kveiks sögðu ráðið hafa haft góð áhrif á sveitarfélagið og alla íbúa þess.

ÞURFA INNFLYTJENDUR KANNSKI BARA AÐ VERA DUGLEGRI?

Það er mikið mál að flytja á milli landa, sama hver ástæða flutningsins er. Flestir innflytjendur þurfa að læra tungumál og byggja upp nýtt líf með öllu sem því tilheyrir (húsnæði, starfi, vinum, kunningjum, áhugamálum o.s.frv.).

Sjálf er ég innflytjandi í Hollandi. Ég er í algerri forréttindastöðu, bý með Hollendingi, þekkti landið vel áður en ég flutti og var með smá grunn í hollensku. Ég hef búið hérna í 7 ár, er hvít, kem úr tiltölulega líkri menningu, menntun mín er metin að verðleikum, ég tala málið bærilega og ég á nóg af peningum. Samt er ég stundum úrvinda af því það er stöðug vinna að vera innflytjandi.

Mér líður aldrei eins og ég sé hollensk. Þrátt fyrir brennandi áhuga á samfélags- og stjórnmálum almennt hefur mér ekki tekist að skilja hollenska pólítík almennilega, ég á fjórar vinkonur og nokkra kunningja. Ég get rétt ímyndað mér hvernig það væri ef ég nyti ekki allra ofangreindra forréttinda.

VIÐ ÞURFUM ÖLL AÐ VERA DUGLEGRI

Innflytjendur eru duglegir. Það eitt að flytja til þessarar skrítnu eyju og reyna að aðlagast samfélaginu þar er afrek út af fyrir sig. Það erum við innfæddu sem þurfum að vera duglegri. Bera virðingu fyrir þekkingu og færni fólks þó hún sé ekki úr skólakerfi sem við eigum að venjast og setja það ekki fyrir okkur þó fólk tali með hreim eða geri málvillur. Við þurfum að búa til bakland, vera ígildi fjölskyldna eða æskuvina, veita ráðgjöf, útskýra hluti sem við héldum að krefðust ekki útskýringa og svo margt margt fleira.

Ísland er orðið að fjölmenningarsamfélagi. Það er okkar allra að þróa það þannig að öllum líði þar vel. Gerum það saman!

Bestu kveðjur,
Sóley

15. SEPTEMBER 2023

Fri, 15 Sep 2023 13:53:44 GMT

HATURSORÐRÆÐA VIKUNNAR: STAÐSETNING OG SJÓNARHORN (POSITIONALITY)

Ég hef áður fjallað um mikilvægi þess að skilja eigin stöðu og áhrifin sem hún hefur á ákvarðanir okkar, hegðun og afstöðu í lífinu. Að við skiljum að jafnvel þótt við séum jaðarsett að einhverju leyti, þá búum við flest við margs konar forréttindi. Forréttindin okkar geta hamlað okkur í að skilja og virða stöðu annars fólks og þannig haft hamlandi áhrif á samkennd í samfélaginu og framþróun mannréttinda.

ÁHRIFIN

Samtökin 78 hafa sætt hræðilegum árásum að undanförnu að undirlagi lítils hóps fólks sem er raunverulega á móti ákveðnum hópum innan hinseginflórunnar. Sá litli hópur er vissulega skaðlegur, en að mínu mati ekki þess virði að reyna að rökræða við.

Ég tel orku minni betur varið í að reyna að stemma stigu við áhrifunum. Að höfða til fólks sem ekki tilheyrir flórunni, hefur svo sem ekkert á móti hinsegin fólki en verður óöruggt þegar Samtökin 78 eru bendluð við klám og barnaníð. Fólks sem finnst óþarfi að vera að ræða við börn um allskonar kynhneigðir og kynvitundir, krakkar finni bara út úr þessu þegar þau hafi aldur og þroska til ef þau tilheyra þessu mengi.

Svona hatursorðræða er nefnilega ekki bara skaðleg vegna þeirra beinu áhrifa sem hún hefur á fólkið sem hún beinist að (eins og það sé ekki nóg). Hún getur valdið upplýsingaóreiðu, aukið á fordóma, dregið úr skilningi, virðingu og samkennd.

VIÐBRÖGÐIN

Þetta mál hefur haft gríðarleg áhrif á flest fólk sem tilheyrir hinseginflórunni. Fólk sem fram til þessa hefur talið sig tiltölulega öruggt, fagnað áunnum réttindum og fundist allt vera á réttri leið, hefur lýst yfir ótta, vanmætti og vanlíðan. Fjöldi fólks hefur berskjaldað sig á samfélagsmiðlum til að útskýra eigin raunveruleika og mikilvægi hinseginfræðslu fyrir okkur forréttindafólkinu.

Sem betur fer er árásunum svarað fullum hálsi. Hjörtum og stuðningsyfirlýsingum rignir inn á ofangreindar færslur og forréttindafólk keppist við að fordæma hatursorðræðuna. Við þetta bættist svo sameiginleg tímamótayfirlýsing frá ríkisstjórninni, sveitarfélögum, allskonar stofnunum og samtökum sem láta sig kynheilbrigði og hag barna varða, þar sem afdráttarlausum stuðningi var lýst yfir við allt það góða starf sem unnið hefur verið, m.a. af hálfu Samtakanna 78.

HVAÐ GETUM VIÐ GERT?

Við þurfum að halda áfram að leiðrétta. Það er ennþá fólk þarna úti sem hefur áhyggjur af því að Samtökin 78 séu að stunda einhvers konar „innrætingu“. Að það þurfi að „vernda“ börn fyrir upplýsingum sem þau hafi ekki þroska til að skilja og að best sé að láta foreldra bara um að tækla þessi mál. Það besta sem hægt er að gera er að biðja þetta fólk að skoða eigin staðsetningu og sjónarhorn.

Við sem föllum að hinu viðtekna þegar kemur að kynhneigð, kynvitund og kyntjáningu höfum aldrei þurft að spá í neitt af þessu, höfum aldrei komið út úr neinum skápum og aldrei þurft að leita samþykkis neins staðar. Við höfum alist upp með aragrúa fyrirmynda og upplýsinga og höfum aldrei þurft að efast um sjálfsmynd okkar, tilfinningar eða upplifanir. Við höfum aldrei mætt fordómum eða hatursorðræðu vegna þessara mála og skiljum ekki áhrifin sem slíkt hefur.

Við þurfum að læra. Við þurfum að hlusta, skilja, virða og standa með fólkinu sem veitir hinsegin fræðslu. Á vef Samtakanna 78 er mikið af hagnýtum upplýsingum, Hinsegin orðabók Áttavitans er mjög gagnleg og svo mæli ég mjög með unglingaþáttunum Heartstopper á Netflix, sem gefa mjög góða innsýn í veruleika hinsegin unglinga.

Bestu kveðjur til ykkar allra, en sérstakar baráttu- og kærleikskveðjur til þeirra sem hafa orðið fyrir barðinu á þessu öllu saman.

Sóley

1. SEPTEMBER 2023

Fri, 01 Sep 2023 13:50:17 GMT

ÁHYGGJUR VIKUNNAR: FJARVISTARSÖNNUN

Það er stundum talað um fjarvistarsannanir í jafnréttismálum. Þessar fjarvistarsannanir eru ekki eins og í hefðbundnum glæpamálum, heldur snúast þær um að geta bent á eitthvað sem er gott eða vel gert sem afsökun fyrir að aðhafast lítið sem ekkert að öðru leyti. Fjarvistarsannanir eru algengari og fjölbreyttari en við höldum og stundum grunar mig að sjálf gegni ég þessu hlutverki af og til á vinnustöðum.

DÆMI

Ein algengasta fjarvistarsönnunin er þegar kynjahlutföll eru leiðrétt hjá fyrirtækjum, en með því að fá inn konur sem eru svo vel aðlagaðar að karllægri menningu og/eða með svo lítil raunveruleg völd að starfsemin breytist ekki neitt. Önnur algeng fjarvistarsönnun er þegar búin er til framsækin og ítarleg jafnréttisstefna sem ekki er innleidd. Stundum er friðþæging og/eða ímyndarsköpun eini hvatinn á bak við slíka stefnumótun. Enn eitt dæmið eru svo aðgerðir sem rifjaðar eru upp í hvert skipti sem gerð er krafa um eitthvað sem tengist jafnrétti og fjölbreytileika.

FRÆÐSLA SEM FJARVISTARSÖNNUN

Sjálf hef ég komið að ráðgjöf og fræðslu á ansi mörgum vinnustöðum og stundum líður mér beinlínis eins og fjarvistarsönnun. Eins og fyrirtækin geti ekki beðið eftir að segja frá því að þau hafi fengið sjálfa Sóleyju Tómasdóttur til að fræða þau um jafnréttismál, að þar með séu þau öll útlærð og vinnustaðarmenningin inngildandi í hvívetna.

Það er út af þessu sem ég legg ríka áherslu á að flækja málin og ögra fólki í vinnustaðafræðslum. Benda á að sú algenga nálgun að leiðrétta kynjahlutföll og fá inn fyrirlestra öðru hverju sé ekki nóg, þátttakendur þurfi að nýta það sem þau læra og það þurfi að fara í gegnum alla starfsemi allra fyrirtækja ef okkur er alvara með inngildingu á vinnumarkaði.

HVAÐ ÞÁ?

Ég er svo sem viss um að námskeiðin mín hafi einhver áhrif. Þau skapa sameiginlegan þekkingargrunn hjá þátttakendum, styrkja áhugasamasta fólkið og draga oftast úr neikvæðni þeirra allra íhaldssömustu. Þau eru samt bara pínulítill hluti af lausninni. Inngildingu verður aldrei náð að fullu, við verðum aldrei útlærð í fjölbreytileikafræðum og hegðun, ferlar, venjur, viðmið og gildi verða að vera í stöðugri endurskoðun.

Við þurfum að horfast í augu við eigin breyskleika, bregðast við breyskleika annars fólks, læra ótal flókin og óaðlaðandi hugtök, greina flókna hluti, breyta rótgrónum hefðum, prófa skrítna hluti, gera óþægileg mistök, virða hluti sem við skiljum ekki og breyta fullt af hlutum sem okkur finnst hafa virkað vel.

RÁÐGJÖF

Uppáhaldsviðskiptavinir mínir eru vinnustaðir sem ég hef heimsótt oft. Ekki af því að ég græði svo mikið á því, heldur eru það vinnustaðir sem vilja halda áfram að læra, rýna og láta ögra sér. Innkomur mínar eru með ýmsum hætti, stundum með reglulegum styttri fyrirlestrum, umræðufundum eða ráðgjöf í einstaka verkefnum.

Nú er ég að byrja að bjóða upp á fasta samninga. Í þeim felst aðgengi að mér í 6 tíma á mánuði sem nýta má í hvers kyns rýningu eða ögrun, en betri útgáfum samninganna fylgja gátlistar og uppteknir fyrirlestrar sem hægt er að nota í daglegri starfsemi. Á heimasíðu Just Consulting er hægt að lesa meira um þessa nýjung.

Þessi ráðgjöf er ekki eina rétta svarið, þó ég sé reyndar viss um að hún sé frábær fyrir alla vinnustaði. Þið getið líka leitað ráðgjafar annars staðar eða beitt öðrum leiðum til að ögra og rýna í hefðir, venjur, ferla, viðmið og gildi. Aðalmálið er að hætta því aldrei af því að viðfangsefnið er endalaust. Því miður segja sum – sem betur fer segi ég. Af því þó það sé erfitt og flókið, þá er það líka skemmtilegt og bætandi fyrir okkur öll.

Bestu kveðjur,
Sóley

25. ÁGÚST 2023

Sat, 26 Aug 2023 18:12:12 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: HINN HÆFILEGI LEIKSKÓLI

Enn á ný sprettur nú upp umræðan um að börn séu allt of lengi á leikskólum. Að foreldrar leggi allt of langa „vinnudaga“ á börnin sín. Það sé mikilvægt að grípa til aðgerða svo foreldrar átti sig og forgangsraði með öðrum hætti.

HRÆSNI SVEITARFÉLAGANNA

Umræðan í dag er vegna ákvörðunar Kópavogsbæjar um að snarhækka leikskólagjöld undir þeim formerkjum að fyrstu 6 klukkustundirnar verði fríar en hinar 2-3 séu fokdýrar. Ákvörðun sem fyrst og fremst snýst um tekjuöflun til að mæta auknum útgjöldum bæjarins, en er rökstudd með hugmyndafræði frá fornöld. Sama umræða átti sér stað þegar Reykjavíkurborg stytti opnunartíma leikskólanna í hagræðingarskyni fyrir nokkrum misserum en rökstuddi það með eftiráskýringum um velferð barna.

Í bæði skiptin var sjónum beint að foreldrunum, látið að því liggja að þau séu löt, kunni ekki að forgangsraða eða þurfi bara að vera duglegri með einhverjum hætti. Þessu hefur verið svarað með þeirri einföldu staðreynd að full vinna kallar á 7,6 tíma vinnudag á almennum vinnumarkaði og fólk nær illa endum saman án tveggja fyrirvinna í nútímasamfélagi. Sýnt hefur verið fram á að aðgerðir þessara tveggja sveitarfélaga komi sér verst fyrir lágtekjufólk sem ekki hefur sveigjanleika í vinnu, fyrir konur sem séu líklegri til að minnka við sig vinnu en karlar út af launamuni kynjanna, og svo fyrir orðræðuna almennt af því hún sé til þess fallin að styrkja mæðrahyggju og ákafa mæðrun sem nóg sé af fyrir.

ÞRENNT SEM ÉG VIL BÆTA VIÐ

Vinnudagur barna á ekki að vera til sem konsept. Börn eru á leikskólum, þar sem fagfólk skipuleggur daginn og þar sem börn eiga að fá hæfilega blöndu af leik, menntun og hvíld. Ef börnin eru þreytt að þeim degi loknum, er þá ekki ágætt að auka hvíldina í dagsskipulaginu? Að styrkja leikskólana og starfið þar í stað þess að foreldrar sæki börnin til þess eins að koma þeim fyrir í ófaglegri pössun við alls konar aðstæður annars staðar.

Ég er mikil talskona styttingar vinnuvikunnar. Ég talaði fyrir fyrsta tilraunaverkefni borgarinnar sem varð svo að því sem verið er að gera um allt land í dag. Vinnuvikan er allt of löng en styttingin verður að fara fram á vinnumarkaðnum sjálfum. Það eru atvinnurrekendur sem þurfa að forgangsraða öðruvísi – ekki foreldrarnir. Og ef sveitarfélögunum tveimur er svona umhugað um velferð barna ættu þau að taka stærri skref í þá átt sem atvinnurekendur í stað þess að hagræða á kostnað barnafjölskyldna.

Mæðrahyggjan. Það er mjög áhrifaríkt að tönnlast á því að eitthvað sé „börnunum fyrir bestu“ og ala á sektarkennd foreldra (lesist mæðra) en það gerir ekkert annað en færa okkur aftur um áratugi í jafnréttismálum. Foreldrar eru að gera sitt besta og ef það er ekki nóg, þá þurfum við að skapa innviði sem styðja betur við þau. Leikskólarnir bjóða öllum börnum upp á jafngóðar aðstæður.
Svo vitum við líka öll að foreldrar eru allskonar og það er einfaldlega ekki öllum börnum fyrir bestu að vera lengi heima hjá sér. Leikskólarnir eru jöfnunartæki, þar eiga öll börn að upplifa örugga, góða, faglega menntun í bland við hvíld og leik.

STÖNDUM VÖRÐ UM LEIKSKÓLANA

Það er nóg komið af því að sveitarfélögin setji fram tekjöflunar- eða hagræðingartillögur undir því yfirskini að það sé börnunum fyrir bestu. Leikskólakerfið okkar er frábært (þó vissulega sé margt sem gera má betur), en andstaðan er stöðug og við vitum að allar framfarir eru viðkvæmar. Það er alltaf hætta á að framfarir verði teknar til baka, réttindi afnumin eða þjónusta lögð niður. Þess vegna er mikilvægt að muna að leikskólarnir voru hugsaðir sem jöfnunartæki. Þeir eru hannaðir til að þjóna börnum og foreldrum á sama tíma. Það eiga öll börn að eiga kost á góðri menntun við öruggar aðstæður og allir foreldrar eiga að hafa jöfn tækifæri á vinnumarkaði.

Við Þorsteinn V. Einarsson ræddum þennan pistil ítarlega í hlaðvarpinu Fjórða vaktin - en þáttinn má nálgast á síðunni www.fjórðavaktin.is .

Bestu kveðjur,

Sóley

18. ÁGÚST 2023

Thu, 24 Aug 2023 12:27:13 GMT

NÝJUNG VIKUNNAR: BLIND RÁÐNINGAFERLI

Það er frekar langt síðan fólk fór að upphugsa leiðir til að draga úr áhrifum kyns, litarhafts og annarra ómálefnalegra áhrifabreyta í ráðningarferlum. Bandarískar sinfóníuhljómsveitir hafa notað svokallaðar blindar áheyrnarprufur frá því um miðja síðustu öld og fyrirtæki hafa í mörg ár reynt að þróa eyðublöð, ferla og hugbúnað til að fela bakgrunnsbreytur í umsóknum.

Að undanförnu hefur Global Inclusion Online Forum fjallað talsvert um þessa aðferðafræði og segist vera komið með fullkomlega blint ferli frá A til Ö. Þannig á að vera búið að útiloka að kyn, aldur eða húðlitur hafi áhrif á ráðningarnar.

ER ÞAÐ?

Rannsóknir hafa sýnt jákvæð áhrif blindra ráðninga, að fleiri komist áfram í ráðningaferlum ef bakgrunnsupplýsingar eru faldar og að hlutfall kvenna og svarts og brúns fólks hafi aukist þar sem aðferðafræðin hefur verið notuð.

Rannsóknir hafa líka sýnt að áhrifin dvína um leið og upplýsingarnar eru afhjúpaðar. Þó lokaúrtak sé mögulega með hærra hlutfall kvenna og jaðarsetts fólks, þá þýði það ekki endilega að þau verði ráðin á endanum. Af því jafnvel þótt ráðningaraðilar séu allir af vilja gerðir og langi til að auka fjölbreytileika á vinnustaðnum, er líklegt að ómeðvituð hlutdrægni leiði til þeirrar niðurstöðu að hið viðtekna sé betra/hæfara/verðmætara en einhver sem er öðruvísi.

HÆTTAN

Það felst ákveðin hætta í blindum ráðningarferlum, hvort sem þau eru ástunduð að hluta til eða í heild. Þau geta orðið að fjarvistarsönnun og þannig komið í veg fyrir að unnið sé með ómeðvitaða hlutdrægni á vinnustaðnum.

Á vinnustöðum sem nota blind ráðningaferli að hluta er hætta á að fólk telji sig ráða málefnalega og útiloki áhrif ómeðvitaðrar hlutdrægni þegar að endanlegri ákvörðun með allar upplýsingar er komið. Jafnvel þótt ráðningarferlin séu blind frá A til Ö eru líkur á að ómeðvituð hlutdrægni hafi áhrif. Þau geta komið fram eftir að manneskjan er ráðin inn, í þjálfun, mati á frammistöðu eða möguleikum á framgangi og þannig haft áhrif á líðan, þátttöku og starfsaldur fólks. Það er nefnilega ekki nóg að ráða inn konur og jaðarsett fólk. Það þarf að tryggja að því líði vel í vinnunni og njóti raunverulegs jafnréttis.

FJARVISTARSÖNNUN

Þess utan er ómögulegt að útiloka áhrif ómeðvitaðrar hlutdrægni, jafnvel þótt allar bakgrunnsbreytur séu faldar. Fólk lýsir kostum sínum og göllum mjög kynbundið, tungumálakunnátta hefur áhrif á gæði umsókna og allskonar menningarbundnir þættir geta skinið í gegnum umsóknirnar. Ómeðvituð hlutdrægni getur líka haft talsverð áhrif á starfslýsingu, kröfugerð og auglýsingu starfsins og laðað þannig að ólíka hópa.

Að líta á blind ráðningarferli sem heildarlausn getur skapað fjarvistarsönnun fyrir allar hinar hætturnar. Að hefðbundnar, útilokandi eða jafnvel mismunandi auglýsingar og ráðningar verði varðar með aðferðafræðinni sem teljist þannig hafa tryggt 100% sanngjarna ráðningu.

HEILDARLAUSNIN

Töfralausnin er því miður ekki til. Það má að sjálfsögðu nota blind ráðningarferli, en við verðum samt að vera stöðugt á varðbergi. Við verðum að vera gagnrýnin á okkur sjálf og vinnustaðarmenninguna okkar þegar við skrifum starfslýsingu, þegar við gerum auglýsingu, þegar við hugum að hæfniskröfum, og þegar við rýnum í þau gögn sem við höfum til að byggja ákvörðunina á. Við verðum að vera auðmjúk gagnvart þeirri staðreynd að við höfum þroskað með okkur ómeðvitaða hlutdrægni allt lífið og við erum snillingar í að þefa uppi allar vísbendingar um viðmið og frávik og byggja ákvarðanir okkar á því. Líka þó við ætlum okkur það ekki.

Bestu kveðjur,
Sóley

11. ÁGÚST 2023

Fri, 11 Aug 2023 11:45:02 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: SAMTVINNUN OG FORRÉTTINDI

Hinsegin dagar standa nú yfir og ná hámarki í gleðigöngunni á morgun. Ég fæ gæsahúð við tilhugsunina, held ég að ég hafi aldrei komist í gegnum þann dag ógrátandi. Þó ég falli undir öll norm hin- og kynseginflórunnar, gleður þessi hátíð mig svo innilega. Það er stórkostlegt að sjá blöndu af fagnaðarlátum yfir árangri og reiði yfir óréttlæti, að ógleymdum öllum hópunum sem ganga til að sýna stuðning við hinseginflóruna í verki. Það reynir mjög á tárakirtlana þegar hópar foreldra, félagasamtaka, vinnustaða, íþróttafélaga og stjórnmálafólks ganga framhjá með skilaboð um ást, virðingu og samstöðu.

Á SAMA TÍMA

Í dag verða að minnsta kosti þrjár konur settar réttindalausar á götuna. Þær Esther, Mary og Blessing voru allar seldar í vændi frá Nígeríu til Ítalíu þaðan sem þeim tókst að flýja til Íslands. Hér hefur þeim verið hafnað um alþjóðlega vernd, þó þeim sé augljóslega mikil hætta búin bæði á Ítalíu og í Nígeríu. Mansalsglæpahringir eru engin lömb að leika sér við.

Samkvæmt nýjum lögum missir fólk sem ekki hlýtur alþjóðlega vernd á Íslandi öll réttindi eftir 30 daga. Konurnar þrjár eiga því hvorki rétt á aðstoð varðandi fæði og húsaskjól, hvað þá félagslegri eða lagalegri aðstoð. Þær eru flæmdar út á guð og gaddinn í þeirri von að þær fari úr landi. Bara eitthvert. Af því nýju útlendingalögin snúast um að einfalda Íslendingum að losa sig við fólk í neyð – í stað þess að axla ábyrgð á aukinni þörf fyrir alþjóðlega vernd fólks á tímum loftslagsbreytinga, óeirða og uppgangs glæpahringja.

SAMTVINNUN

Þó það megi fagna mörgu í gleðigöngu morgundagsins er ótalmargt sem þarf að laga. Allt kerfið er gegnsýrt af gagnkynhneigðarhyggju, trans og kynsegin fólk býr við stöðuga ógn um aðkast, áreiti og ofbeldi og svo tvinnast staða hinsegin fólks oft saman við annars konar jaðarsetningu.

Samtvinnunin getur meðal annars falist í því að fatlað samkynhneigt fólk mæti sérstökum fordómum sem byggja annars vegar á því að samfélagið lítur oft ekki á fatlað fólk sem kynverur og hinsvegar á hómófóbíu. Annað dæmi eru sérstakir fordómar gagnvart fólki sem hér sækir um alþjóðlega vernd vegna kynhneigðar þar sem því er gert að sanna kynhneigð sína með einhverjum hætti.

FORRÉTTINDI

Samtvinnun er alltaf flókin. Það tók mig langan tíma að skilja það og ég var lengi að hnoða saman textanum hér að ofan. Ég er stöðugt að læra eitthvað nýtt og vonandi við öll. En það eru forréttindi að finnast þetta flókið. Þetta er nefnilega ekkert flókið fyrir fólkið sem verður fyrir þessu. Þau finna fyrir áþreifanlegum fordómum, mismunun, ofbeldi og útskúfun.

Esther, Mary og Blessing mæta samtvinnuðum fordómum sem þarf að greina og skilja og útskýra og leiðrétta. Þær eru svartar konur sem hafa verið í vændi og leita alþjóðlegrar verndar. Undir öllum eðlilegum kringumstæðum er nóg að vera svört eða kona eða í vændi eða í leit að alþjóðlegri vernd til að mæta fordómum.

ÁBYRGÐ FORRÉTTINDAFÓLKS

Við verðum að fara varlega með forréttindin okkar. Við megum ekki hundsa stöðu fólks sem mætir hindrunum sem við mætum ekki, þó það sé auðveldast fyrir okkur. Við þurfum að læra og skilja og greina og virða það sem fólk upplifir. Við verðum að beita okkur til að uppræta fordómana og afmá hindranirnar.

Ég hvet ykkur öll til að leggja ykkar af mörkum – og svo má mín vegna setja spurningamerki við trúverðugleika stjórnmálafólksins sem á morgun mun standa með hinsegin fólki eftir að hafa kastað þeim Esther, Mary og Blessing út á götu í dag.

Bestu kveðjur,

Sóley

4. ÁGÚST 2023

Fri, 04 Aug 2023 11:39:43 GMT

BÍÓMYND VIKUNNAR: BARBIE

Það kemur lesendum kannski ekki á óvart, en ég hef aldrei þolað Barbie. Ekki bara upprunalegu staðalmyndabarbie, heldur líka allar tilraunir Mattel til að reyna að mæta gagnrýni á hana. Það var fullkomlega ótrúverðugt að sjá þessa snarýktu staðalmynd sem lækni og geimfara og fótboltaþjálfara. Síðari tíma tilraunir til að búa til fjölbreyttari líkama, s.s. brúnar og svartar og fatlaðar og feitar Barbie, voru ekkert mikið trúverðugri. Allar í anda fullkomins tókenisma, með ákveðin séreinkenni en uppfylltu staðalmyndirnar að öllu öðru leyti. Með líkamshlutföll sem eru ýktari en ofurfyrirsætur, fastar á táberginu með fætur upp að handakrikum og mitti á þykkt við háls.

ÁHRIFIN

Barbie er ekki einangrað fyrirbæri. Mattel hefur verið leiðandi afl á leikfangamarkaðnum, þar sem langflestir framleiðendur hafa keppst við að viðhalda, styrkja og ýkja staðalmyndir kynjanna. Fyrir utan þau neikvæðu áhrif sem Barbie hefur haft á líkamsmynd kvenna, hafa kynjuð leikföng gríðarleg áhrif á áhugasvið, menntunar- og starfsval fólks sem aftur leiðir til mjög kynjaðs vinnumarkaðar og verðmætamats.

Tilvist og þróun Barbie er til marks um algera hundsun á hindrunum valdakerfisins og setur ábyrgðina á stöðu og líðan kvenna á herðar einstaklingsins. Konur geta sjálfum sér um kennt ef þær eru ekki jafn sætar, mjóar og vel liðnar og Barbie eða ef þær ná ekki jafn langt á framabrautinni og hún.

MYNDIN

Svo kom bíómynd og einhvern veginn tókst þeim að skapa nógu femínískt hæp til að ná mér í bíó. Söguþráður, efni og skilaboð myndarinnar eru blússandi gagnrýnin og rammfemínísk. Öll framangreind gagnrýni kemur þar fram og gott betur, enda farið dýpra í áhrif feðraveldisins á stöðu, líðan og tækifæri kvenna en í flestum Hollywood-myndum sem ég hef séð.

ÁHRIF MYNDARINNAR

Myndin er auðvitað framleidd af Mattel og er sjálfsagt hugsuð sem enn ein ímyndarherferðin. Að þessu sinni tekst þeim þó betur upp en áður. Valdakerfið er viðurkennt sem fyrirbæri og fyrri tilraunum Mattel til jafnréttisaðgerða er hvergi hlíft.

Myndin er enn eitt dæmið um þá femínísku vitundarvakningu sem hefur átt sér stað á undanförnum árum. Það hefur mikið breyst þegar Mattel og Hollywood eru farin að taka undir gagnrýni sem ég átti lengi vel erfitt með að útskýra og rökstyðja. Að ekki sé talað um þegar ádeilan verður ein vinsælasta bíómynd síðari tíma. Myndin er sýnd um allan heim fyrir fullum sal af fólki sem langfæst hefur velt fyrir sér hlutverki eða áhrifum Barbie og hefur lítið spáð í staðalmyndir, kynskiptan vinnumarkað eða verðmætamat.

Mattel mun græða, en það er skárra að þau græði á því að fræða fólk um tilvist, eðli og áhrif feðraveldisins en dúkkunum sem gera ekkert nema styrkja það. Svo verður áhugavert að fylgjast með framhaldinu, hvort myndin mun hafa einhver áhrif á samsetningu æðstu stjórnenda fyrirtækisins eða leikfangaframleiðslu þess. Það mun tíminn einn leiða í ljós.

Bestu kveðjur þangað til þá,

Sóley

2. JÚNÍ 2023

Mon, 05 Jun 2023 08:12:46 GMT

SKILTI VIKUNNAR ER EKKI TIL

Ný auglýsingaherferð hefur vakið talsverða athygli hér í Hollandi að undanförnu. Meðfylgjandi mynd er úr herferðinni, en þar stendur „Þetta skilti er ekki til, en samt er það eiginlega út um allt“ Fyrir þau ykkar sem eruð orðin ryðguð í umferðarreglunum þá þýðir rauður hringur á hvítum fleti að allur akstur sé bannaður. Merkin hér að neðan eru til og banna umferð vöruflutningabíla, og traktora. Skilti sem bannar umferð hjólastóla er auðvitað ekki til, enda myndi slíkt brjóta í bága við grundvallar mannréttindi.

SAMT ER ÞAÐ EIGINLEGA ÚT UM ALLT

Þó skiltið sé ekki til, þá gera hollenskir innviðir afar sjaldan ráð fyrir hreyfihömluðu fólki. Það sama á við um Ísland. Hreyfihamlað fólk mætir stöðugt manngerðum hindrunum í daglegu lífi. Þröskuldar, tröppur, upphækkanir, hurðargöt, salerni og fleira og fleira koma í veg fyrir að fólk komist leiðar sinnar eða geti lifað því áhyggjulausa lífi sem ófatlað fólk lifir.

Þó þessar hindranir séu ekki búnar til af ásetningi, þá gefa þær skýr skilaboð um að afmarkaður hópur fólks sé ekki velkominn. Við afsökum okkur með aldri mannvirkjanna, og litlum skilningi gömlu daganna á aðgengismálum og setjum það í hendur milljarðamærings sem sjálfur notar hjólastól að rampa upp almenningsrými. Þó frumkvæðið sé vissulega gott, þá eiga aðgengismál ekki að vera háð geðþóttaákvörðunum milljarðamæringa. Það þarf miklu meira til.

EKKI BARA AÐGENGI AÐ MANNVIRKJUM

Við eigum engin skilti sem banna konur, kynsegin fólk, hinsegin fólk, fólk sem ekki er hvítt, feitt fólk eða fátækt fólk. Þvert á móti eigum við stjórnarskrá, lög og reglur um að öll mismunun gagnvart þessum hópum fólks sé bönnuð. Við teljum okkur fylgja þessu í hvívetna, en staðreyndirnar tala sínu máli.

Konur þurfa samt enn að olnboga sig áfram í karllægum heimi valda, fjármagns og viðskipta, kynsegin fólk situr undir hatursorðræðu í opinberu rými, hinsegin fólk nýtur ekki sömu kjara og gagnkynhneigt fólk, svart og brúnt fólk býr við stöðuga öðrun, feitt fólk mætir lífshættulegum fordómum í heilbrigðiskerfinu og fátækt hefur langvarandi áhrif á andlega og líkamlega heilsu fólks. Þetta eru bara örfá dæmi um hópa sem mæta mótlæti í samfélagi sem þykist vera opið, frjálst og jafnréttissinnað.

LÆRUM OG BREYTUM

Við verðum að horfast í augu við þessa skökku sjálfsmynd okkar, bæði sem manneskjur og sem samfélag. Við erum öll uppfull af meðvitaðri og ómeðvitaðri hlutdrægni, við höfum tilhneigingu til að velja og forganrsraða í þágu hins viðtekna og forðast það sem er öðruvísi eða skrítið. Þannig búum við til reglur, ferla, kerfi og verklagsreglur sem innifela oftar en ekki einhvers konar mismunun, stundum í manngerðu umhverfi en stundum í verðmætamati, skilgreiningum og forgangsröðun verkefna.

Viðurkenning á vandanum er fyrsta skrefið, að við þykjumst ekki vera fullkomin. Í kjölfarið getum við leitað leiða til að laga, breyta og bæta það sem þarf.

Bestu kveðjur þangað til þá,

Sóley

26. MAÍ 2023

Fri, 26 May 2023 13:14:36 GMT

SPURNING VIKUNNAR: HVAÐAN ERTU?

Undanfarnar vikur hef ég fylgst með tveimur frábærum heimildaþáttaröðum á RÚV, Mannflórunni sem fjallar um fjölmenningu í íslensku samfélagi í umsjá Chanel Bjarkar Sturludóttur og Tvíburum, sem fjallar um tvíbura eins og nafnið gefur til kynna í umsjá Ragnhildar Steinunnar Jónsdóttur.

Ég mæli mjög með þessum þáttum, enda hafsjór af fróðleik um mikilvæg málefni. Gæði þáttanna byggja ekki síst á reynslu og bakgrunni umsjónarkvennanna. Chanel Björk á flóknar rætur að rekja til Vestfjarða, Jamaica og Bretlands og Ragnhildur Steinunn á sjálf eineggja tvíbura. Báðar segja þær frá eigin tengslum við viðfangsefnið í upphafi og leyfa þessum tengslum að koma ítrekað fram í þáttunum. Það er hressandi uppbrot á hefðbundinni dagskrárgerð.

HLUTLEYSI EÐA SANNGIRNI?

Mýtan um að fjölmiðlafólk sé (eða eigi að vera) hlutlaust er ansi lífsseig. Að það geti tekið reynsluheim sinn og skoðanir út fyrir sviga í allri umfjöllun og miðlað einhvers konar algildum sannleik. Þessi mýta bæði byggir á og viðheldur kröfunni um hlutlausa fjölmiðlun, að það þurfi alltaf að tryggja að „andstæð sjónarmið“ heyrist, sama hvað.

Í raunveruleikanum er lofttæmt hlutleysi alls ekki til. Allar athafnir fólks litast af reynslu þess, áhugamálum, þekkingu og viðhorfum – og það á auðvitað líka við um fjölmiðla- og dagskrárgerðarfólk. Val á umfjöllunarefnum, viðmælendum, framsetningu efnis og hvort eða hvaða andstæðu sjónarmið þurfi að koma fram er alltaf huglægt og litað af fréttamati, áhugasviði og skoðunum þeirra sem velja.

Krafan um hlutlausa fjölmiðlun er óraunhæf og getur hreinlega verið skaðleg enda er hið meinta hlutleysi oftar en ekki byggt á einsleitri, karllægri, hvítri og íslenskri nálgun út frá skilgreiningarvaldi hins viðtekna. Krafan um sanngjarna fjölmiðlun ætti betur við, enda dýpkar það umfjöllunina að vita hvernig fjölmiðlafólk tengist umfjöllunarefninu. Dæmin um Chanel Björk og Ragnhildi Steinunni eru augljós en þetta mætti sannarlega gerast oftar og kannski sérstaklega þegar fólk hefur hvorki reynslu né þekkingu á umfjöllunarefnunum.

STAÐSETNING OG SJÓNARHORN

Eitt mikilvægasta framlag kynjafræðinnar til samfélagsins er áherslan á að við séum meðvituð um ofangreint. Um áhrifin sem staða okkar (forréttindi og hindranir) hefur á það sem við tökum okkur fyrir hendur. Að afbyggja meinta hlutleysið og sýna fram á huglæga matið í því sem áður var talið hlutlægt.

Innsýn og þekking Chanel Bjarkar og Ragnhildar Steinunnar gerir þeim kleift að velja fjölbreyttari viðmælendur, kafa dýpra og sýna sjónarhorn sem leikfólk hefði ekki hugmyndaflug í að fjalla um. Þær þykjast alls ekki vita allt best, heldur leita til sérfræðinga og/eða fólks með aðra reynslu en þær, en miðla því af fádæma næmni

HVAÐAN ERTU?

Þetta algegna öráreiti – spurning sem hvítir Íslendingar sem tala íslensku að móðurmáli nota til að tengjast, en spyrja svart og brúnt fólk eða fólk sem talar með hreim til að afla aðgreinandi upplýsinga – er eitthvað sem við ættum að nota reglulega í sjálfsskoðun.

Við þurfum að vera meðvituð um á hverju skoðanir okkar, val, ákvarðanir eða gildismat byggja. Sjálf reyni ég að vera meðvituð um þau áhrif sem öll forréttindin mín hafa, á sama tíma og ég nota reynslu mína úr jaðarsettum aktívisma til að miðla fróðleik um jafnrétti, fjölbreytileika og inngildingu. Það gengur misvel, en ég er vonandi að skána. Prófið endilega – ég mæli með.

Bestu kveðjur þangað til þá,

Sóley

19. MAÍ 2023

Fri, 19 May 2023 12:49:52 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: EKKI TRÚA BROTAÞOLUM!

Í vikunni las ég umfjöllun um meiðyrðamálssókn meints geranda gegn Eddu Sigurðardóttur og Sesselju Maríu Mortensen. Málsatvik eru þessi:

Árið 2018 kærði Edda mann fyrir nauðgun og varaði konur í lokuðum FB-hópi við honum.
Nokkru síðar ítrekaði Sesselja, sem þá var umsjónarkona sama hóps, viðvörunina og sagði að hann hefði nauðgað stelpu sem væri henni mjög kær. Stelpan er Edda.
Kæra Eddu var felld niður hjá lögreglu og maðurinn fór í meiðyrðamál við þær báðar. Héraðsdómur sýknaði báðar en meintur gerandi áfrýjaði til Landsréttar.
Landsréttur sýknaði Eddu en dæmdi Sesselju fyrir meiðyrði. Skv. dómnum mátti Edda greina frá eigin upplifun en Sesselja hafi hvorki verið að lýsa eigin upplifun né hafi hún sett neinn fyrirvara á frásögn sína. Þó Edda hafi verið sýknuð, var henni gert að greiða eigin málskostnað, þvert á almenna reglu um að fólk sem er sýknað í einkamálum þurfi ekki að greiða málskostnað.

EKKI SEGJAST TRÚA

Til að allrar sanngirni sé gætt, þá vil ég taka fram að ég upplifi að réttarkerfið hafi örlítið komið til móts við kröfur #metoo. Þetta er ekki fyrsti dómurinn sem virðir rétt brotaþola til að tala um eigin reynslu, jafnvel þótt mál hafi verið látin niður falla hjá lögreglu. Það er mjög gott og mikilvægt og til marks um jákvæða þróun.

Hins vegar er greinilega mjög langt í land. Dómurinn yfir Sesselju er í anda margra eldri sem gefa skýr skilaboð um að fólk megi aldrei segja opinberlega að það trúi brotaþolum. Hafi dómur ekki fallið fyrir kynferðisbrot, ber okkur sumsé að verja mannorð meints geranda umfram geðheilsu og vilja brotaþola.

FJÁRHAGSLEGT OFBELDI

Til viðbótar við þessi gamaldags og letjandi skilaboð, þá er stórundarlegt að Edda hafi verið dæmd til að greiða kostnaðinn við eigin vörn. Það gengur, eins og áður segir, þvert gegn þeirri almennu reglu að fólk sem er sýknað í einkamálum greiði ekki eigin málskostnað. Edda hefur fylgt öllum reglum í hvívetna og fengið það staðfest fyrir dómi, en þarf samt sem áður að greiða milljónir í málsvarnarlaun. Þannig skapar og viðheldur dómurinn tækifærum meintra gerenda til að beita brotaþola fjárhagslegu ofbeldi til viðbótar því sem áður hefur gengið á.

ÁFRAM VEGINN

Þó baráttan virðist stundum endalaus, þreytandi og niðurdrepandi, þá skulum við ekki gleyma árangrinum sem við höfum náð. Sterkir og hugrakkir brotaþolar hafa stuðlað að stórkostlegri hugarfarsbreytingu á undanförnum áratugum, við höfum séð breytingar á lögum, reglum og refsiramma og meira að segja hænuskref hjá dómstólum.

Það er engin ástæða til að gefast upp. Höldum áfram að tala, trúa, styðja, styrkja, kæra og verjast. Krefjumst úrbóta, fræðslu og breyttrar hegðunar og stöndum með brotaþolum með öllum tiltækum ráðum.

Að lokum vil ég minna á söfnun fyrir þær Eddu og Sesselju. Ef þið viljið leggja þeim lið, þá er hægt að leggja inn á reikning 115-15-630065, kt. 290185-2899. Eins er hér tækifæri til að minna á tilvist Málfrelsissjóðs, en hann var stofnaður til að styðja fjárhagslega við brotaþola og aktívista sem hafa orðið fyrir málsóknum af hálfu meintra gerenda. Hér er hægt að finna frekari upplýsingar um hann.

Bestu kveðjur,
Sóley

12. MAÍ 2023

Fri, 12 May 2023 12:46:30 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: AFMÆLISKVEÐJA

Ég á afmæli í dag og ætla því ekki að skrifa hugleiðingu. Ef þið saknið mín bendi ég á viðtal við mig og Daníel hjá Samtökunum 78 í morgunútvarpi Rásar 2 í morgun. Þar spjölluðum við um allskonar hluti; júróvisjón, hvalveiðar og afmæli Samtakanna - þar sem við ræddum sérstaklega um það hvernig femínismi er stundum misnotaður til að níðast á jaðarhópum.

Njótið dagsins, ég ætla allavega að gera það.

Bestu kveðjur,
Sóley

5. MAÍ 2023

Fri, 05 May 2023 12:37:53 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÁREYNSLULAUS SÝNILEIKI

Ég geri mikið af því að bera saman Ísland og Holland, eðlilega kannski, þar sem ég bý í öðru landinu en kem frá hinu. Það er auðvitað flókið og ruglingslegt og engan veginn á færi einnar konu að alhæfa um hvað er líkt og hvað ólíkt, en engu að síður eru áhugaverðir hlutir sem ég hef tekið eftir, sér í lagi tengt starfi mínu sem kynja- og fjölbreytileikafræðingur.

ÍSLAND ER BETRA Í...

Kynjajafnrétti. Af öllum konum í Evrópu taka hollenskar konur minnstan þátt á vinnumarkaði. Af þeim fáu konum sem taka þátt yfir höfuð eru langflestar í hlutastarfi. Þetta er bæði orsök og afleiðing af arfaslökum innviðum, allt of stuttu fæðingarorlofi, óaðgengilegri dagvistun og ofuráherslu á mæðrahyggju. Þetta hefur umtalsverð áhrif á fjárhagslegt sjálfstæði kvenna, aðgengi að valdi og möguleika til starfsþróunar sem aftur hefur áhrif á viðhorf og virðingu, áreitni, ofbeldi og öryggi. Femínismi er notað sem blótsyrði og almennt er femínískum aðgerðum illa tekið í samfélagsumræðunni.

Þó Ísland sé ekki fullkomið, erum við mun lengra komin en þetta.

HOLLAND ER BETRA Í...

Áreynslulausum sýnileika jaðarsetts fólks. Hollenskir sjónvarpsþættir sýna að jafnaði fjölbreytt sambönd og fjölskylduform þar sem fólk af mörgum kynjum, með allskonar húðlit og/eða líkamsgerð á í hlut án þess að það sé gert að umtalsefni.

Á Íslandi hefur fjölbreytileiki fólks vissulega orðið sýnilegri á undanförnum árum, en það þykir þó tíðindum sæta í hvert sinn. Með okkar augum, sem er frábær sjónvarpsþáttur, er sérstaklega framleiddur með sýnileika fatlaðs fólks í huga. Tekið er sérstaklega fram að þættirnir séu unnir af fólki með þroskahömlun og að markmiðið sé að miðla fjölbreytileika íslensks samfélags. Að sama skapi þótti fréttnæmt að sjá lesbískt par í stefnumótaþættinum Fyrsta blikið fyrir stuttu.

Dæmi um hollenska áreynsluleysið er ný auglýsingaherferð fjölmiðlafyrirtækisins Ziggo undir slagorðinu „gerðu það töfrandi“. Þar telur lítill strákur sig hafa náð að setja sjónvarpið á pásu með töfrabragði en áhorfendur sjá að það er stóra systir hans sem er að spila með hann. Það sem er óvenjulegt við auglýsinguna er að stóra systirin er klár, sniðug OG með Downs heilkenni. Heilkennið kemur hvergi við sögu, hún er bara venjuleg stelpa að leika á litla bróður sinn. Nýnæmið sem felst í þessu er að fötluð stelpa sé ekki í hlutverki sem snýst um fötlun hennar, heldur þvert á móti að hún sé klárari og sniðugri en ófatlaður bróðir hennar.

ÁREYNSLA, EN VEL ÞESS VIRÐI

Sýnilegur fjölbreytileiki verður ekki til að sjálfu sér og dæmin sem ég nefndi hér að ofan eru ekki til marks um að í Hollandi mæti þetta sýnilega fólk engum hindrunum. Þessi áreynslulausi sýnileiki er afrakstur talsverðrar vinnu. Það er ákvörðun að sýna fjölbreytt fólk og það er ákvörðun að gera það án þess að það sé rætt, því sé hampað eða að það fjalli um sérstöðu fólksins sem um ræðir. Það krefst aukinnar vinnu að finna fjölbreyttan hóp fólks til að heimsækja eða taka viðtal við og það þarf þjálfun og færni hjá forréttindafólki í að tala um og við jaðarsett fólk á jafningjagrundvelli.

Við getum öll tekið okkur Holland til fyrirmyndar. Fjölmiðlafólk getur auðvitað lært mikið af þessum dæmum, en hin getum vandað okkur við að tala við, hlusta á og læra af fólki sem er sker sig frá viðmiðunum hverju sinni. Þannig getum við gert heiminn ogguuponkulítið betri.

Bestu kveðjur,
Sóley

28. APRÍL 2023

Fri, 28 Apr 2023 11:25:54 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÓÞEKKAR KONUR

Ég var að klára að hlusta á bækurnar Gullbúrið og Silfurvængi eftir Camillu Läckberg. Án þess að segja of mikið fjalla þær um konu sem hefnir sín rækilega á gerendum sínum. Bækurnar eru svo sem ekkert frábærar, en þær vöktu mig til umhugsunar gamalt þema sem nýtur sívaxandi vinsælda, þemað um konur sem hefna sín á körlum. Til viðbótar við Faye í framangreindum bókum má nefna Lisbeth Salander úr bókunum um karla sem hata konur, Kötu eftir Steinar Braga og margar fleiri. Glæpakvendi sem við höldum með þó við séum sjálf að jafnaði siðaðar og löghlýðnar persónur. Við höfum samúð með þeim vegna ömurlegrar lífsreynslu og dáumst að voðaverkunum sem þær fremja í nafni einhvers konar réttlætis.

RAUNVERULEIKINN

Auðvitað er langur vegur milli skáldskapar og raunveruleika og allar listir fá okkur oft til að hugsa um og dæma hluti öðruvísi en við myndum annars gera – hlæja að óviðeigandi hlutum eða jafnvel halda með skúrkum. Góðar skáldsögur höfða þó til einhverra hvata, tengja okkur við eitthvað umhugusnarefni og ögra dómgreind okkar með einhverjum hætti.

Þemað um uppreisnargjörnu konurnar sem hefna sín á gerendum sínum er varla tilviljun. Þessar bækur verða til í samfélagi þar sem brotaþolum eru engir vegir færir til að fá viðurkenningu á reynslu sinni eða gerendur sína dæmda. Þær eru hressandi uppbrot á staðalmyndunum sem hafa áhrif á okkur öll – sem segja stelpum að vera prúðum, passa sig, þóknast og þjónka og strákum að vera ákveðnir, kjarkaðir og kröfuharðir.

Þessar bækur veita okkur þannig útrás fyrir uppreisnargirni gagnvart samfélagslegum viðmiðum og réttlætiskennd gagnvart ósanngjarnri meðferð kynferðisbrota. Auk þess vona a.m.k. sum okkar (og væntanlega höfundarnir líka) að þær stuðli að vitundarvakningu, úrbótum og bættu samfélagi.

LÍKA RAUNVERULEIKINN

Þegar við erum ekki að lesa skáldsögur erum við bara í daglegu amstri, reynum að vera almennilegar og upplýstar manneskjur, fylgjumst með frétta- og samfélagsmiðlum og tökum þátt í skoðanaskiptum um málefni líðandi stundar. Þá tölum við um alvöru fólk sem skrifað hafa verið fréttir um – hetjur, skúrka og allt þar á milli.

Því miður fer þá minna fyrir vitundarvakningunni en höfundar og aðdáendur glæpakvendabókanna vonuðust eftir. Við dæmum hegðun og framgöngu fólks í talsvert miklu samræmi við staðalmyndirnar, finnst ómögulegt þegar konur eru of ákveðnar, kjarkaðar eða kröfuharðar þó við fyrirgefum og jafnvel dáumst að körlum fyrir sömu eiginleika. Skýrast er þetta í umræðum um #metoo, þar sem við krefjumst þess af brotaþolum að fylgja skýrum leikreglum réttarkerfisins jafnvel þótt við vitum að þessar leikreglur þjóni engum nema gerendum.

TVÖFALT SIÐGÆÐI

Ef við viljum brjóta upp úrelt gildi samfélagsins, þá verðum við að samþykkja, standa með og styðja fólk sem ögrar þeim. Ég er ekki að hvetja til þess að brotaþolar grípi til glæpsamlegs athæfis - en við getum ekki ætlast til þess að brotaþolar samþykki sakleysi uns sekt sannast þegar sektin er eiginlega aldrei sönnuð. Við getum ekki múlbundið brotaþola. Við verðum að hlusta á og trúa brotaþolum og finna leiðir til að díla við vandann, breyta réttarkerfinu og tryggja að réttlæti nái ekki bara fram að ganga í skáldsögum (og það með vafasömum hætti).

Bestu kveðjur þangað til þá,
Sóley

14. APRÍL 2023

Fri, 14 Apr 2023 11:21:09 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MISKINN VEGNA LAUNAMUNAR KYNJANNA

Fyrir stuttu felldi Héraðsdómur Reykjavíkur dóm yfir Innheimtustofnun sveitarfélaga vegna svívirðislegs kynbundnins launamunar sem hafði verið látinn óskiptur um árabil. Dómurinn er merkilegur vegna upphæðanna sem þar koma fram, en ekki síður vegna þess að í fyrsta skipti (svo ég viti) voru dæmdar miskabætur í máli sem þessu.

Í dómnum kemur fram að konan hafi orðið fyrir áfalli þegar hún komst að hinu sanna um launamuninn, að framferði atvinnurekandans hafi verið sérlega íþyngjandi fyrir konuna, bakað henni andlegt tjón og rýrt starfsheiður hennar. Þáverandi stjórnendur hafi vegið að persónu konunnar með hætti sem almennt sé til þess fallinn að valda miska.

VANLÍÐANIN

Launamunur kynjanna er vanmetið valdatæki. Við höfum búið við hann svo lengi og erum búin að kerfisgera hann svo rækilega að við erum hætt að sjá skóginn fyrir trjánum. Við höfum kæft umræðu um hina raunverulegu kúgun í jargoni um prósentur og skýribreytur. Við tölum allt of sjaldan um upphæðirnar sem konur verða af á vinnumarkaði og við tölum allt of sjaldan um áhrifin sem þetta hefur.

Tilvist kynbundins launamunar ein og sér hefur neikvæð áhrif á samfélagið. Launamunurinn hefur neikvæð áhrif á sjálfstraust og sjálfsmynd kvenna, enda sendir hann skýr skilaboð um að framlag þeirra sé minna virði en karla. Viðkvæðið hefur verið að hvetja konur til dáða, að þær þurfi bara að vera duglegri, semja betur, gera meiri kröfur og vera meira eins og karlar. Það hefur sumsé verið sett á ábyrgð kvenna að sanna að framlag þeirra sér þarft, mikilvægt og verðmætt.

Raunveruleikinn er sá að þær fáu konur sem hafa kjark til að leita réttar síns vegna kynbundins launamunar hafa flestar bugast undan hrútskýringum og gaslýsingum atvinnurekenda á málefnaleika launamunarins. Fengið það staðfest að þær séu raunverulega lítils virði og gefist upp.

SAMHENGIÐ

Launamunur kynjanna ýkir allar birtingarmyndir kynjamisréttis. Hann dregur úr fjárhagslegu sjálfstæði kvenna, ýkir skekkjuna í verkaskiptingu inni á heimilum og undirbyggir og viðheldur samfélagslegum viðmiðum þar sem hið karllæga er meira metið en hið kvenlæga. Það hefur áhrif á sjálfstraust, tækifæri og þátttöku alls fólks í hinum fjölbreyttu verkefnum lífsins og skapar forréttindi og hindranir sem nauðsynlegt er að afmá.

HARÐARI AÐGERÐIR

Við verðum að tala af meiri alvöru um launamun kynjanna. Hætta að tala um prósentur og skýrinbreytur og tala um allar milljónirnar sem atvinnurekendur hafa af konum í hverjum einasta mánuði. Atvinnurekendur sem láta launamun líðast eru í raun að stela peningum með því að láta konur vinna launalaust hluta úr degi. Það er ekki minna alvarlegur glæpur en að standa ekki skil á launatengdum gjöldum, en fyrir slíkt er fólki miskunnarlaust stungið í steininn.

Við verðum að hætta að biðja atvinnurekendur mildilega um að fylgja vottunarkerfum. Það þarf að setja miklu harðari viðurlög og fylgja þeim eftir með skýrum og ákveðnum hætti. Ef þið viljið vita meira, þá ræddum við Steini þetta sama mál í nýjasta þætti Fjórðu vaktarinnar, en hann má nálgast hér .

Bestu kveðjur þangað til þá,
Sóley

31. MARS 2023

Fri, 31 Mar 2023 17:12:12 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: HUGRÆNT MISRÆMI

Það ætlar sér enginn að knésetja konur, en það þarf ásetning til að gera það ekki. Ekki af því konur séu alltaf að útsetja sig fyrir slíku, heldur af því að samfélagið útsetur þær. Kynjaðar staðalmyndir hafa enn allt of mikil áhrif á það hvað og hvernig við metum fólk. Hugmyndin um samviskusömu, prúðu og óflekkuðu konuna er alltumlykjandi þegar við dæmum konur á meðan við fyrirgefum körlum allskonar alvarlega hluti af því „boys will be boys“.

SAGAN

Það eru ekki nema örfáir áratugir síðan það þótti í lagi að siða fólk til í nafni kvenleika og karlmennsku. Ég man þegar það tíðkaðist að segja stelpum/konum að vera kvenlegar í útliti og hegðun og segja strákum/körlum að haga sér ekki eins og kerling.

Í dag vitum við betur, við vitum að kynin eru fleiri og flóknari og við vitum að staðalmyndirnar hafa neikvæð og heftandi áhrif á fólk. Flest viljum við vera góð og frjálslynd og hvetja stelpurnar okkar til að vera sterkar og strákana okkar til að sýna tilfinningar. Við teljum okkur fær um að koma fram af virðingu og jafnræði við fólk af öllum kynjum og við teljum okkur geta metið kosti og galla fólks með hlutlægum hætti.

HUGRÆNT MISRÆMI ( E. COGNITIVE DISSONANCE)

Sjálfsmynd okkar stenst því miður ekki skoðun. Við erum hlutdrægari en við teljum okkur vera. Þrátt fyrir fögur fyrirheit erum við líkleg til að meta kosti karls meiri en konu og við erum líklegt til að meta mistök konu alvarlegri en karls. -Og af því við erum svo meðvituð um staðalmyndirnar, þá segjum við stundum að við myndum líka dæma karl með þessum hætti – eða við myndum velja konu ef hún væri með kosti karlsins. Þetta hugræna misræmi, þegar hegðun okkar er á skjön við sjálfsmynd okkar, er vel þekkt fyrirbæri innan sálfræðinnar.

ÁSETNINGUR

Við erum öll breysk og við gerum öll mistök. Líka fólkið sem við elskum og þykir vænt um. Þó sum mistök séu vissulega ófyrirgefanleg, þá er hægt að vinna úr mörgum. Það hafa mistök karlanna kennt okkur í gegnum tíðina, karlanna sem við höfum verið tilbúin til að fyrirgefa, treysta, endurráða og endurkjósa aftur og aftur þrátt fyrir allskonar vitleysu. Það þarf engan ásetning til þess, við erum vön því. En það þarf raunverulegan ásetning til að standa með konum við slíkar aðstæður. Reynum að rækta hann.

Bestu kveðjur þangað til þá,
Sóley

24. MARS 2023

Fri, 24 Mar 2023 14:15:00 GMT

SPURNING VIKUNNAR: AF HVERJU SVARA ÞÆR EKKI?

Í gær tókum við Hildur Lilliendahl til varna fyrir Eddu Falak í grein á Vísi . Edda hefur setið undir stöðugum, rætnum og ómálefnalegum árásum af hálfu feðraveldisins undanfarin misseri. Hún hefur verið uppnefnd og skrímslavædd, verið hótað og sótt til saka fyrir að veita þolendum möguleika á að segja sögur sínar.

Edda er'ann. Hún er femínistinn sem fjölmiðlar nota sem smellubrellu af því þeir vita að virk í athugasemdum nota hana til að fá útrás fyrir gremju sína og óöryggi. Það er nefnilega svo miklu einfaldara að ráðast að Eddu en að horfast í augu við óréttlætið sem hún er að afhjúpa í sínum daglegu störfum. Hún er andlit hugmyndafræði sem samfélagið skilur illa. Og það er ógeðslega erfitt.

ÆRUMEIÐINGAR

Við Hildur höfum báðar verið í þessari stöðu. Það er ömurlegt. Það er vont að vera kölluð ljótum nöfnum, óhuggulegt að fá hótanir um ofbeldi og óþægilegt að vera þekkt andlit í samfélagi þar sem hatrið er að stærstum hluta nafnlaust í athugasemdakerfum.

Það er erfitt og kannski ómögulegt að útskýra, en uppnefnin og hótanirnar eru alls ekki það versta við að vera í þessari stöðu. Það er svo miklu verra þegar feðraveldið nýtir skilgreiningarvald sitt til að snúa út úr orðum okkar og gjörðum til að draga úr trúverðugleika okkar. Þegar dregin er upp mynd af okkur sem óheiðarlegum, illgjörnum eða ofstækisfullum til að viðhalda og ýkja andúðina gagnvart okkur.

Vorið 2010 lenti ég í fyrsta sæti í forvali Vinstri grænna, á sama tíma og ég var‘ann. Daginn eftir fylltust fjölmiðlar af fréttum um að ég hefði svindlað mér í sætið. Ástæðan var sú að keppinautur minn hafði annan skilning á prófkjörsreglunum en ég og kjörstjórn. Til að útskýra það þyrfti ég að segja langa og leiðinlega sögu með útskýringum á reglunum, á samskiptum ólíkra eininga innan flokksins og hver hefði gert hvað og hvernig. Ég nenni því ekki núna en ég reyndi það þá. Það virkaði ekki. Fólk vildi ekki heyra það. Það vildi að ég væri svindlari. Svindlarastimpillinn fylgdi mér í mörg ár á eftir, þótt niðurstaða allra flokkseininga hafi verið að ég hafi fylgt öllum reglum í hvívetna.

SEK UNS SAKLEYSI ER SANNAÐ

Það er auðvelt að rægja umdeildar konur. Og það er auðvelt að skrumskæla málstað sem fólk skilur illa. Það þarf mjög lítið til að fólk trúi því að þessar ofstækisfullu kerlingar séu með eitthvað misjafnt í pokahorninu. En það þarf mjög mikið til að leiðrétta slíkar ásakanir.

Undanfarna daga hefur Edda Falak glímt við nákvæmlega þetta. Meintur gerandi sem telur sig eiga harma að hefna þykist hafa afhjúpað ósannindi í frásögn hennar af einhverjum vinnustað. Honum tókst að sá efasemdum í fjölmiðla þar til meira að segja vel meinandi fólk var farið að öskra á svör. Var Edda að ljúga? Hvar hafði hún unnið og hvenær?

TILKALL OG SKILGREININGARVALD

Það er merkilegt að sjá valdið sem þessi tiltekni meinti gerandi hefur í samfélaginu. Að honum hafi tekist að gera missögn í tveggja ára gömlu viðtali við Eddu að stórmáli. Heil ritstjórn sá sig knúna til að svara og biðjast afsökunar, þó afsökunin hafi því miður aðeins nært fyrirlitningu og hatur í athugasemdakerfunum.

Við erum ekki lengra komin en svo að meintir gerendur hafa meira vald yfir mannorði femínískra aktívista en öll #metoo-hreyfingin yfir mannorði gerenda. Þeim dugar að þefa uppi prentvillu eða stöðumælasekt til að hatrið flæði um internetið. Þeir ríghalda í skilgreiningarvaldið á alvarleika glæpa og gera tilkall til svara og útskýringa á því sem þeim hentar, þegar þeim hentar.

AF HVERJU SVARAR HÚN EKKI?

Edda Falak er ekki ráðherra. Hún hefur hvorki flokk né hreyfingu á bak við sig. Hún er ung kona sem slysaðist í stafn femínísks aktívisma. Og þótt hún njóti stuðnings okkar, femínístanna í kringum hana, þá er hún þar ein. Vinnustaðurinn hennar hefur ekki einu sinni kjark til að hundsa hinn meinta geranda eða benda á óréttlætið sem árásir hans einkennast af.

Ég hef hvatt Eddu til að svara ekki. Karlar eiga erfitt með að skilja það, sér í lagi þeir sem aldrei hafa efast um eigið skilgreiningarvald. En reynsla mín og annarra kvenna sem hafa staðið í sömu sporum segir mér að enginn nenni að lesa útskýringar okkar. Svör okkar leiða bara af sér fleiri spurningar. Fleiri kröfur, meiri efasemdir, minni trúverðugleika og harðari árásir út af enn smávægilegri málum.

SVAR MITT

Starfsferill Eddu Falak skiptir engu máli. Hún getur vel hafa farið frjálslega með sannleikann einhvern tímann, rétt eins og við öll. Edda Falak er sterk, klár og hugrökk kona sem er að brjóta niður múra valdakerfisins. Ég ætla að standa með henni í þeirri vinnu og ég ætla að berjast gegn öllum tilraunum feðraveldisins til að draga úr trúverðugleika hennar og annarra kvenna sem leggja málstaðnum lið.

Bestu kveðjur þangað til þá,
Sóley

3. MARS 2023

Fri, 03 Mar 2023 14:06:34 GMT

SVINDL VIKUNNAR: ÁHUGAVERÐAR GREINAR

Í dag ætla ég að biðja ykkur að afsaka lítilræðið (og benda ykkur á frábær listverk eftir Hönnu frá Jaðri í leiðinni), en annasöm dagskrá yfirstandandi Íslandsferðar býður einfaldlega ekki upp á heimagerða hugleiðingu. Þess í stað ætla ég að benda ykkur á þrjár áhugaverðar greinar sem voru skrifaðar í vikunni:

Hrafnhildur Sigmarsdóttir skrifaði mjög góða grein sem birtist á Heimildinni í gær sem ég heitir Ráfandi risaeðlur í reiðileysi .

Lenya Rún Taha Karim skrifaði mikilvæga grein sem birtist á Vísi um útlendingafrumvarp Jóns Gunnarssonar. Greinin heitir Leiðinlegasta grein sem þú munt lesa í dag .

Sonja Ýr Þorbergsdóttir skrifaði grein um hlutverk stjórnvalda gagnvart fólkinu í landinu sem birtist í Fréttablaðinu. Hún heitir Stjórnmál fyrir fólk en ekki fjármagn .

Sjálf verð ég í fríi í næstu viku, svo næsta hugleiðing er ekki væntanleg fyrr en 17. mars.

Bestu kveðjur þangað til þá,
Sóley

23. FEBRÚAR 2023

Fri, 24 Feb 2023 15:01:17 GMT

KÖNNUN VIKUNNAR: UPPLÝSINGAÓREIÐA OG SKAUTUN

Í síðustu viku kom út skýrsla um niðurstöður spurningakönnunar Maskínu fyrir fjölmiðlanefnd um upplýsingaóreiðu og skautun í íslensku samfélagi. Í könnuninni var settur fram listi yfir fjölmarga samfélagshópa og þátttakendur beðnir að merkja við þá sem þeim mislíkar mjög.

Niðurstöðurnar má sjá í myndinni hér að ofan. Hana mætti auðveldlega túlka sem svo að andstæðingar bólusetninga og þungunarrofs, loftslagsafneitunarsinnar, þjóðernissinar og vopnasafnarar mættu mestu mótlæti í samfélaginu. Aftur á móti líki mjög fáum illa við konur, hinsegin fólk, innflytjendur og atvinnulaust fólk. Þannig býður skýrslan upp á svo mikla rangtúlkun á raunveruleikanum að ég óttast að hún geri meira ógagn en gagn þegar kemur að upplýsingaóreiðu og skautun.

MEÐVITUÐ OG ÓMEÐVITUÐ HLUTDRÆGNI

Það er mikilvægt að gera greinarmun á meðvitaðri og ómeðvitaðri hlutrdægni þegar niðurstöður eru skoðaðar. Eins og ég hef áður skrifað , þá erum við ekki eins meðvituð og ábyrg og við viljum vera. Þó við trúum því að við séum pólítískt réttsýn og jákvæð gagnvart réttindum minnihlutahópa, eru tilvikin alltof mörg þar sem okkur tekst að rökstyðja að tiltekinn karl eigi að vera á hærri launum en tiltekin kona, að tiltekinn þolandi hljóti að vera að ljúga upp á tiltekinn geranda eða að tiltekin fötluð manneskja geti ekki gegnt einhverri tiltekinni stöðu. Tilvik þar sem rökstuðningurinn hefst oftar en ekki með afneitun á karlrembu, gerndameðvirkni eða fötlunarfordómum. Tilvik sem eru svo sérstök að það er ekki annað hægt. Tilvik sem eru samt svo algeng að þau byggja undir valdakerfi kynbundins launamunar, gerendameðvirkni og fötlunarfordóma.

VALDAKERFIÐ

Valdakerfi samfélagsins skapar fordóma og hindranir sem hafa áhrif á líf, líðan og tækifæri kvenna, kvára og jaðarsetts fólks. Andstæðingar bólusetninga, þungunarrofs og þjóðernissinnar búa ekki við slíka jaðarsetningu. Þetta valdakerfi er ekki búið til af vondum körlum með illan ásetning. Það er að stærstum hluta byggt á ómeðvitaðri hlutdrægni, tengingum og skoðunum sem byggja á aldagömlum og úreltum viðmiðum. Jaðarsetningin heldur áfram að vera til staðar á meðan fólk kemst upp með að segjast vera femínistar en haga sér sem karlrembur.

Óvinsældakönnun Maskínu og fjölmiðlanefndar er líkleg til að ýkja enn á misskiptingu í samfélaginu með því að skapa upplýsingaóreiðu um jaðarsetningu og mótlæti. Hún hefur þegar kallað fram þessa hugleiðingu sem gæti allt eins kallað á andsvar frá andfemínistum eða þjóðernissinum og þar með líkleg til að auka á skautun.

UPPLÝST UMRÆÐA

Ég vona innilega að fjölmiðlanefnd láti ekki hér við sitja, heldur stuðli að upplýstri umræðu um forréttindi og hindranir í valdakerfinu þar sem kafað er ofan í áhrif ólíkra valdaþátta og hvernig þeir tvinnast saman. Á meðan verðum við hin að vera gagnrýnin á fyrirliggjandi upplýsingar og hvernig þær eru matreiddar af fjölmiðlum, vera dugleg að rýna í ómeðvitaða hlutdrægni okkar sjálfra og annarra og hjálpast að við að draga úr áhrifum hennar á fólkið í kringum okkur.

Bestu kveðjur,
Sóley

17. FEBRÚAR 2023

Fri, 17 Feb 2023 14:10:24 GMT

BAKSLAG VIKUNNAR: HEIMGREIÐSLUR

Það virðist vera eins konar tilvistarkreppa í gangi í samfélaginu þegar kemur að umönnun, uppeldi og menntun ungra barna. Þrátt fyrir sjálfsmynd þjóðarinnar sem jafnréttisparadísar með norrænt velferðarkerfi hefur bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla hefur ekki enn verið brúað sem hefur neikvæð áhrif á fjölskyldur með ung börn. Foreldrar eru milli steins og sleggju. Samfélagið gerir ráð fyrir framlagi þeirra á vinnumarkaði, afkoman byggir á fullri vinnu beggja foreldra og fjarvistir vegna barna skerða möguleika til starfsframa verulega.

Að undanförnu hafa heimgreiðslur verið nefndar sem lausn. Sjálfstæðisflokkurinn lagði fram tillögu um 200 þúsund króna heimgreiðslur í borgarstjórn, Flokkur fólksins gerði slíkt hið sama og Margrét Pála Ólafsdóttir skrifaði grein um að 470 þúsund króna heimgreiðslur gætu verið liður í að tryggja rétt barna til að njóta besta mögulega atlætis.

GILDRA

Þær tillögur sem lagðar hafa verið fram gera ekki greinarmun á vilja og þörf. Fólk sem vill eða þarf á því að halda á að geta sótt um þessar greiðslur. Slík forréttindafirring er líkleg til að ýkja enn valdamisræmi þar sem kynja- og stéttaáhrif fléttast saman. Í samfélagi þar sem karlar njóta enn mests valds, virðingar og tekna er líklegt að konur, sér í lagi láglaunakonur, sjái hagræði í að fara heim með börnin og þiggja þær greiðslur sem bjóðast. Algerlega óháð vilja, áhuga eða færni.

Rannsóknir kynjafræðinnar sýna mjög sterk tengsl milli launamunar og ójafnrar ábyrgðar kynjanna inni á heimilum. Þeim mun meiri sem launamunur foreldra er, þeim mun meiri líkur eru á að ábyrgð á heimilishaldi, uppeldi og umönnun sé ójöfn. Heimgreiðslur myndu bara ýkja þessi tengsl – eins og reynslan hefur sýnt.

Meirihluti þeirra sem nýta sér heimgreiðslur í Noregi eru konur af erlendum uppruna með lága innkomu og lágt menntunarstig. Hagkvæmni heimgreiðslanna mun síður en svo leiða til þess að þær sæki sér menntun eða öðlist starfsframa, heldur eru þær bundnar heima, stöðu sinnar vegna.

RÉTTINDI

Leikskólar bjóða upp á faglega, trausta og örugga dagvistun til að tryggja réttindi barna og kvenna. Leikskólar í núverandi mynd byggja á hugmyndafræði Kvennaframboðs og Kvennalista sem höfðu það að markmiði að tryggja tækifæri kvenna til atvinnuþátttöku og viðurkenna mikilvægt framlag kvennastétta á borð við leikskólakennara sem eru oft betur til þess fallnir að annast börn á dagvinnutíma en foreldrarnir. Heimgreiðslur ógna hvoru tveggja.

Leikskólar eru jöfnunartæki fyrir börn þar sem fagmenntað fólk á að bjóða upp á gott, uppbyggilegt og þroskandi umhverfi fyrir þau á meðan foreldrarnir eru í vinnunni. Þeir eru jöfnunartæki fyrir kynjuð valdatengsl, þar sem þeir eru forsenda þess að konur geti tekið jafnvirkan þátt á vinnumarkaði og karlar. Og þeir eru efnahagslegt jöfnunartæki þar sem öll börn og allir foreldrar eiga að geta notið þeirra óháð stétt eða stöðu.

Í STAÐINN

Styrkjum sjálfsmynd okkar sem jafnréttisparadísar. Höldum áfram að byggja hana upp með því að tryggja sveigjanlegt fæðingarorlof og faglegt leikskólastarf fyrir öll börn um leið og því lýkur. Metum framlag kvennastéttanna sem sinna þessum störfum að verðleikum, tryggjum þeim öruggt og gott starfsumhverfi og höldum áfram að þróa faglegt leikskólastar fyrir öll börn. Styttum vinnuvikuna, hækkum laun láglaunafólks og gerum allt sem í okkar valdi stendur til að öll börn hafi raunverulegt tækifæri til að alast upp í hamingjusömum fjölskyldum þar sem jafnvægi ríkir milli vinnu og einkalífs.

Bestu kveðjur,
Sóley

10. FEBRÚAR 2023

Fri, 10 Feb 2023 08:56:36 GMT

FRÉTTIR VIKUNNAR: FJÓRÐA VAKTIN HEFUR GÖNGU SÍNA

Hugleiðing vikunnar verður óhefðbundin að þessu sinni, umfjöllun um og auglýsing á hlaðvarpi okkar Þorsteins V. Einarssonar sem hóf göngu sína í vikunni. Í þáttunum rýnum við í málefni líðandi stundar og spjöllum um þau í sögulegu og fræðilegu samhengi.

Núna eru komnir út tveir þættir í áskrift. Annar fjallar um gildi kvennasamstöðu, kröfur um málefnalega og persónulega samstöðu og mýtuna um að konur séu konum verstar. Hinn þátturinn fjallar um naglalakkaða karla, hvort þar sé á ferðinni frelsandi aktívismi eða innihaldslaust menningarnám. Á næstu vikum munum við fjalla um aðgerðir í jafnréttismálum og bókina Entitled eftir Kate Manne.

Á þessari síðu er hægt að hlusta á kynningarþátt og gerast ákrifandi.

SLEPPA OG TREYSTA

Hugmyndin að hlaðvarpinu kemur frá Þorsteini sem sannfærði mig um að þetta sé góð hugmynd. Sjálf myndi ég helst bara vilja birta það sem mér finnst í aðsendri grein í útprentuðu dagblaði en það er víst úreld aðferð, enda önnur áhrifaríkari tæki og tól í boði. Ég viðurkenni að það hefur reynt svolítið á næstum fimmtuga konu að sleppa takinu og treysta því að þetta blessist allt saman.

Auðvitað vitum við ekkert hvað gerist. Kannski er lítill eða enginn áhugi fyrir þessu og þá hættum við bara. Það er enginn heimsendir. Endilega kíkið á síðuna og sjáið hvernig ykkur líst á. Þið megið líka endilega senda okkur hugmyndir að umræðuefnum og/eða ábendingar um það sem við gætum gert betur í þáttunum.

Bestu kveðjur,
Sóley

3. FEBRÚAR 2023

Fri, 03 Feb 2023 13:26:36 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: FEMÍNÍSK SAMSTAÐA

Stefán Ólafsson skrifaði grein í vikunni, þar sem hann mærði Sólveigu Önnu Jónsdóttur í hástert og kallaði eftir skilyrðislausum stuðningi við hana af hálfu ólíkra hópa samfélagsins, sér í lagi jafnaðarfólks og femínista. Mér fannst greinin einkar athyglisverð.

Samkvæmt Stefáni á ég að styðja Sólveigu Önnu af því hún er er öflug talskona láglaunakvenna. Ég á ekki að láta það þvælast fyrir mér þó hún sé beinskeytt og hvöss enda segir Stefán slíkt hafa notið virðingar í karlaheimi fortíðar, þegar Guðmundur Jaki var og hét. Svo vill hann að ég færi fókusinn frá háskólamenntuðu fólki yfir á þau verst settu.

SATT OG RÉTT

Það er rétt hjá Stefáni að Sólveig Anna er gagnrýnd oftar, harðar og persónulegar en karlkyns forverar hennar og samstarfsmenn. Það á við um allar konur sem taka sér pláss í karllægum geirum. Það er ósanngjarnt og það tekur á. Ég hef ítrekað bent á mikilvægi þess að við sýnum konum í þessari stöðu skilning, vöndum gangrýnina og skerpum á stuðningnum.

Það er líka rétt að femínísk barátta hefur í gegnum tíðina verið háð af háskólamenntuðum millistéttarkonum sem hafa haft aðstæður til að beita sér, en of oft miðað baráttuna við eigin reynsluheim á kostnað jaðarsettari kvenna.

ÞVÍ TIL VIÐBÓTAR

Þessi skrif Stefáns eru þó mikil einföldun á raunveruleikanum. Femínistar eru nefnilega ekki einn hópur með eina skoðun. Femínísk hugmyndafræði er flókin og margþætt. Hún býður upp á fjölbreytt sjónarhorn, baráttuaðferðir og leiðir. Þó femínistar eigi það sameiginlega markmið að uppræta karllægt valdakerfi, þá er ekki hægt að krefja alla femínista um að finnast eitthvað, beita sér fyrir einhverju eða styðja einhverja.

ÞVERT Á MÓTI

Krafa Stefáns er í anda karlaheims fortíðar. Guðmundur Jaki var verkalýðsforkólfur á seinni hluta síðustu aldar. Þá þóttu konur kannski töff ef þær höguðu sér eins og karlar. Þá þótti kannski í lagi að þagga niður í og úthýsa fólki sem spurði gagnrýnna spurninga á vinnustaðnum og þá þótti kannski í lagi að gamall karl segði femínístum hvað þeir ættu að gera. Ekki í dag.

Þó ég telji mikilvægt að standa með konum í karllægum geirum, þá geri ég það ekki skilyrðislaust. Ég er ekki til í þá einstaklingsdýrkun sem Stefán leggur til. Mér hugnast illa karllæg átakasækni og líður ekki vel að sjá verkalýðsfélög haga sér með sama hætti og talsmenn atvinnurekenda. Og talandi um það, þá finnst mér framkoma Sólveigar Önnu við samstarfsfólk sitt hjá Eflingu vera óboðleg. Það er því af málefnalegum ástæðum sem ég hef ákveðið að verða ekki við ákalli Stefáns.

SAMSTAÐAN

Það þýðir ekki að ég standi ekki með láglaunafólki. Ég tel löngu tímabært að endurskoða kjaramódel samfélagsins og draga úr ójöfnuði í alla staði. Þess vegna vil ég standa með verkalýðsfélögunum sem reisa kröfur og grípa til aðgerða. Ég lít ekki á verkalýðsfélögin sem einn sterkan leiðtoga annars vegar og umbjóðendur hins vegar eins og Stefán, heldur sem vettvang þar sem öllu félagsfólki á að geta liðið vel og finnur baráttu sinni farveg í samstöðu. Ég vona að einn góðan veðurdag beri Efling gæfu til þess.

Bestu kveðjur,
Sóley

27. JANÚAR 2023

Fri, 27 Jan 2023 13:23:24 GMT

UMRÆÐA VIKUNNAR: MENNINGARNÁM

Í Facebookhópnum Handóðir prjónarar varð uppi fótur og fit í vikunni, þegar kona nokkur deildi tveimur myndum af nýjasta Lopablaðinu og sagði þær „vægast sagt ósmekklegt útspil“. Önnur myndin var af tjaldi sem kennt hefur verið við frumbyggja N-Ameríku og kallast Týpí, og hin af brúnni prjónaðri dúkku.

Þegar innleggið var tekið út höfðu 118 athugasemdir verið skrifaðar. Þar kom fram mikil hneykslan yfir gagnrýninni, talsvart var um réttlætingu en litlar sem engar umræður áttu sér stað.

Degi síðar kom annað innlegg í hópinn, þar sem gerð var tilraun til að útskýra það sem kallast menningarnám (e. cultural appropriation), m.a. útskýrt að orðið indjánatjald er í eðli sínu rasískt og að útlit dúkkunnar gæti að sama skapi túlkast sem rasískt.

Í dag eru 355 athugasemdir við nýja innleggið. Langflestar þeirra eru alger og heiftúðug fordæming á efni innleggsins. Talað er um bull, móðgunargirni, talíbanareglur og útrýmingu, beðið um að svona rétttrúnaði sé haldið utan prjónahópsins, að fólk eigi að finna sér eitthvað mikilvægara til að hafa áhyggjur af og svo ansi margar spurningar um hvort útlendingar megi þá ekki ganga í íslenskum lopapeysum.

HVAÐ ER MENNINGARNÁM?

Menningarnám er framið af hvítu fólki sem tileinkar sér eitthvað úr menningu fólks sem er jaðarsett. Það er sjaldnast framið af illum ásetningi, heldur vegna tilkalls (e. entitlement) forréttindafólks til þess sem því þykir smart, án þess að bera virðingu fyrir menningarlegu gildi fyrirbærisins eða átta sig á því að fólkið sem á það hefur verið jaðarsett, m.a. fyrir að nota fyrirbærið, hvort sem það eru tjöld, hárgreiðsla, klæðnaður, skart, förðun eða annað sem vísar til menningararfs viðkomandi.

Það er flókið að skilja alvarleika og áhrif menningarnáms, sérstaklega fyrir okkur sem höfum alist upp í hvítri vestrænni menningu, enda höfum við hvorki mætt mótlæti eða hindrunum vegna hennar. En menningarnám á sinn þátt í að viðhalda stöðu og skilgreiningarvaldi og hvítrar vestrænnar menningar í heiminum - eins og meðfylgjandi vídeó útskýrir mætavel.

HARKAN

Harka umræðnanna minnti mig á gamla daga. Þegar fólk skildi ekki af hverju það var ósmekklegt að skreyta bíla með fáklæddum konum í auglýsingum eða af hverju það skipti máli að hafa konur í umræðuþáttum í sjónvarpi. Þá voru viðbrögðin mjög svipuð. Fólk bað um að fá að vera látið í friði fyrir svona rétttrúnaði og móðunargirni og allskonar whataboutisma varpað fram.

Þessi varnarviðbrögð einkennast af vanmætti, fólki finnst óþægilegt að vera bendlað við kvenfyrirlitningu eða rasisma og vill frekar réttlæta og útskýra hegðun sína en að læra um af hverju hún er óviðeigandi.

BERSKJÖLDUN OG AUÐMÝKT

Ég er ekki best í að útskýra menningarnám, enda er ég að læra um það sjálf. Markmiðið með þessari hugleiðingu er heldur ekki að veita ítarlega fræðslu um menningarnám, heldur að vekja fólk til umhugsunar og hvetja okkur öll til að vera auðmjúk gagnvart því sem við skiljum ekki.

Við getum ekki orðið betri manneskjur nema skilja það sem við getum bætt og það gerum við með því að læra um valdakerfið. Við þurfum að hlusta, læra og breyta þegar okkur er bent á að við séum að taka þátt í, viðhalda eða stuðla að mismunun með einhverjum hætti.

Bestu kveðjur,
Sóley

20. JANÚAR 2023

Fri, 20 Jan 2023 13:34:24 GMT

NÝJUNG VIKUNNAR: HLAÐVARP UM FJÓRÐU VAKTINA

Undanfarna viku höfum við fylgst með umfjöllun um fimm sterkar konur. Sara Björk Gunnarsdóttir sagði frá þeim erfiða slag sem hún þurfti að taka fyrir sjálfsögðum mannréttindum, Edda Falak lýsti áreitinu og hótununum sem hún hefur orðið fyrir sem femínískur aktívisti, dónaskapur framleiðenda gagnvart Dóru Jóhannsdóttur , leikstjóra áramótaskaupsins var afhjúpaður, klámfenginni fyrirsögn í Viðskiptablaðinu var ætlað að niðurlægja Kristrúnu Frostadóttur og Jacinda Ardern tilkynnti um brotthvarf úr stjórnmálum, enda væri tankur hennar tómur eftir sex ár sem forsætisráðherra Nýja Sjálands.

Það er í raun fátt sem þessar konur eiga sameiginlegt – annað en að ögra feðraveldinu. Og vera refsað fyrir vikið. Sæta tíðari, harðari og persónulegri gagnrýni en karlkyns kollegar þeirra hefðu sætt við sömu aðstæður.

FJÓRÐA VAKTIN

Ég hef einu sinni áður skrifað um fjórðu vaktina hér . Vaktina sem kemur á eftir þeirri fyrstu (launavinnu), annarri (skilgreindum og sýnilegum heimilisstörfum) og þriðju (skipulag og umsjón með fyrstu og annarri vaktinni). Vaktina sem snýst um að knýja fram betra og sanngjarnara samfélag.

Framfarir í jafnréttismálum hafa nefnilega aldrei orðið að sjálfu sér. Allar framfarir hafa orðið af því að hugrakkar konur stigu fram og töluðu, skilgreindu, fræddu, ræddu og kröfðust breytinga. Og það gerðu þær þegar þær voru búnar að vinna launavinnu, sinna heimilinu, skipuleggja fjölskyldulífið og tryggja að öllum liði bærilega í kringum þær.

Sara Björk, Edda, Dóra, Kristrún og Jacinda hafa allar beitt sér fyrir betra samfélagi, hver á sínu sviði. Mörg okkar dást að þeim og styðja, en þær mæta samt sem áður mótlæti sem enginn karlkyns kollega þeirra hefði getað látið sér detta í hug.

HLAÐVARP

Í febrúar ætlum við Þorsteinn V. Einarsson , kynjafræðingur og aktívisti, að leiða saman hesta okkar í hlaðvarpi sem á að fjalla um nákvæmlega þetta. Við ætlum að greina jafnréttisumræðuna, fjalla um persónur og leikendur og reyna að setja atburði líðandi stundar í samhengi við valdakerfið og sögu þess. Markmiðið með podcastinu er að stuðla að upplýstri umræðu um jafnréttismál, þar sem sjónum er beint að valdakerfinu og þeim aðferðum sem það beitir til að viðhalda sér.

ÞANGAÐ TIL ÞÁ

Ég mun að sjálfsögðu auglýsa þættina hér í hugleiðingunum þegar þar að kemur. En þangað til þá legg ég til að við vöndum okkur við að standa með ofangreindum konum – og öllum hinum sem eru að ögra ríkjandi valdakerfi, krefjast áheyrnar, inngildingar og réttinda. Þær þurfa á okkur að halda.

Bestu kveðjur,
Sóley

13. JANÚAR 2023

Fri, 13 Jan 2023 11:18:22 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: KLEFINN Í VESTMANNAEYJUM

Gleðilegt nýtt ár og takk fyrir gömlu. Af mörgum málum sem komið hafa upp á þessu nýhafna ári valdi ég þrettándagleðina í Eyjum sem viðfangsefni vikunnar.

MÁLIÐ

Sagan er eitthvað á þessa leið: Eftir þrettándagleði ÍBV birtust myndir á samfélagsmiðlum af heimatilbúnum tröllum með rasískum tilvísunum. Annað tröllið var með afbökuðu nafni Eddu Falak, hitt var kennt við Heimi Hallgrímsson. Framkvæmdastjóri ÍBV, Haraldur Pálsson, harmaði atburðinn í viðtölum og þóttist ekki hafa vitað um nafngiftina fyrirfram. Hann lét sem þarna væri einskonar einkahúmor hjá hópunum í tröllasmiðjunum, tröllunum hefði um árabil verið gefið nafn sem fram til þessa hefði ekki verið vandamál. Hann sagði málið ekki vera ekki eins djúpt og fólk héldi, það væri ekkert plott í gangi eða áform um leiðindi gagnvart Eddu. Seinna kom í ljós að Haraldur og fjöldi annarra höfðu séð tröllið með nafni Eddu kvöldið áður, án þess að nokkur hefði aðhafst vegna málsins.

NOT ALL...

Í kjöfarið hefur allt samfélagið í Vestmannaeyjum sætt umtalsverðri gagnrýni, sem er örugglega sárt og erfitt fyrir fólk sem vill bara alls ekki láta bendla sig við þetta rugl. Bent hefur verið á að þessi tröllasmiðja sé lítill angi af íþróttafélagi sem sé lítill angi af sveitarfélaginu sem er auðvitað rétt. Ég er viss um að í Vestmannaeyjum er til fullt af góðu fólki.

En það er samt staðreynd að þrettándahátíð ÍBV virðist ekki hafa sætt neinni gagnrýni fyrr en nú. Enginn hefur bent á augljósar rasískar tilvísanir sem hafa verið lengi til staðar í tröllunum, enginn hefur gert athugasemdir við eineltistilburðina í formi nafngiftar tröllanna og enginn gerði athugasemd við skrímslavæðingu Eddu Falak í ár, þrátt fyrir að nafngiftin hafi verið á margra vitorði áður en hátíðin fór fram.

KLEFAMENNING

Ég ítreka að ég trúi því að í Vestmannaeyjum búi fullt af góðu fólki og það er hvorki af mannvonsku né aumingjaskap sem þetta fólk hefur ekki gagnrýnt, mótmælt eða breytt. Það er einfaldlega hægara sagt en gert.

Fyrst og fremst er það erfitt af því að gagnrýnin er svo sársaukafull. Það þarf ansi sterk bein til að segja fólki að það sé að beita einelti, rasisma og kvenfyrirlitningu. Það er erfitt að vera friðarspillirinn sem bendir á að bæjarhátíðin einkennist af ofangreindu. Það er miklu auðveldara að afgreiða þetta sem einkahúmor afmarkaðs hóps, túlka hann sem saklausan og/eða þykjast ekki vita af honum.

Þetta er ekki ósvipað klefamenningu. Þó Vestmannaeyjar séu fullstórar til að skilgreinast sem klefi, þá er þetta lítið og afskekkt samfélag sem reiðir sig á samstöðu til að takast á við veður og náttúruvá. Innan slíkra hópa skapast oft stemning fyrir óviðeigandi húmor og hegðun þar sem fólk spilar með, jafnvel þótt því líði ekki vel með það.

LÆRDÓMURINN

ÍBV hefur sent frá sér afsökunarbeiðni vegna nafnbirtingarinnar og sagst ætla að yfirfara verkferla í kjölfar málsins. Það er ágætt út af fyrir sig, en mun ekki breyta því sem þarf eitt og sér. Það þarf að fara gaumgæfilega ofaní undirliggjandi menningu, fræða um beinar og óbeinar birtingarmyndir rasisma og eineltis, skerpa á gagnrýnni hugsun og umbótavilja, opna klefann og lofta út. Vonandi lánast þeim það.

Bestu kveðjur,
Sóley

16. DESEMBER 2022

Fri, 16 Dec 2022 14:18:24 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÁRAMÓTAUPPGJÖR

Í þessum síðasta pistli ársins er viðeigandi að líta yfir farinn veg. Fyrst og fremst vil ég þakka ykkur, kæru lesendur, fyrir frábær viðbrögð við föstudagspistlunum fram til þessa. Ég viðurkenni að hugleiðingarnar voru ekki bara hugsaðar fyrir ykkur, heldur líka sem greiningar- og útrásartæki fyrir mig. Hvort tveggja hefur lukkast vel. Lesendum hefur fjölgað, viðbrögðin hafa verið góð og mér finnst afskaplega gott að setjast niður á föstudagsmorgnum, fara yfir umræður vikunnar og reyna að setja þær í samhengi við þróun í málaflokknum.

Hér koma 10 mest lesnu hugleiðingarnar frá upphafi:

Hugtak vikunnar: Hannúð
Föstudagshugleiðing á mánudegi: Kjarni feðraveldisins
Aukahugleiðing: Slaufunarmenning, hakkavélar og jarðsprengjusvæði
Ástæður vikunnar: Hugsjónir, hagsmunir eða faglegt mat?
Gerandi vikunnar og yfirlýsingin hans
Hugtak vikunnar: Hatursorðræða
Viðfangsefni vikunnar: Passaðu þig!
Kona vikunnar: Vanda Sigurgeirsdóttir
Hugleiðing vikunnar: Rasísk ummæli
Hugtak vikunnar: Óviðurkennd verkefni

EFNIÐ

Vinsælustu hugleiðingarnar fjalla flestar um einstök mál vegna #metoo og viðbrögð við þeim. Þó vekur athygli að tvær hugleiðingar fjalla um rasisma og ein rétt nær inn á listann um þriðju vaktina. Þetta er í ágætu samræmi við samfélagsumræðuna þar sem #metoo hefur verið fyrirferðarmikið, umræður um rasisma hafa verið að aukast og þriðja vaktin er tiltölulega nýtt hugtak sem er að ryðja sér til rúms.

HUGTÖKIN

Eitt besta tækið sem við höfum til að breyta samfélaginu er að kunna að greina misrétti og skilja að þó það sé oft framið af einstaklingum og bitni alltaf á einstaklingum, þá er það byggt á kerfislægum þáttum. Með slíkum greiningum drögum við úr persónugervingu vandans og áttum okkur á samfélagslegu hindrununum sem skapa hann. Þess vegna hef ég lagt mikið upp úr því að skrifa um hugtök á borð við hannúð, tilkall, ómeðvitaða hlutdrægni, öráreiti, sjálfvirk varnarviðbrögð og þriðju vaktina, en þau eru einmitt útskýrð í hugleiðingunum hér að ofan.

FRAMTÍÐIN

Eins og ég fór yfir með Gunnari Hanssyni og Guðrúnu Gunnarsdóttur í Mannlega þættinum á RÚV í síðustu viku, þá hafa öll framfararskref í mannréttindabaráttu verið stigin vegna þess að einhver hugrökk manneskja þorði að segja frá útlokun, mismunun eða ofbeldi sem hún varð fyrir. Eftir langa og erfiða baráttu fór forréttindafólkið svo að hlusta og læra. Þar með hætti vandinn að vera persónulegt úrlausnarefni þolendanna og varð að samfélagslegu viðfangsefni. Úr urðu sjálfsagðir hlutir á borð við almennan kosningarétt, skóla án aðgreiningar og hjónabönd samkynhneigðra.

Í dag er samfélagið rétt að byrja að hlusta á þolendur kynbundins ofbeldis, kerfislægs rasisma, fötlunarfordóma og transfóbíu svo einhver dæmi séu nefnd. Við erum að átta okkur á að misréttið sem fólk verður fyrir snýst ekki um þeirra persónulega harm, heldur samfélagslega meinið sem við verðum öll að taka þátt í að uppræta. Við eigum langt í land, en viljinn til að hlusta, virða, læra og breyta er sannarlega að aukast.

Þetta var síðasta hugleiðing ársins. Mínar allra bestu óskir um gleðilega hátíð, kærar þakkir fyrir hið liðna og ég hlakka mikið til að halda áfram, helst í samstarfi við ykkur öll, að stuðla að aukinni virðingu, betri hlustun, lærdómi og róttækum breytingum á komandi árum.

Bestu kveðjur,
Sóley

9. DESEMBER 2022

Fri, 09 Dec 2022 12:35:29 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: FORRÉTTINDASJÚKDÓMAR

Valdakerfið snýst ekki bara um formlegt vald og formlegar skilgreiningar, heldur er það víðfeðmt og flókið og nær til allra anga samfélagsins. Fyrir utan hið óformlega vald sem felst í margskonar forréttindum, s.s. vegna kyns, aldurs, uppruna og stéttar eru margskonar athyglisverð stigveldi við lýði. Stundum er flókið að greina, skilja og horfast í augu við forréttindin, enda er geta þau verið til staðar í ömurlegum aðstæðum.

VERSTU DAGAR LÍFS MÍNS

Fyrir fjórum árum fór ég með son minn til heimilislæknis út af marblettum. Sex tímum síðar höfðum við verið flutt með sjúkrabíl á sérhæft sjúkrahús fyrir börn með krabbamein. Inni á stofunni beið okkar fjöldi fólks sem kynnti sig með nafni og titli (læknar, hjúkrunarfólk, sjúkraliðar og aðstoðarfólk) og fullyrti að þau myndu gera allt sem í þeirra valdi stæði til að bjarga lífi drengsins. Í minningunni er þessi hersing ekki ósvipuð þjónustufólkinu í Downton Abbey sem bíður aðalsfólksins við kastalann þegar það kemur heim.

Tveimur dögum seinna, þegar við höfðum aðeins náð andanum, ákváðum við að deila upplýsingum um sjúkdóminn á Facebook. Ég greindi frá stöðu mála og viðbrögðin létu ekki á sér standa. Hjörtu og læk, baráttukveðjur og póstsendingar með glaðningum bárust yfir hafið í stríðum straumum. Næstu daga, vikur og mánuði var mynduð loftbrú af aðstoðarfólki milli Íslands og Hollands.

Enn þann dag í dag hefur sonur minn algeran forgang í heilbrigðiskerfinu og er sendur umyrðalaust í ítarlegar rannsóknir út af öllum minnstu kvillum.

HVAÐ EF?

Ég hef oft velt því fyrir mér hvort ofangreind saga hefði verið öðruvísi ef ekki hefði verið um hvítblæði að ræða. Ef sonur minn hefði tekið of stóran skammt af eiturlyfjum eða reynt að taka eigið líf þennan dag. Ætli viðbrögð heilbrigðiskerfisins hefðu verið þau sömu? Ætli við hefðum sagt söguna með jafn opinskáum hætti á Facebook? Ætli stuðningurinn hefði verið jafn mikill og einlægur? Ætli eftirfylgnin og viðurkenningin á langvarandi áhrifum sjúkdómsins væri sú sama? Ég er hrædd um ekki.

STIGVELDIÐ VERÐUR EKKI TIL AÐ SJÁLFU SÉR

Þetta greinilega stigveldi sjúkdóma er búið til af fólki. Það byggir á meðvitaðri og ómeðvitaðri hlutdægni, þar sem við tileinkum fólki mismikla ábyrgð á heilsu og heilsubresti eftir því hvers eðlis sjúkdómurinn er. Og þar sem vilji okkar til aðstoðar, hvort sem það er persónulega eða með forgangsröðun sameiginlegra sjóða og sérfræðiþekkingar er mismikill.

Í dag er fullt af fólki í jafnmikilli lífshættu og sonur minn var þennan dag án þess að fá nauðsynlega þjónustu. Samfélagið er nefnilega ekki enn reiðubúið að axla ábyrgð á lífshættulegu ástandi fólks vegna geðsjúkdóma, fíknar eða kynvitundar með sama hætti og krabbameins.

VIÐ BERUM ÖLL ÁBYRGÐ

Fæst okkar hafa vald til að forgangsraða heilbrigðisþjónustu, en við getum öll lagt okkar af mörkum. Við getum dregið úr skömmun, fordómum og meðvirkni með ósanngjarnri forgangsröðun með því að aðstoða og styðja fólkið í kringum okkur án fyrirvara. Við eigum ekki að ætlast til þess að fólk meðhöndli eigin geðsjúkdóma eða fíkn, ekki frekar en við ætlumst til þess að sonur minn lækni hvítblæðið sitt. Við þurfum að bera jafna virðingu fyrir öllum sjúkdómum og gera kröfu um að heilbrigðiskerfið sé jafn reiðubúið að bjarga öllum lífum.

Bestu kveðjur,
Sóley

2. DESEMBER 2022

Fri, 02 Dec 2022 13:16:45 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: ÓVIÐURKENND VERKEFNI

Hulda Tölgyes og Þorsteinn V. Einarsson skrifuðu góða grein um þriðju vaktina í vikunni. Sú vakt verður sérlega fyrirferðarmikil í aðdraganda jóla eins og þau lýsa vel í greininni. Rannsóknir hafa sýnt fram á sligandi áhrif þriðju vaktarinnar, sér í lagi á mæður, dætur, systur og kærustur karla.

ÓVIÐURKENND VERKEFNI ( E. NON-PROMOTABLE TASKS )

Þriðja vaktin er líka til staðar á vinnustöðum þó birtingarmyndirnar séu öðruvísi. Verkefni á borð við setu í umhverfis- siða- og/eða jafnréttisnefndum, skipulag og utanumhald með skemmtunum starfsfólks, sáttamiðlun, þjálfun nýs starfsfólks, aðstoð við eldra starfsfólk og hlaup í öll möguleg skörð eru til staðar á öllum vinnustöðum.

Fólk sem tekur að sér verkefnin fær þó sjaldnast umbun í formi fjármagns eða framgöngu, né heldur eru veittar viðurkenningar fyrir bestu frammistöðuna í málaflokknum. Þvert á móti getur álagið vegna þessara verkefna haft beinlínis neikvæð áhrif á frammistöðu fólks í hinni skilgreindu og eiginlegu vinnu og þannig hindrað umbun í formi fjármagns eða framgöngu á því sviði líka.

KONUR UMFRAM KARLA

Þriðja vakt vinnustaðanna fellur frekar á herðar kvenna en karla. Það hefur í gegnum tíðina verið útskýrt með því að konur séu samfélagslega ábyrgari og taki oftar hagsmuni annarra framyfir eigin. Eins og það sé eitthvað náttúrulögmál.

Rannsóknir á kynjaðri verkaskiptingu hafa hrakið þessa eðlishyggjunálgun, enda er dreifing óviðurkenndra verkefna mun jafnari í kynskiptum hópum. Konur eru líklegri til að bjóða sig fram til óviðurkenndra verkefna ef karlar eru í hópnum og karlar eru síður líklegir til að bjóða sig fram til óviðurkenndra verkefna ef konur eru í hópnum. Og verkefnin eru ekki síður unnin í hópum sem bara samanstanda af körlum en konum.

REFSING, EKKI VIÐURKENNING

Félagsmótunin hefur kennt konum að þjónusta karla og körlum að ætlast til þjónustu af konum. Hún á sér m.a. stað í með beinum og óbeinum skilaboðum til kvenna sem neita að taka að sér óviðurkennd verkefni. Körlum er oftar sýndur skilningur, enda hafa þeir öðrum mikilvægari verkefnum að sinna á meðan konur eru taldar sérhlífnar og skorta samstarfshæfileika.

Konur hljóta ekki viðurkenningu fyrir að vinna verkefnin, en viðurlögin við að vinna þau ekki er harðari en karla.

JAFNVÆGI MILLI VINNU OG VINNU

Allir vinnustaðir reyna að stuðla að jafnvægi milli vinnu og einkalífs. Minna fer fyrir jafnvægi milli verkefna, að öll verkefni séu skilgreind og launuð og að þeim sé dreift með sanngjörnum hætti. Endurmat á virði kvennastarfa felst ekki síst í greiningu og viðurkenningu á þriðju vakt vinnustaða og breytingum í átt að sanngjarnara fyrirkomulagi.

Fólk sem er í stöðu til að breyta gæti byrjað á að velta fyrir sér hvaða verkefni falla undir þriðju vakt vinnustaðarins. Hvaða verkefni eru ekki til staðar í starflýsingum? Hvaða verkefni skiptist fólk á að vinna, eða eru ekki unnin óumbeðið? Er hægt að skrifa þau inn í starfslýsingar og greiða fyrir þau? Eða eru þetta verkefni sem skipta raunverulega engu máli fyrir vinnustaðinn?

Eins og önnur verkefni sem varða jafnrétti og inngildingu, þá krefst þetta flókinnar greiningarvinnu og jafnvel umtalsverðrar endurskipulagningar. En það verður að hafa það. Ef við viljum að fólk hafi raunverulega jöfn kjör, tækifæri og aðgengi að framgöngu í starfi þá þurfum við að afmá hindranir sem eru til staðar hjá sumum hópum umfram aðra.

Bestu kveðjur,
Sóley

25. NÓVEMBER 2022

Fri, 25 Nov 2022 10:43:53 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: KERFISLÆGUR RASISMI

Í vikunni birtist viðtal við hjón sem hefur verið gert að sanna eðli hjónabands síns fyrir íslenskum yfirvöldum. Hún er íslensk og hann er georgískur og ætti því að fá dvalarleyfi vegna hjúskaparstöðu. Útlendingastofnun telur hjónabandið hins vegar vera málamyndagjörning og krefur hjónin um að sýna fram á annað.

REGLURNAR OKKAR

Samkvæmt hjúskaparlögum eru hjónavígsluskilyrði eftirfarandi:

Bæði skulu hafa náð 18 ára aldri.
Bæði skulu vera lögráða.
Hvorki er um skyldmenni í beinan legg að ræða, né systkin.
Ekki er um kjörforeldri og kjörbarn að ræða.
Hvorugt er þegar í hjúskap.
Opinber skipti eru hafin eða einkaskiptum lokið, hafi annað/bæði verið í hjúskap.

Í lögunum er ekki fjallað um rómantík, ást, kynlíf, nánd, samskipti, áhugamál, myndatökur eða samfélagsmiðlanotkun. Enda giftir fólk sig af allskonar ástæðum. Oftar en ekki praktískum, s.s. vegna skattahagræðis, líftrygginga, forræðis- eða erfðamála. Það má. Fólk sem giftir sig, og uppfyllir skilyrði A-F, á að geta notið allra þeirra réttinda og fríðinda sem hjúskapur hefur í för með sér. Eða flest okkar.

SAKLAUS UNS SEKT ER SÖNNUÐ?

Við höfum verið dugleg að skapa og viðhalda ímynd Íslands sem víðsýns og réttláts samfélags, bæði meðal okkar sjálfra og út á við. Við viljum trúa því að jafnræðisregla stjórnarskrárinnar sé í gildi og að ekkert okkar mismuni af ásetningi. En raunin er önnur.

Til viðbótar við almennu lögin erum við nefnilega með allskonar sérlög. Til dæmis um útlendinga. Í þeim er allt í einu kveðið á um eitthvað sem kallast málamyndagerningur, fyrirbæri sem hvergi er minnst á í hjúskaparlögum og byggir ekki á neinum þeirra skilyrða sem þar koma fram. Ef rökstuddur grunur er til staðar um að fólk sé að gifta sig til að tryggja dvalarleyfi mega yfirvöld krefjast sannana á allskonar óræðum hlutum sem hvergi er kveðið á um í hjúskaparlögum og byggja niðurstöðu sína á eigin geðþótta.

SUM ERU JAFNARI EN ÖNNUR

Sumsé. Fólk sem er fætt innan Schengen þarf eingöngu að uppfylla mjög skýr og skilmerkileg lágmarksskilyrði fyrir hjónavígslu af því við viljum ekki að yfirvöld séu að vasast í einkahögum fólks. Fólk utan Schengen má aftur á móti bara gifta sig ef Útlendingastofnun leggur blessun sína yfir rómantík í sambandinu. Okkur finnast íslenskar hagkvæmniástæður skiljanlegar og jafnvel skynsamlegar. En hagkvæmniástæðan dvalarleyfi er skilgreind sem glæpur.

Fólk sem fætt er innan Schengen býr við grundvallarregluna um sakleysi uns sekt sé sönnuð af því við viljum ekki að yfirvöld geti sakfellt saklaust fólk. Meðferð kynferðisbrota í réttarkerfinu sýnir styrk og seiglu þeirrar reglu svo ekki verður um villst. Í lögum um útlendinga er fólk aftur á móti sekt uns sakleysi er sannað. Þá er nóg að um rökstuddan grun sé að ræða og fólki er gert að sýna fram á annað „með óyggjandi hætti“.

LAUMURASISMI?

Þetta mál er fyrirtaks dæmi um það hvernig ómeðvituð hlutdrægni smeygir sér inn í regluverkið af því við áttum okkur ekki á innbyggðri tortryggni okkar gagnvart fólki af erlendum uppruna. Ef við erum ekki meðvituð um þetta, ef við hlustum ekki þegar okkur er bent á þetta og ef við leiðréttum okkur ekki þegar við gerum mistök, þá hættir rasisminn að vera laumu og verður alvöru.

Bestu kveðjur,

Sóley

18. NÓVEMBER 2022

Fri, 18 Nov 2022 12:58:13 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÓMEÐVITUÐ VANHÆFNI

Kynhlutlaust tungumál hefur verið nokkuð til umræðu í vikunni. Hildur Lilliendahl var í frábæru viðtali í þættinum Orð af orði á sunnudaginn þar sem hún útskýrði valdið sem felst í beitingu tungumálsins, hvernig það á sinn þátt í að viðhalda kynjuðum staðalmyndum og hvernig það getur virkað útilokandi fyrir fólk af öðrum kynjum þegar það er ávarpað í karlkyni. Hildur tók skýrt fram í þættinum að hvergi væri verið að þvinga fólk til óhefðbundinnar málnotkunar, tungumálið yrði að fá að þróast í samræmi við vilja og þekkingu fólksins sem notar það. Eiríkur Rögnvaldsson hefur tekið í sama streng, að málnotendum sé í sjálfsvald sett að breyta hefðum tungumálsins, ef þær þyki heftandi.

Síðar í vikunni birtist svo viðtal við Höskuld nokkurn Þráinsson á Stöð 2 sem sagði umræðuna vera einsleita og öfgakennda, enda væri það ekki móðurmál neins að segja „öll velkomin“. Á internetinu bættu íhaldssamir karlar um betur með fullyrðinum um að hér sé aðeins um sérviskulega duttlunga lítils, háværs hóps að ræða og markmiðið sé ekkert annað en pólítískur réttrúnaður.

BREYTT TUNGUMÁL

Við höldum því (misblákalt og misstolt) fram við útlendinga að við getum lesið Íslendingasögunar, enda hafi tungumálið okkar haldist svo til óbreytt í gegnum aldanna rás. Það eru auðvitað ýkjur. Grunnskólabörn geta vissulega, með aðstoð sérhæfðra kennara, stautað sig fram úr nútímaútgáfu af Gísla sögu Súrssonar, en tungumálið hefur tekið umtalsverðum breytingum. Frá því ég fæddist hefur setan verið aflögð, við erum hætt að þéra og allskonar hugtök hafa verið fundin upp eftir því sem þekkingu og tækni fleygir fram.

Á sama tímaibili höfum við byrjað og hætt að nota tugi hugtaka til að sporna gegn fordómum gagnvart minnihlutahópum. Sér í lagi á þetta við um hugtök yfir fatlanir og fólk af erlendum uppruna. Af því við gerum okkur grein fyrir að tungumálið er valdatæki sem getur haft jákvæð, hlutlaus eða neikvæð áhrif á fólk. Krafan um kynhlutlaust tungumál er af sama meiði. Hún snýst um að við viðurkennum tilvist, upplifanir og reynsluheim alls fólks.

AUÐVITAÐ ER ÞETTA FLÓKIÐ

Íslenskan er flókin. Samfélagið er flókið. Valdakerfið er flókið. Það er flókið að skilja að einhver upplifi útilokun sem við höfum ekki upplifað sjálf. Og svo erum við bara frekar lítið gefin fyrir breytingar almennt. Allavega ef við höfum ekki persónulega hagsmuni af breytingunum.

En við getum þetta samt. Og við höfum gert þetta. Eftir því sem kynjafjölbreytni eykst í starfsstéttum verður okkur tamara að tala um fólk í stað manna. Okkur bregður ekki lengur við orð á borð við íþróttafólk, flóttafólk eða tónlistarfólk, enda erum við orðin vön þeim. Þingfólk, flugfólk og lögfólk eiga lengra í land. Það þýðir ekki að það eigi ekki eftir að breytast.

MEÐVITUND OG HÆFNI (AWARENESS AND COMPETENCY)

Mynd vikunnar er tekin úr ákveðnu módeli í fjölbreytileikafræðum, þar sem lögð er áhersla á samspil meðvitundar og hæfni. Í umræðunni um kynhlutlaust tungumál má greina fólk á flestum stigum módelsins; (1) fólkið sem skilur ekki af hverju þetta skiptir máli, (2) fólk sem skilur að þetta skiptir máli en finnst flókið að breyta og (3) fólk sem vill breyta og leggur talsvert á sig til þess. Minnst fer kannski fyrir fjórða stiginu, fólki sem er orðið svo þjálfað í kynhlutlausri tungumálanotkun að það þarf ekkert að hafa fyrir henni. En það kemur. Einn góðan veðurdag.

Bestu kveðjur,

Sóley

4. NÓVEMBER 2022

Fri, 04 Nov 2022 10:40:47 GMT

SETNING VIKUNNAR: BAD THINGS HAPPEN WHEN GOOD PEOPLE DO NOTHING

Núverandi stjórnarflokkar virðast fyrst og fremst byggja samstarf sitt á því að koma í veg fyrir að stefnumál samstarfsflokkanna nái fram að ganga. Þetta fer gegn grundvallarhugmyndafræði íslenska lýðræðissamfélagsins sem byggir á því að stjórnmálahreyfingar setji fram stefnu, leggi sig fram um að afla henni fylgis og koma henni til leiðar.

Það voru vonbrigði að minn gamli flokkur skyldi ekki sýna meiri metnað en raun ber vitni við myndun síðustu tveggja ríkisstjórna. Fjölflokka ríkisstjórn um frið, velferð, mannréttindi og umhverfismál kom víst ekki til greina. Þess í stað var lagt upp með að koma í veg fyrir frekari einkavæðingu, sinnuleysi gagnvart loftslagsbreytingum, aukinn ójöfnuð, hernaðarbrölt og uppgang þjóðernishyggju svo einhver dæmi séu nefnd. Ef það hefði nú bara tekist.

ÞJÓÐERNISHYGGJA

Nýjasta dæmið um aðgerðir ríkisstjórnarinnar er svo hræðilegt að 3. nóvember ætti að minnast um ókomna tíð sem dags grimmdar og miskunnarleysis. Dagurinn sem stjórnvöld sendu hóp fólks í viðkvæmri stöðu á götuna í Grikklandi. Eða ekki dagurinn, heldur nóttin. Nóttin sem margra daga aðgerðum lauk. Aðgerðum sem höfðu gengið út á að elta uppi og safna saman fólki í fangelsum þar til hægt væri að losa sig við þau öll á einu bretti.

Fólkið sem var elt uppi, fangelsað og flogið í lögreglufylgd til Grikklands þar sem ekkert bíður þeirra nema gatan og ruslatunnufóður er fólk sem hingað hafði leitað eftir alþjóðlegri vernd. Þau áttu ekkert skjól. Þau komu hingað í þeirri veiku von að íslenska velferðarparadísin sýndi ótta þeirra við stríð og harðstjórnir skilning. Það reyndist ekki vera.

VELFERÐARPARADÍSIN

Á meðan á aðgerðunum stóð voru ráðherrar Vinstri grænna á Norðurlandaráðsþingi að kynna formennskuáætlun sína með áherslu á frið sem forsendu velferðar, mannréttindi og umhverfisvernd. Þau minntust ekki á aðgerðir næturinnar, ekkert á að fólkið sem þau flugu út í óvissuna hefði verið að bíða eftir fyrirtöku á endurupptöku mála sinna, né heldur á að þeirra á meðal væri fatlaður maður, aldrað fólk og tvær menntaskólastúlkur. Ekki heldur fræddu þau áheyrendur um að lögmönnum fólksins hefði verið meinað samband við það eða að fjölmiðlum hefði verið meinað að afla upplýsinga á meðan á aðgerðum stóð.

Svo komu þau heim með bláu passana sína og þóttust lítið sem ekkert hafa vitað. Sögðust ætla að skoða mál fatlaða mannsins, en að kæra fresti víst ekki réttaráhrifum og því skipti umsókn fólksins um endurupptöku ekki máli.

VIÐ

Ég er ekki í formlegum stjórnmálum. Það sama á við um flesta lesendur þessarar hugleiðingar. En það þýðir ekki að við getum ekkert gert. Augljósast er að minnast 3. nóvember næst þegar við göngum til kosninga, en fram að því getum við að sjálfsögðu beitt okkur. Við getum talað beint við þingfólk og ráðherra, við getum mótmælt úti á götu, við getum skrifað og talað, jafnvel öskrað. Við getum krafist breytinga á meðferð þessara mála.

Á Íslandi er nóg pláss og sterkari innviðir en víðast hvar annars staðar. Það er ekkert annað en þröngsýni og eigingirni sem kemur í veg fyrir að fólk fái hér alþjóðlega vernd og aðstæður til að taka virkan þátt í samfélaginu. Til að velferðarparadís standi undir nafni þarf hún að grípa það fólk sem þarf á henni að halda og taka fagnandi á móti öllum þeim sem geta lagt henni lið. En þangað til það gerist, er engin ástæða til gorts á erlendri grundu. Þvert á móti: Þessi ríkisstjórn ætti að skammast sín!

Bestu kveðjur,

Sóley

28. OKTÓBER 2022

Fri, 28 Oct 2022 11:56:56 GMT

KRAFA VIKUNNAR: KVENNAKJARASAMNINGAR

Kvennaverkfallið 1975 var einn af stóru viðburðum Íslandssögunnar. Það var skipulagt af konum sem lögðu á sig ómælda vinnu, sýndu ótrúlegt hugrekki og leystu magnaðan kraft úr læðingi þennan dag. Við aðstæður þar sem konur voru í miklu verri stöðu en í dag, mættu enn meiri mótstöðu en femínistar dagsins í dag og höfðu færri tæki og verri aðstæður til að skipuleggja, undirbúa og framkvæma. Konurnar sem skipulögðu og tóku þátt í viðburðinum lögðu nauðsynlegan grunn fyrir okkur hinar til að halda áfram.

HVAÐ HEFUR BREYST?

Síðan þá hafa fjölmargar aðgerðir verið skipulagðar og framkvæmdar. Konur hafa brotið sér leið inn í stjórnmál, allar atvinnugreinar, áhugamál og íþróttir. Konur eru að skila skömminni vegna kynbundins ofbeldis, draga úr ábyrgð á heimilisstörfum og vekja athygli á karllægni, mismunun og útilokun alla daga. Í næstum hálfa öld hafa konur lagt ómældan tíma og orku í að krefjast grundvallarmannréttinda. Stór skref hafa vissulega verið stigin, en samt er allt of langt í land.

Ástæðurnar sem framkvæmdanefnd um kvennafrí 1975 settu fram fyrir aðgerðunum voru m.a. þessar:

Vegna þess að meðallaun kvenna við verslunar- og þjónustustörf eru aðeins 73% af meðallaunum karla við sömu störf.
Vegna þess að mismunur á meðaltekjum verkakvenna og verkakarla er kr. 30.000,- á mánuði.

Í dag er staðan sorglega lík því sem þá var. Samkvæmt launarannsókn Hagstofunnar 2021 er þetta staðan:

Meðalatvinnutekjur kvenna eru 74% af meðalatvinnutekjum karla. Eftir að tekið hefur verið tillit til vinnutíma fá þær 86% af launum karla og þegar leiðrétt hefur verið fyrir allskonar umdeilanlegar breytur fá þær 96% af launum karla.
Ef við gerum ráð fyrir að meðalheildarlaun verkafólks séu 500 þúsund krónur á mánuði, er mismunur á meðalatvinnutekjum verkakvenna og verkakarla 130 þúsund krónur á mánuði, 70 þúsund þegar leiðrétt hefur verið fyrir vinnutíma og 20 þúsund þegar öllum umdeilanlegu breytunum hefur verið bætt við.

Jafnvel þótt við samþykkjum allar umdeilanlegu breyturnar sem skýringu, er hver einasta verkakona snuðuð um 20 þúsund krónur á mánuði eða 240 þúsund krónur á ári. Á þeim 47 árum sem liðin eru frá kvennaverkfallinu 1975 hefur hver starfandi verkakona orðið af rúmum 11 milljónum króna.

Það eru um 90 þúsund konur á vinnumarkaði. Ef hver og ein þeirra hefur orðið af 11 milljónum króna, hefur samfélagið snuðað þær samanlagt um 260 milljarða króna. Það er lægsta mögulega niðurstaða ef við viljum reikna út áhrif launamunar kynjanna á fjárhagsstöðu kvenna á Íslandi.

MIKLU MIKLU MEIRA

Skýribreytur sem notaðar eru til að reikna út leiðréttan launamun eru umdeilanlegar, enda er ekki alltaf sanngjarnt að réttlæta launamun með menntun, starfsaldri eða tegund starfs, sér í lagi á meðan verðmætamat samfélagsins er jafn kynjað og raun ber vitni.

Það er óbærilegt að hugsa til þess að vinnan, hugrekkið og krafturinn í formæðrum okkar árið 1975 hafi ekki skilað okkur meiri árangri. Að stjórnvöld og atvinnurekendur hafi í hálfa öld dundað sér við að skrifa og stagbæta lög, stofna og afleggja nefndir og skrifa sambærilegar skýrslur æ ofaní æ í stað þess að leiðrétta vanmat á framlagi kvenna til samfélagsins.

Kröfurnar sem BSRB reisir um kvennakjarasamninga þessu sinni eru sanngjarnar og löngu tímabærar. Vonandi verða þeir að veruleika.

Bestu kveðjur,

Sóley

21. OKTÓBER 2022

Fri, 21 Oct 2022 10:34:08 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: GLERBRÚNIN (E. GLASS CLIFF)

Stundum mynda aðstæður sprungur í glerþakið, sem alla jafna veitir þó nautsterka vörn gagnvart konum á framabraut. Sér í lagi á þetta við í krísum, þegar karlarnir eru búnir að klúðra svo rækilega að fáir þeirra treysta sér í tiltekt. Þá þykir ekki eins fjarstæðukennt að fá konu til verksins, eins og fjölmörg dæmi úr stjórnmálum og atvinnulífi um allan heim sanna. Á Íslandi er hægt að nefna Jóhönnu Sigurðardóttur sem varð forsætisráðherra eftir hrun, Helgu Jónsdóttur sem varð forstjóri Orkuveitunnar eftir REI-skandalinn og Vöndu Sigurðardóttur sem varð formaður KSÍ eftir #metoo-skandalinn. Allar voru þær fyrstar kvenna til að gegna þessum embættum.

Þessum konum hefur farnast vel, enda lögðu þær blóð, svita og tár í endurreisn þeirra stofnana sem þær voru í forsvari fyrir, bæði rekstrarlega og ímyndarlega. En það hefði alls ekki þurft að fara þannig. Þær tóku við fordæmalausum aðstæðum og hefðu auðveldlega getað gefist upp gagnvart verkefninu. Þeim hefði líka getað mistekist. Áhættan sem fylgdi því að taka við embættum á þessum tímapunkti var mun meiri en áhættan sem forverar þeirra tóku. Þær fóru hættulega nálægt ystu brún til að bjarga því sem bjargað yrði.

Það fór ekki jafn vel fyrir Liz Truss, sem í gær sló Bretlandsmet í stuttri setu á forsætisráðherrastóli. Henni mistókst að endurvekja traust og trúnað eftir langvarandi krísu í breska íhaldsflokknum.

HUGTAKIÐ

Hugtak vikunnar, glerbrúnin, lýsir nákvæmlega þessu: Þegar konur eru líklegri en karlar til að vera ráðnar í embætti í krísu eða niðursveiflu, af því þá er hættan á mistökum mest. Fyrirbærið skýrist af mörgum samverkandi þáttum, m.a. mörkunum milli áhættusækni og fórnfýsi, þegar áhættan er orðin of mikil fyrir hefðbundnar karlmennskuhugmyndir er ekkert annað í sækja en fórnfýsi hefðbundinna kvenleikahugmynda.

Það sem veikir stöðu þessara kvenna enn frekar er svo gagnrýnin og tortryggnin sem þær mæta. Það er vel þekkt að konur í stjórnunarstöðum mæta harðari og persónulegri gagnrýni en karlkyns kollegar þeirra og það þarf minna til að afsagnar þeirra sé krafist. Og tilfellin þegar konunum mistekst eða þær hætta, eru svo nýtt sem dæmi um að konur standi einfaldlega ekki undir sömu ábyrgð og karlar.

TIL VIÐBÓTAR

Allt þetta, ásamt hefðbundnum karllægum gildum sem enn eru nátengd stjórnunar- og ábyrgðarhlutverkum, vinnur saman að því að viðhalda ríkjandi valdakerfi, þar sem vald, ábyrgð og fjármagn er frekar í höndum karla en kvenna. Ábyrgð kvenna á umönnunar- og heimilisstörfum þegar hefðbundnum vinnudegi lýkur og utanumhaldi með öllu þessu þegar húsið er hreint og börnin sofnuð bætir svo gráu ofaná svart.

Rannsóknir benda beinlínis til flótta kvenna úr stjórnunarstöðum, m.a. vegna neikvæðra viðhorfa, ósveigjanleika, mismununar og lítilla möguleika á framþróun í starfi. Ný skýrsla McKinsey sýnir að fyrir hverja 100 karla sem fá stöðuhækkun eru aðeins 87 konur, og aðeins 82 brúnar og svartar konur. Tölurnar lækka enn frekar eftir því sem bætist við jaðarsetninguna, s.s. vegna fötlunar, tungumálakunnáttu eða líkamsgerðar.

LÆRDÓMURINN

Við þurfum öll að vera meðvituð um áhrif gamaldags hugmynda um karlmennsku og kvenleika og tilhneigingu okkar til að treysta körlum og tortryggja konur. Við þurfum að aðlaga öll störf vinnumarkaðarins að fjölbreyttum bakgrunni fólks, bæði vegna félagsmótunar kynja, tungumálakunnáttu, fjölbreyttrar hæfni, fjölbreyttra skoðana, tungumálakunnáttu, líkamsgerðar og áherslna. Við þurfum að vera gagnrýnin á hefðbundin viðmið og gildi í starfslýsingum, verðmætamati og virðingu og ögra þannig valdakerfinu með ráðum og dáð.

Bestu kveðjur,

Sóley

14. OKTÓBER 2022

Sat, 15 Oct 2022 10:41:28 GMT

FRAMFARIR VIKUNNAR: KVÁRAFLOKKUR

Íþróttabandalag Reykjavíkur hefur nú opnað fyrir skráningar í þremur flokkum í hlaupaviðburði 2023; kvennaflokki, karlaflokki og kváraflokki. Þetta er sjálfsagður og eðlilegur hlutur í samfélagi margra kynja. Sumum þykir þetta þó skrítið, öðrum óþarfa umstang fyrir pínulítinn hóp og enn öðrum þykir ósanngjarnt að það sé þá hægt að vinna hlaup í flokki þar sem keppendur eru bara örfáir.

SAGAN

Efasemdarraddirnar gefa tilefni til að rifja upp efasemdarraddir fortíðar. Þegar Kathrine Switzer tók þátt í Boston maraþoninu, fyrst kvenna árið 1967, var bara einn flokkur hlaupara. Þrátt fyrir bein og óbein skilaboð um að hún ætti ekkert með að taka þátt og líkamsárás þar sem reynt var að stöðva hana, til viðbótar við hælsæri og aðrar hefðbundnar áskoranir hlaupafólks lauk hún maraþoninu á 4 klukkutímum og 20 mínútum. Það tók skipuleggjendur aftur á móti fimm ár að bjóða konur velkomnar til leiks, en konur voru formlega samþykktar sem þátttakendur í Boston maraþoninu árið 1972.

Sambærilegar sögur er hægt að finna af þátttöku kvenna í knattspyrnu, glímu, skíða- og stangarstökki. Þegar konur ögruðu viðmiðinu um að þessar íþróttagreinar væru bara fyrir karla voru allskonar rök notuð gegn þeim. Rök sem okkur þykja hlægileg í dag. Þær þóttu ekki nógu sterkbyggðar, hvorki andlega né líkamlega. Íþróttirnar gátu skert möguleika þeirra til barneigna, brotið mjaðmagrindur eða losað um legið. Fyrir liggur hellingur af heimildum um allt þetta rugl.

SAMTÍMINN

Í dag höfum við áttað okkur á að kynin eru ekki bara tvö. Hvorki líkamlega né félagslega. Litningasamsetning fólks er miklu fjölbreyttari en grunnskólafræðin um XX eða XY, kynfæri eru miklu fjölbreyttari en tippi eða píka, hormónarnir eru miklu blandaðari en estrógen eða testósterón og félagsleg upplifun fólks af kyni er miklu fjölbreyttari en staðalmyndir tvíhyggjunnar veita svigrúm fyrir. Og þegar þekkingin liggur fyrir, þurfum við að aðlaga samfélagið að henni.

Lög um kynrænt sjálfræði gera ráð fyrir möguleikanum á hlutlausri kynskráningu og þar með þurfa allar stofnanir samfélagsins að gera það líka. Menntakerfið, íþróttirnar, menningargeirinn, heilbrigðiskerfið, stjórnmálin og allt hitt. Við þurfum að aðlaga klósett, búningsklefa, tungumál, orðræðu, hópaskiptingar og hugmyndir okkar varðandi allskonar hluti, s.s. heilbrigði, fjölskyldur, viðmið og frávik.

FRAMFARARSKREFIÐ

Það er eðlilegasti hlutur í heimi að keppt sé í þremur flokkum í íþróttum. Flokkarnir verða misstórir og það verður aðeins meira stúss og umstang og kannski verða einhver mistök gerð, en það er víst það sem gerist þegar samfélög breytast. Þegar fjölbreytileikinn verður sýnilegur og fólk gerir kröfur um að tekið sé tillit til fjölbreyttra þarfa, áhugamála og sjónarmiða.

Til viðbótar við þessar áskoranir þarf svo að takast á við efasemdarraddirnar og fræða fólk um fjölbreytileikann. Útskýra fyrir þeim sem ekki tilheyra jaðarhópum hvað það er mikilvægt að allt fólk geti þroskað hæfileika sína, stundað áhugamál og tekið virkan þátt í samfélaginu. Það tilstand er þó mun minna og hefur sannarlega minni áhrif á líf, tækifæri og líðan fólks heldur en útilokun og mismunun þeirra hópa sem málið snýst um.

Ef við viljum inngildandi samfélag, þar sem fólk getur tekið virkan þátt, bæði vegna sérstöðu sinnar og þrátt fyrir sérstöðu sína, þá þurfum við stöðugt að vera að læra, breyta, þróa og aðlaga. Kváraflokkurinn er lítið en mikilvægt skref í þá átt.

Bestu kveðjur,

Sóley

23. SEPTEMBER 2022

Fri, 23 Sep 2022 12:30:52 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: KJÁNAHROLLUR FRAMTÍÐAR

Miklar umræður hafa átt sér stað um söngleikinn Svo á himni í vikunni. Þær hófust með leikhúsgagnrýni Nínu Hjálmarsdóttur, þar sem hún gagnrýndi verkið fyrir óvandaða persónusköpun og leikaraval fyrir Dodda, fatlaða persónu í verkinu. Nína segir verkið draga upp og styrkja neikvæðar staðalmyndir um fatlað fólk sem eilíf börn sem séu upp á aðra komin, þar sem lítið er gert úr tilfinningum og ástarlífi hans en mikið úr niðurlægjandi uppákomum. Að Doddi sé svo leikinn af ófötluðum einstaklingi segir Nína vera sk. cripfacesem er sambærilegt við blackface og þykir óviðeigandi með öllu.

UMRÆÐAN

Heilmiklar umræður hafa skapast í kjölfarið. Edda Björgvinsdóttir telur gagnrýnina vega að heiðri atvinnuleikara, hún hafi starfað mikið með fötluðu fólki í leihúsum en á forsendum áhugaleikhúsa en ekki atvinnumennsku. Leikstýran Unnur Ösp Stefánsdóttir fjallar um málið á enn persónulegri hátt, sem móðir fatlaðs barns. Hennar markmið var að Doddi yrði túlkaður af virðingu, skilningi og kærleika, en áskoranir hans og fordómarnir sem hann mætir kæmu skýrt fram í verkinu.

Embla Guðrúnardóttir Ágústsdóttir og Freyja Haraldsdóttir hafa báðar tekið undir upprunalegu gagnrýnina og svarað Eddu og Unni með greinandi og sannfærandi hætti. Embla bendir réttilega á að margir ástsælustu leikarar landsins séu ekki leikaramenntaðir og því sé undarlegt að gera kröfu um menntun sem stendur fötluðu fólki alls ekki til boða. Freyja bendir á að janfvel þótt ófatlaðir foreldrar verði vissulega vitni að útilokun, fordómum og jaðarsetningu fatlaðra barna sinna, hafi þau ekki reynslu af því sjálf og geti því ekki sagt þeirra sögu öðruvísi en út frá sjónarhóli ófatlaðs fólks.

SJÁLFVIRK VARNARVIÐBRÖGÐ

Þetta mál er tilvalið til greiningar út frá sjálfvirkum varnarviðbrögðum, ferlinu sem fólk fer í gegnum ef það verður uppvíst að óvðeigandi hegðun eða mismunun:

Vanlíðan: Þetta er rangt og það er ómaklega að mér vegið.
Afneitun: Gagnrýnin byggir á tilfinningasemi, húmorsleysi eða jafnvel mannvonsku.
Réttlæting: Þetta var ekki af ásetningi, heldur eru ástæður fyrir því sem ég gerði.
Sátt: Gagnrýnin er réttmæt og ég get breytt hegðun og/eða framkomu.
Úrvinnsla: Ég hef lært og mun leggja mig fram um að þetta endurtaki sig ekki.

Viðbrögð Eddu og Unnar Aspar eru enn að mestu leyti á fyrstu stigum viðbragðsferilsins, þær falla í sk. able-splaning til að útskýra og réttlæta nálgun verksins. Það er alls ekki til marks um að þær séu vondar konur eða vilji gera lítið úr fötluðu fólki, heldur vegna þess að gagnrýnin er óþægileg, sársaukafull og á skjön við sjálfsmynd þeirra sem upplýstar, vel meinandi og góðar manneskjur sem auk þess hafa heilmikla persónulega og dýrmæta þekkingu á veruleika fatlaðs fólks.

Unnur Ösp boðar reyndar að Þjóðleikhúsið muni boða til málþings um birtingarmyndir raunveruleikans innnan leikhússins, sem er til marks um fjórða og/eða fimmta stigið. Að það sé raunverulegur vilji til að hlusta á gagnrýnina og finna leiðir til að læra, breyta og koma í veg fyrir að þetta endurtaki sig.

HVAR ENDAR ÞETTA?

Þetta endar ekki. Við erum stöðugt að læra. Í dag fáum við kjánahroll við að hugsa um Ingvar E. Sigurðsson blakkfeisaðan í Hárinu árið 1994, þó okkur hafi þótt það eðlilegt þá.

Samfélagið þokast sem betur fer áfram í að hlusta, skilja og taka tillit til reynsluheims, upplifana, þarfa og krafna jaðarsetts fólks. Það krefst þess að við hlustum á gagnrýni, tökum hana til okkar, lærum af henni, setjum hana í samhengi og leggjum okkur fram um að breyta. Við eigum langt í land með að skilja hvernig valdakerfi samfélagsins jaðarsetur fatlað fólk. Þess vegna gerum við mistök, jafnvel þó við séum upplýstar, vel meinandi og góðar manneskjur í grunninn.

Ég vona sannarlega að boðað málþing um birtingarmyndir raunveruleikans innan leikhússins verði að veruleika á vegum Þjóðleikhússins og að einn góðan veðurdag sameinumst við í kjánahrolli yfir því sem við skiljum ekki almennilega í dag en verðum vandlega meðvituð um í framtíðinni.a þau.

Bestu kveðjur,

Sóley

16. SEPTEMBER 2022

Fri, 16 Sep 2022 12:38:57 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: MANNRÉTTINDI KVENNA

Í vikunni var lögð fram þingsályktunartillaga um rannsókn á starfsemi vinnuhælisins að Kleppjárnsreykjum á fimmta áratug síðustu aldar og hvort mannréttindabrot hafi verið framin í aðgerðum yfirvalda til að sporna gegn samskiptum íslenskra kvenna við erlenda hermenn á „ástandsárunum“. Löngu tímabær tillaga og ólíklegt að niðurstaða vinnunnar verði íslenskum yfirvöldum í hag.

Þetta eru svo sem ekki einu álitaefnin þegar kemur að mannréttindum kvenna á Íslandi. Mál níu kvenna eru nú til meðferðar hjá Mannréttindadómstól Evrópu. Þar kemur fram að hvorki sálrænir né líkamlegir áverkar voru teknir til greina, játningar sakborninga voru hundsaðar, lykilvitni voru ekki kölluð til skýrslutöku og málsmeðferð dróst úr hófi þannig að sakborningar höfðu svigrúm til að undirbúa og samræma frásagnir og jafnvel þannig að mál fyrndust í meðferð lögreglu.

Mín vegna mætti sannarlega hefja fleiri rannsóknir. Rannsókn á kynferðisbrotum og meðferð þeirra innan kirkjunnar gæti gefið mikilvægar upplýsingar, rannsókn á meðferð og framkomu við fatlaðar og geðsjúkar konur, að ekki sé talað um meðferð og þjónustu við konur í vændi gætu jafnframt vakið fólk til vitundar um kerfisbundið misrétti og mögulega misnotkun valds.

TRÚVERÐUGLEIKI BROTAÞOLA

Ég hef áður vitnað í Kate Manne á þessum vettvangi. Hún fann m.a. upp hugtökin hannúð (e. himpathy) og tilkall (e. entitlement) , en hún hefur skrifað um hvers vegna konur eru ekki teknar alvarlega fyrir dómi. Raunar segir hún meginregluna vera þá að hvítur karl sé að jafnaði talinn trúverðugri en kona en að hvít kona sé að jafnaði trúverðugri en svartur eða brúnn karl. Og án þess að ég hafi lesið það hjá Kate Manne, mætti gera ráð fyrir að konur sem tilheyri jaðarhópum séu enn síður taldar trúverðugar en hvítar forréttindakonur.

Þetta stemmir ágætlega við íslenska dómaframkvæmd, þar sem við höfum mörg dæmi um dóma fyrir lærastrokur eða óviðurkvæmilega hegðun karla gagnvart körlum, en aðeins örfá dæmi um dóma fyrir alvarleg kynferðisbrot gegn konum, að ekki sé talað um kerfisbundin brot gegn jaðarsettum hópum kvenna. Það er líka í samræmi við greiningu Kate Manne hversu margir af þeim dómum sem fallið hafa vegna kynferðisbrota gegn konum eru yfir körlum af erlendum uppruna.

RAMMSKAKKT SAMFÉLAG

Ofangreint á auðvitað ekki bara við um dómaframkvæmd. Við höfum öll tilhneigingu til að taka hvíta karla alvarlegar en fólk sem ekki fellur undir þá skilgreiningu enda erum við vön að sjá þá fara með vald og ábyrgð og njóta virðingar í samfélaginu. Það hefur áhrif á okkar mat á trúverðugleika fólks frá degi til dags og á sinn þátt í hannúð, tilkalli, gerendameðvirkni og óttanum við að brjóta upp samfélagsleg norm og viðmið.

Ofbeldi gegn konum mun alltaf þrífast í samfélagi sem tekur bara hluta fólks alvarlega. Því þarf að breyta með öllum tiltækum ráðum. Með gagngerum kerfislægum breytingum, rannsóknum á fortíðinni, viðurkenningu á mistökum, endurskoðun ferla og regla og samskipta – en ekki síst með því að við séum gagnrýnin á okkur sjálf, tilbúin að viðurkenna mistök og leiðrétta þau.

Bestu kveðjur,

Sóley

9. SEPTEMBER 2022

Sat, 10 Sep 2022 16:07:50 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: STERKAR KONUR

Í gær sat ég og renndi í gegnum netmiðla á tattústofu á meðan ég beið eftir að fá mitt fyrsta húðflúr. Sú yfirferð gaf skýrt til kynna að Elísabet II ætti ekki mikið eftir, enda var tilkynnt um andlát hennar sama kvöld. Þá var ég komin með Línu Langsokk á upphandlegginn.

SAMTÍÐARKONUR

Elísabet II ólst upp við alsnægtir. Hún bjó allt sitt líf í höllum og kastölum, naut aðstoðar og þjónustu við hversdagslegustu verkefni og fékk menntun sem nýttist henni í því sem vitað var frá fæðingu að yrði hennar ævistarf. Æska hennar og uppeldi gekk allt út á að undirbúa hana undir að verða drottning. Að verða ein valdamesta kona heims. Að takast á við valdakarla hvaðanæva að, úr stjórnmálum, trúmálum, fjölmiðlum og listum án þess að nokkurn tímann bæri skugga á virðingu krúnunnar. Siðir, hefðir, venjur, viðmið, reglur og kurteisi voru ekki síður mikilvæg en stjórnmálafræði og saga. Elísabet var 25 ára þegar hún var gerð að drottningu árið 1952.

Sjö árum áður, árið 1945 kom fyrsta bókin um Línu Langsokk út. Lína var líka kóngsdóttir, hún átti mjög mikið af peningum en að öllu öðru leyti var líf Línu öðruvísi en Elísabetar. Hún bjó ein í óhrjálegu húsi. Hún naut hvorki umönnunar, þjónustu eða formlegrar menntunar. Hennar æska gekk út á sjálfstæði og að finna frumlegar leiðir til að ýmist lifa af eða njóta lífsins. Hún tókst vissulega á við valdhafa, en fyrst og fremst vegna þess að hún var á skjön við samfélagsleg viðmið um siði, hefðir, venjur, reglur og kurteisi.

GAGNRÝNDAR KONUR

Eins og allar áhrifamiklar konur hafa Elísabet og Lína sætt umtalsverðri gagnrýni. Elísabet var táknmynd íhaldseminnar og viðhélt heimsvaldastefnu, misrétti, úreltum gildum og staðalmyndum. Hún hefur verið gagnrýnd fyrir að bera ábyrgð á þrúgandi óhamingju innan konungsfjölskyldunnar, fyrir að taka ekki harðar á Andrew syni sínum þrátt fyrir sterkan grun um alvarleg ofbeldisverk og fyrir að setja almennt krúnuna ofar lífsgæðum og hamingju almennings.

Lína var gagnrýnd fyrir að vera óheilbrigður boðskapur til barna. Óhefluð framkoma hennar og lífsgildi voru talin hafa vond áhrif á lesendahópinn og ala á leti, sjálfselsku, tillitsleysi og veruleikaflótta.

[Hér sleppi ég viljandi gagnrýni sem báðar hafa sætt um rasisma. Ekki vegna þess að sú gagnrýni sé ekki réttmæt, en hún væri efni í lengri skrif og greiningu á tíðarandanum um miðja síðustu öld.]

ÁHRIFAKONUR

Þrátt fyrir allt hafa báðar þessar konur haft gríðarleg áhrif á veruleika fólks um víða veröld. Elísabet ríkti yfir 56 löndum og bækurnar um Línu hafa verið þýddar á 76 tungumál. Kannski höfðuðu þær til ólíkra hópa, Elísabet til íhaldssamari hóps og Lína til frjálslyndari, en líklegt þykir mér þó að flest okkar kunni að meta eitthvað úr fari beggja.

Reynslan hefur kennt mér að vissulega er mikilvægt að þekkja hefðir, reglur og kurteisisviðmið til að geta haft áhrif. Það þýðir þó ekki að ég fylgi þeim alltaf. Þvert á móti er mikilvægt að við séum gagnrýnin og leyfum okkur að brjóta upp það sem þarf, enda er það nauðsynlegt ef við viljum stuðla að betri heimi fyrir okkur öll. Það er engin tilviljun að ég er með Línu á upphandleggnum.

Bestu kveðjur,

Sóley

2. SEPTEMBER 2022

Fri, 02 Sep 2022 10:25:45 GMT

SAMTENGING VIKUNNAR: EN...

Það er töff að vera femínisti í dag. Vera meðvituð um valdakerfið, fordæma rasisma, hómófóbíu og fötlunarfordóma.

Ég þekki ekkert fólk sem gengst með stolti við því að vera karlremba eða rasisti. Að vilja leggja sig fram um að spyrna gegn réttindabaráttu eða réttlátara samfélagi. Ég veit ekki um neina manneskju sem telur launamun kynjanna eiga rétt á sér, enga sem telur kynbundið ofbeldi vera eðlilegt og enga sem segir að svart og brúnt fólk sé að upplagi verra en hvítt. Ég þekki ekki fólk sem vill loka hinseginsamfélagið eins og það leggur sig inni í skáp eða fatlað fólk á stofnunum. Það gerist afar sjaldan, eiginlega bara aldrei, að fólk setji fram slíkar skoðanir opinberlega.

HVAÐ ER ÞÁ MÁLIÐ?

Þrátt fyrir þetta þrífast fordómar, útilokun, mismunun og ofbeldi í íslensku samfélagi. Allt of oft heyrast réttlætingar á að einhver tiltekinn karl eigi að vera á hærri launum en tiltekin kona af því hann sé hæfari, kjarkaðari, beri meiri ábyrgð eða jafnvel sé fyrirvinna. Allt of oft heyrast tortryggniraddir gagnvart tilteknum þolendum á borð við „saklaus uns sekt er sönnuð“ og „ég þekki hann og veit að hann myndi aldrei beita ofbeldi“. Svart og brúnt fólk mætir alls konar fordómum á vinnumarkaði, af hálfu lögreglu og almennings. Biðlistar eftir kynleiðréttingaraðgerðum eru lífshættulega langir sem er afleiðing forgangsröðunar stjórnvalda og heilbrigðiskerfis. Allt of oft koma fram efasemdir um hæfni fatlaðs fólks á vinnumarkaði, í skólum eða jafnvel varðandi fjölskylduábyrgð. Þetta eru bara nokkur dæmi um atriði sem viðhalda og styrkja mismunun, útilokun og ofbeldi í safmélaginu.

EN...

Ekkert af ofantöldu er gert í nafni karlrembu, rasisma, transfóbíu eða fötlunarfordóma. Þvert á móti fullyrðir fólk oft, á sama tíma og það opinberar fordóma sína, að það sé nú ekki karlremba/rasisti/hómófób/fötlunarfób, en...

Bjarni Benediktsson greiddi atkvæði gegn núgildandi þungunarrofslögum með orðunum: „Mér finnst kvenfrelsið skipta gríðarlega miklu máli og það á að vera meginþráður í meðferð þessara mála en mér finnst samt kvenfrelsi ekki trompa hvert einasta annað álitamál sem upp kemur í þessum efnum.“

Í vikunni sagðist bæjarstjórn Hafnarfjarðar ekki vilja taka á móti fleira fólki í leit að alþjóðlegri vernd en tók jafnframt fram: „Hafnarfjarðarbær skorast alls ekki undan þátttöku í verkefninu og vill sinna því vel áfram með hagsmuni flóttafólks og hælisleitenda að leiðarljósi. Ríkið verður hins vegar að standa undir sinni ábyrgð í málinu og koma til móts við bæjarfélögin sem hafa tekið að sér þessi verkefni.“

Sigmundur Davíð segist vera að verja hagsmuni trans fólks þegar hann berst gegn kynleiðréttingaraðgerðum. Allskonar karlar segja femínista skaða femínískan málsstað. Allskonar fólk segist ekki vera á móti réttindum fatlaðs fólks en Freyja Haraldsdóttir geti samt ekki verið hæf móðir.

SAMFÉLAGSSÁTTMÁLINN OG SJÁLFSMYND OKKAR

Á sama tíma og við gerðum með okkur samfélagssáttmála um að það sé töff að vera samfélagslega ábyrg og réttsýn og jákvæð gagnvart réttindum minnihlutahópa hefur sjálfsmynd okkar skekkst. Við trúum því einlæglega að við séum góð og meðvituð og pólítískt réttsýn. Og til að styrkja þá trú tökum við fram að þegar við komum fram með útilokandi, mismunandi eða jafnvel ofbeldisfullum hætti, þá sé það ekki af ásettu ráði. Það sé undantekning og hafi ekkert með valdakerfið að gera.

Við þurfum að reyna að leiðrétta þetta. Vera meðvituð um að allir okkar fordómar og allar okkar ákvarðanir hafa áhrif á valdakerfið. Það skiptir engu máli hver ætlun okkar er ef hegðun okkar viðheldur og/eða styrkir mismunun, útilokun eða ofbeldi. Hættum að afsaka okkur, tökum ábendingum fagnandi og leitumst við að vera fólkið sem við viljum svo gjarnan vera.

Bestu kveðjur,

Sóley

19. ÁGÚST 2022

Fri, 19 Aug 2022 13:50:24 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: LATIR FORELDRAR EÐA ÁBYRGT SAMFÉLAG?

Kristín systir mín hefur staðið í ströngu undanfarnar vikur, komin með nóg af því að borgaryfirvöld segist ætla að brúa bilið milli leikskóla og fæðingarorlofs, sendi út bréf um innritun barna sem raungerist svo ekki og ætlist til þess að foreldrar sýni þungu og óskilvirku kerfinu skilning. Hún segist sjálf ekki vera nein sérstök áhugakona um leikskóla, innritun eða borgarpólítík, er bara komin með nóg af virðingarleysinu sem hún upplifir af hálfu kerfisins og stjórnmálanna.

Í kjölfarið hafa farið fram umræður um leikskólamál vítt og breitt og á allskonar ólíkum forsendum. Samtök atvinnulífsins óttast ekkert meira en að geta ekki nýtt sem allra flestar vökustundir foreldra, leikskólakennarar hafa áhyggjur af því að gefinn verði afsláttur af fagstarfi og allskonar efasemdaraddir heyrast nú sem endranær um hvort það sé virkilega hollt fyrir börn að alast upp á stofnunum.

LÖTU FORELDRARNIR

Neikvæð umræða um stofnanauppeldi er eldri en stofnanirnar sem um ræðir og þó hún hafi tekið breytingum er tortryggnin enn til staðar. Hún virðist þó einna helst gjósa upp þegar foreldrar reisa kröfur um að þjónustan sé til staðar, sé skilvirk og mæti þörfum barnafjölskyldna.

Núna, þegar foreldrar setja fram þá einföldu kröfu að börnin hefji leikskólagöngu á þeim tíma sem lofað var í innritunarbréfi síðasta vetur, upphefst umræðan um af hverju þau krefjist ekki frekar lengra fæðingarorlofs og hvort það sé í alvörunni hollt fyrir börn að vera í 8 tíma á dag á leikskólum. Ég get ekki talið skiptin sem ég hef heyrt fólk segja að því fylgi ábyrgð að eignast börn. Það sé óþolandi óábyrgt að börn séu geymd á stofnunum á virkum dögum, í barnapössun World Class á kvöldin og Smáralindar um helgar. Hvað komi næst? Næturleikskólar? Vöggustofur? Eins og foreldrar sem þurfa að vinna til að sjá fyrir sjálfum sér og börnunum sínum séu ekki að sýna ábyrgð.

ÁBYRGT SAMFÉLAG

Það er óþolandi að lítil sem engin þróun hafi átt sér stað frá leikskólabyltingu Reykjavíkurlistans fyrir síðustu aldamót. Að bilið milli fæðingarorlofs og leikskóla hafi ekki enn verið brúað. Sjálf ber ég þar ákveðna ábyrgð, enda var ég borgarfulltrúi í 10 ár og lagði ekki nógu ríka áherslu á málaflokkinn, frekar en aðrir borgarfulltrúar. Það er eitt af því sem ég sé eftir og hefði viljað gera betur.

Í ábyrgu samfélagi þurfum við að axla sameiginlega ábyrgð á börnum. Við þurfum að hanna fæðingaorlof, leikskóla, vinnumarkað og félagslíf út frá barnvænum mælikvörðum. Börn eiga að geta treyst á faglega leikskóla frá því fæðingarorlofi sleppir, vinnuvikan þarf að vera nægilega stutt til að foreldrar geti sinnt sjálfum sér, börnum sínum og vinnuskyldum án þess að sligast undan álagi.

Við sköpum ábyrgt samfélag með því að afbyggja mýtur nýfrjálshyggjunnar um frelsi, val og ábyrgð einstaklinga. Með því að hanna kerfi þar sem börn fá fyrsta flokks þjónustu af hendi vel menntaðs fólks á góðum launum og nýtur samvista við foreldra þess á milli. Til að svo geti orðið þurfum við að horfast í augu við ójafna verkaskiptingu á heimilum, afbyggja mæðraskömmun og samfélagslega kynjuð foreldrahlutverk, hækka lægstu laun, endurmeta kvennastörf, tryggja sómasamlegar starfsaðstæður og vinnutíma verkafólks og almennt forgangsraða fjölskylduvænni, femínískari og félagslega réttlátum verkefnum framar á vettvangi stjórnmálanna.

Þó Kristínu systur hafi tekist að þoka málum áleiðis í bili er nóg eftir.

Bestu kveðjur,

Sóley

12. ÁGÚST 2022

Fri, 12 Aug 2022 11:53:51 GMT

ÁKALL VIKUNNAR: RÁÐ FYRIR KERLINGABÓK

Hugleiðing vikunnar er með örlítið óhefðbundnu sniði. Hún er til komin af því ég ætla, í samstarfi við Hildi Lilliendahl Viggósdóttur og Guðnýju Elísu Guðgeirsdóttur, að gefa út bók. Hugmyndin hefur mallað í stuttan tíma en verður betri og betri eftir því sem við höfum viðrað hana við fleira fólk. Ég er sannfærð um að hún getur haft áhrif, bæði pólítískt og persónulega, en til að svo geti orðið óskum við eftir framlagi frá konum og kvárum. Meðfylgjandi texti er sumsé upphafið að vinnunni - og svo sjáum við hvort þetta verður ekki að einhverju stórkostlegu:

Hugtakið kerlingabók hefur í gegnum tíðina verið notað yfir hjátrú, kreddur og bábiljur enda hefur skilgreiningarvald á því sem skiptir máli, því sem virkar og því sem skal miðlað verið í höndum karla í forréttindastöðu.

Af þessu leiðir að erfitt getur reynst fyrir konur og kvár að afla sér upplýsinga og ráða sem lúta að þeirra reynsluheimi, sér í lagi hvað varðar stjórn á eigin aðstæðum og yfirráð yfir eigin líkama. Við slíkar aðstæður er fátt sem jafnast á við gott ráð frá reyndri konu eða kvári.

Það er rangt að afgreiða reynsluheim okkar sem hjátrú, kreddur og bábiljur. Við ætlum að safna saman ráðum frá konum og kvárum til kvenna og kvára, ráðum sem þið hefðuð viljað fá við einhverjar aðstæður í ykkar lífi og teljið að geti verið valdeflandi. Upplýsingum sem geta nýst til að takast á við áföll, hamingju og sorg og allar þær breytingar sem verða á líkama okkar á ævinni.

Vinkona okkar lærði að frysta dömubindi eftir að hún fæddi þriðja barnið. Það er næsta ómögulegt að finna áreiðanlegar upplýsingar um einkenni og ráð sem tengjast breytingaskeiðinu innanum auglýsingar frá snyrtivöru- og bætiefnaframleiðendum. Fyrir tilviljun fann vinkona okkar út að heimilistryggingar dekka réttaraðstoð að einhverju leyti. Flest þekkjum við sambærileg dæmi og þau dæmi viljum við að heyrist sem víðast.

Við óskum eftir ykkar aðstoð. Endilega sendið okkur langar og stuttar sögur, ráð og athugasemdir á kerlingabok@gmail.com . Við munum vinna Kerlingabók upp úr efninu, birta það sem við teljum nýtast og gæta fyllsta trúnaðar.

Sóley Tómasdóttir, Hildur Lilliendahl Viggósdóttir og Guðný Elísa Guðgeirsdóttir

Ég vona svo innilega að viðbrögðin verði góð og hlakka til að moða úr og miðla efninu. Þið megið endilega leggja ykkar af mörkum með því að senda inn efni og/eða deila ákallinu sem víðast.

Bestu kveðjur,
Sóley

5. ÁGÚST 2022

Fri, 05 Aug 2022 13:43:51 GMT

LÝSINGARORÐ VIKUNNAR: ÓÁÞREIFANLEGT

Því er oft haldið fram að á Íslandi séu formleg mannréttindi virt. Að lög og stjórnarskrá tryggi konum, kvárum og jaðarsettu fólki öll réttindi og leggi blátt bann við mismunun. Misrétti samtímans felist í óáþreifanlegum birtingarmyndum sem erfitt sé að finna stað í lögum og reglum. Útilokandi menning og óviðeigandi framkoma þykir of loðið og óskilgreint til að hægt sé að taka á því af festu.

ER ÞAÐ?

Útilokandi menning er alls ekki óáþreifanleg fyrir þau sem fyrir henni verða. Niðurlægjandi athugasemdir, brandarar, hrútskýringar og almenn vanvirðing getur þvert á móti haft umtalsverð áhrif á líðan, þátttöku, frammistöðu og tækifæri fólks sem tilheyrir jaðarsettum hópum.

Vararíkissaksóknari særir hinsegin fólk þegar hann fullyrðir að fólk sem sæki um alþjóðlega vernd vegna kynhneigðar sé að ljúga. Og ekki bara það, heldur sáir hann efasemdarfræjum meðal fólks sem mögulega hefði annars verið tilbúið að styðja umræddan hóp. Hvort tveggja er áþreifanlegt fyrir þau sem fyrir því verða.

Fólkið sem geltir og gjammar að hinsegin fólki úti á götu særir þau sem fyrir því verða, dregur úr öryggiskennd þeirra og hefur þannig áhrif á virkni þess og þátttöku í samfélaginu frá degi til dags. Það er ekkert óáþreifanlegt við það.

Trans fólk verður óvinnufært á meðan það bíður svo árum skiptir eftir lífsnauðsynlegum kynstaðfestandi aðgerðum. Það er ekkert óáþreifanlegt við það.

Það sama má segja um allar þær ótal birtingarmyndir fötlunarfordóma, fitufordóma, rasisma, kvenfyrirlitningar og annarrar útilokandi hegðunar sem viðgengst í samfélaginu í dag. Fólk finnur fyrir þessu öllu með áþreifanlegum hætti.

SKILGREININGARVALD

Ástæðan fyrir því að þessir hlutir þykja óáþreifanlegir er sú að skilgreiningarvaldið er enn hjá fólki sem ekki finnur fyrir því á eigin skinni. Fólki sem skilur ekki áhrifin sem svona hegðun hefur. Fólki sem hefur val um að trúa, virða og beita sér í þágu kvenna og jaðarsetts fólks.

Það þurfti að skilgreina, útskýra og sannfæra fólk um að greiða ætti sanngjörn laun fyrir hjúkrun, uppeldi og þrif sem í aldanna rás voru ólaunuð (og eru svo sem að miklu leyti enn). Konur virtust fá svo óskaplega mikið út úr því að sinna þessum störfum, auk þess sem þær fengu þakklæti og væntumþykju sem væri þeim miklu meira virði en peningar. Það yrði aldrei orðað svona í dag, þó enn byggi vanmat á kvennastörfum á sömu úreltu hugmyndunum.

Það þurfti að skilgreina, útskýra og sannfæra fólk um að samkynhneigð væri ekki geðsjúkdómur. Seinna þótti mörgum að samkynhneigt fólk ætti bara að sætta sig við „staðfesta samvist“ sem hæfilegt framfaraskref og að ættleiðingar væru aðeins viðeigandi fyrir gagnkynhneigt ófatlað sískynja fólk í hjónabandi.

GLEÐILEGA HINSEGINDAGA

Við þurfum að afbyggja hugmyndir okkar um áþreifanleika. Mismunun og útilokun er og verður meinsemd, jafnvel þótt forréttindahópar hafi ekki öðlast á því skilning. Þess vegna er mikilvægt að jaðarsett fólk hafi hátt, tali opinskátt um útlokandi, særandi og skaðlega framkomu sem það verður fyrir og krefjist breytinga. Og enn mikilvægara er að forréttindafólkið hlusti, læri, trúi og virði þá reynslu sem lýst er fyrir því.

Hinsegin dagar standa nú yfir og bjóða upp á ótal tækifæri til alls þessa. Þeir veita okkur öllum tækifæri til að fagna fjölbreytileikanum, gleðjast yfir sigrunum sem hafa áunnist – en standa á sama tíma keik í þeirri baráttu sem framundan er gegn áþreifanlegum en kannski stundum illskiljanlegum hindrunum í daglegu lífi hinsegin fólks.

Bestu kveðjur,

Sóley

17. JÚNÍ 2022

Fri, 17 Jun 2022 12:15:14 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: SJÁLFSTÆÐI FÓLKS OG ÞJÓÐA

Ég kláraði síðustu seríu Borgen í vikunni. Þættirnir eru sannarlega umhugsunarefni á þjóðhátíðardegi Íslendinga, enda draga þeir upp ansi svæsna mynd af framkomu danskra stjórnvalda gagnvart Grænlendingum. Nýlendustefna er nefnilega ekki bara sögulegt fyrirbæri. Rík vestræn lönd eiga enn fullt af nýlendum og koma alls ekki bara fallega fram við fólkið sem þar býr.

Ég fór tvisvar til Nuuk á vegum borgarstjórnar. Í bæði skiptin misbauð mér hvernig skörp stéttskipting hafði áhrif á líf, líðan og aðstæður fólksins þar. Hrörlegar blokkirnar sem Danirnir höfðu byggt en haldið illa við, menntakerfið sem gerir ráð fyrir að fólk tali lýtalausa dönsku á efri stigum og svo hið daglega líf í bænum sem einkenndist af mikilli aðgreiningu frumbyggja og Dana þó reglur um slíkt væru hvergi skráðar.

Margar hræðilegar sögur eru til af framkomu Dana gagnvart Grænlendingum gegnum tíðina. Um grænlenska fólkið sem var flutt úr sínum hefðbundnu aðstæðum í vestrænar blokkir. Um grænlensku börnin sem voru rifin frá fjölskyldum sínum til að alast upp hjá „siðmenntuðum“ fjölskyldum í Danmörku. Og nú síðast, um lykkjuna sem sett var í barnungar stúlkur í Grænlandi án þeirra vitundar eða vilja. Í Danmörku mæta Grænlendingar andúð sem er til marks um beinlínis rasísk viðhorf og gildi.

FÓLK OG ÞJÓÐIR

Þessi framkoma Dana er ekki ólík framkomu annarra forréttindahópa gagnvart jaðarhópum. Á Íslandi hafa fötluð börn verið rifin frá fjölskyldum sínum og sett á stofnanir í gegnum tímans rás og ófrjósemisaðgerðir voru framkvæmdar á fötluðum konum langt frameftir síðustu öld án þeirra vilja eða vitundar. Krafa um íslenskukunnáttu er oft gerð fyrir störf sem í raun skiptir engu máli á hvaða tungumáli eru unnin og vinnumarkaðurinn er mjög kyn- og stéttskiptur, þó engar skráðar reglur séu til um slíkt. Allt hefur þetta viðgengist gagnvart fullgildum þegnum sjálfstæðrar þjóðar.

Sem manneskjur eigum við það líka til að misnota forréttindin okkar. Að vanmeta framlag og/eða getu fatlaðs fólks, að dæma fólk fyrir ófullkomna íslenskukunnáttu, að meta hið karllæga ofar hinu kvenlæga og vera almennt á varðbergi gagnvart því sem ekki fellur undir hið viðtekna.

Valdakerfi heimsins er búið til af fólki sem tilheyrir þjóðum. Við sem manneskjur höfum áhrif á allt sem við snertum, þar með talið samfélagið sem við búum í. Við búum okkur til alls konar reglur og viðmið og gildi sem hafa mótandi áhrif á líf, líðan og aðstæður fólks. Þess vegna skiptir máli að við skiljum áhrif meðvitaðrar og ómeðvitaðrar hlutrægni, áttum okkur á veruleika jaðarhópa og afbyggjum hindranir sem skapa mismunun og jaðarsetningu.

GLEÐILEGA ÞJÓÐHÁTÍÐ

Í dag væri viðeigandi að fagna 78 ára sjálfstæði okkar sem þjóðar með fyrirheitum um að vera minna eins og Danmörk. Að reyna að vera meðvituð um forréttindin okkar og að misnota þau ekki. Að reyna að stuðla að jöfnun tækifæra, aðstæðna, fjármagns og innviða meðal fólks og þjóða, bæði innan samfélagins okkar og á alþjóðavettvangi.

Þetta var síðasta hugleiðingin mín fyrir sumarfrí. Næsta kemur ekki fyrr en einhvern tímann í ágúst. Njótið dagsins og sumarsins.

Bestu kveðjur,

Sóley

10. JÚNÍ 2022

Fri, 10 Jun 2022 08:12:17 GMT

VESEN VIKUNNAR: KYNJAHLUTFÖLL

Í haust skrifaði ég um rammskökk kynjahlutföll í fastanefndum Alþingis. Ég gagnrýndi þingið fyrir að afsaka sig með vísan til tilnefninga flokkanna og hvatti þau til að taka sér borgarstjórn til fyrirmyndar. En það er af sem áður var.

RÁÐ OG NEFNDIR 2014

Það er samt satt, að á meðan ég var í borgarstjórn ríkti þverpólítísk samstaða um mikilvægi kynjajafnvægis í ráðum og nefndum. Það var oft vesen og náðist ekki alveg alltaf þangað til við duttum niður á þá leið vorið 2014 að leggja fram sameiginlegan lista allra flokka í upphafi kjörtímabils með fulltrúum í hvert fagráð fyrir sig. Það var auðvitað flókið og tilfinningaþrungið, við vorum dauðþreytt eftir kosningabaráttu og meirihlutaviðræður og missátt við niðurstöður hvors tveggja. Ekkert okkar leit þó á það sem afsökun fyrir slælegum vinnubrögðum, enda tryggðum við í sameiningu jöfn kynjahlutföll í öllum fagráðum.

RÁÐ OG NEFNDIR 2022

Fyrsti borgarstjórnarfundur kjörtímabilsins fór fram á þriðjudaginn. Einhverra hluta vegna varð niðurstaða kosninga í ráð og nefndir kolskökk og í ýktu samræmi við kynjaðar staðalmyndir. Ekkert mið var tekið af kynjasjónarmiðum, hvorki innan flokka né á milli flokka. Meirihlutinn tilnefndi t.a.m. 4 konur í skóla- og frístundaráð og 4 karla í menningar-, íþrótta- og tómstundaráð sem leiddi til þess að síðarnefnda ráðið er einvörðungu skipað körlum.

FYRIRVARI

Ég geri mér grein fyrir að kynjakvótar leysa ekki kynjamisrétti einir og sér. Þeir tryggja ekki endilega kynjasjónarmið einu sinni. Þeir eru auk þess mikil einföldun, þar sem fleiri breytur en kyn skipta máli til að tryggja að lýðræðið virki sem skyldi. Það þýðir þó ekki að þá beri að hunsa, þvert á móti. Kynjajafnvægi í fagráðum borgarinnar er alger (og lögbundin) lágmarkskrafa. Borgarstjórn Reykjavíkur hefur verið fyrirmynd annars stjórnmálafólks í að fylgja lögunum fram til þessa, þrátt fyrir flækjustig og undanþáguheimildir. Því er lítill sómi af þeirri afturför sem nú hefur orðið.

AF HVERJU?

Það er ekki hægt að afsaka svona með þekkingarskorti, hugsunarleysi eða flækjustigi árið 2022. Allir borgarfulltrúar eiga að þekkja ákvæði sveitarstjórnarlaga sem lýtur að kynjajafnvægi í nefndum. Margir borgarfulltrúar hafa setið nógu lengi til að muna eftir vinnunni sem var lögð í að tryggja kynjajafnvægið. Og sömuleiðis eiga nógu margir borgarfulltrúar að muna að þetta flókna viðfangsefni var hægt að leysa á meðan vilji var fyrir hendi.

Ég fæ því ekki betur séð en að það hafi verið meðvituð ákvörðun, bæði hjá meiri- og minnihluta, að hunsa kynjasjónarmið við kosningar í ráð og nefndir. Þessi ákvörðun er til marks um algjört virðingarleysi gagnvart málaflokki jafnréttismála og vekur litlar vonir um að ráðist verði í framsækin verkefni á sviði jafnréttismála á kjörtímabilinu.

ÞRÓUNIN

Kannski var ekki við öðru að búast. Enginn flokkur setti jafnréttismál á oddinn í kosningabaráttunni. Kynbundið ofbeldi, kvíði stúlkna, áhættuhegðun drengja og launamunur kynja skiptu ekki máli sem pólítísk viðfangsefni. Fjölmiðlar spurðu aldrei um þessi mál og flokkarnir settu þau ekki á dagskrá.

Ég reyni yfirleitt að enda hugleiðingarnar mínar á uppbyggilegan hátt. Ég á erfitt með finna þá leið í þetta skiptið. Nema að hvetja okkur öll til að láta skoðun okkar í ljós, mótmæla sinnuleysinu og krefjast þess af stjórnmálafólki að það axli ábyrgð á þeim mikilvægu viðfangsefnum sem þau voru kjörin til að sinna. Ef stjórnmála- og fjölmiðlafólk sinnir ekki sínu verðum við hin að láta í okkur heyra.

Bestu kveðjur,

Sóley

3. JÚNÍ 2022

Fri, 03 Jun 2022 12:29:06 GMT

FÓLK VIKUNNAR: ÖFGAKONUR, SOLNIT OG MANNE, DEPP OG HEARD

Í vikunni spáði ég því á Twitter að Depp/Heard málið yrði notað af kvenhöturum sem sönnun þess að konur ljúgi og að konur beiti víst ofbeldi. Ég tók jafnframt fram að ég hefði ekkert fylgst með réttarhöldunum. Mörgum fannst ég þess vegna ekki geta tjáð mig með þessum hætti, þetta væri sanngjörn niðurstaða og einhver reyndu að nýta tístið til að styrkja ímyndina um hina ofsafengnu Sóleyju sem gæti ekki staðið með karlkyns þolanda. Nokkuð fyrirsjáanlegt sumsé.

ÖFGAKONUR

Það eru til undantekningar á öllum reglum og auðvitað eru til einhverjar konur sem beita einhverja karla ofbeldi. En það ekki kerfislægt vandamál sem byggir á ósanngjörnu valdakerfi samfélagsins og þar með ótengt mínu sérsviði. Hvað samfélagið varðar, þá er mikilvægt, nú þegar dómur hefur verið kveðinn upp í Depp/Heard málinu að rifja upp smá um það.

Á Kynjaþingi um síðustu helgi fjölluðu Öfgakonur um meðferð kynferðisbrotamála gegn konum frá örófi alda, m.a. um eftirfarandi:

63 konur sem voru drepnar á 200 ára tímabilli fyrir tilstuðlan Stóradóms fyrir að verða fyrir kynbundnu ofbeldi.
40 stúlkur (niður í 12 ára) sem voru dæmdar af ungmennadómstól Ástandsáranna í kjölfar neyðarlaga sem áttu að koma í veg fyrir lauslæti íslenskra kvenna. Margar þessara kvenna voru þolendur ofbeldis og hefðu átt að fá aðstoð barnaverndar í stað þess að vera dæmdar af ungmennadómstól.
Konurnar sem sögðu frá ofbeldi Ólafs Skúlasonar biskups í sinn garð. Um Sigrúnu Pálínu sem var kærð fyrir rangar sakargiftir og smánuð af fjölmiðlum og Guðrúnu Ebbu sem var stimpluð sem geðveikur lygari. Hvorki Ólafur né Biskupsstofa öxluðu ábyrgð eða báðust afsökunar á málinu.
Meðferð samfélagsins á konunum sem sögðu frá áreitni og ofbeldi Jóns Baldvins Hannibalssonar, á konunum sem leituðu réttar síns vegna landsliðsmanna í knattspyrnu, á konunni sem kærði nauðgun á Húsavík og var hrakin burt úr bænum og á konunni sem kærði Egil Einarsson fyrir nauðgun.
Síðast en ekki síst sagði Tanja M. Ísfjörð Magnúsdóttir sögu sína. Eftir að hafa kært lögreglumann fyrir nauðgun var hún útskúfuð úr samfélaginu og kærð fyrir rangar sakargiftir. Nærsamfélagið stóð ekki með henni og málið var fellt niður eins og 83% allra kæra. Hún lýsir framgöngu lögreglu og réttarkerfis sem framlengingu á ofbeldinu. Segir að sér hafi verið refsað fyrir að leita réttar síns.

SOLNIT OG MANNE

Rebecca Solnit , sem meðal annars skrifaði bókina Silencing Women, segir Depp/Heard málið vera lýsandi fyrir tilhneigingu samfélagsins til að taka ekki mark á þolendum. Frásagnir þolenda hafi verið stöðvaðar í gegnum tíðina með því að telja þeim trú um að þau séu uppfull af ranghugmyndum, samsæriskenningum, óheiðarleika, illkvittni eða öllu þessu á sama tíma. Og takist ekki að þagga frásagnirnar niður með þeim hætti er vegið að trúverðugleika og persónu þolandans sjálfs, helst á opinberum vettvangi.

Kate Manne hefur skrifað um áhrif undirliggjandi kvenhaturs (e. misogyny) í samfélaginu. Um það hvernig kerfisbundin tortryggni og smættun á reynslu og framlagi kvenna litar ákvarðanir, orð og gjörðir fólks og meðferð mála í öllum stofnunum samfélagsins, þar með talið réttarkerfinu.

DEPP OG HEARD

Ég ítreka að ég hef ekki fylgst með Depp/Heard. En kynjafræðileg greining á réttarfarssögu á Íslandi og valdakerfinu í heild, ásamt þeirri staðreynd að kvenhatur er enn kraftmeira í Bandaríkjunum en hér, fær mig ekki til að trúa því sissvona að Depp sé þolandi Heard.

Réttarkerfi, hvort heldur sem þau eru á Íslandi eða í Bandaríkjunum byggja enn á reynsluheimi og sýn hvítra karla. Þeim verður ekki breytt nema við greinum þau út frá gagnrýnum kenningum og krefjumst þess að reynsla og þarfir fólks af öllum kynjum verði tekin gild. Þangað til er full ástæða til að efast um allar þær niðurstöður sem þaðan koma.

Bestu kveðjur,

Sóley

27. MAÍ 2022

Fri, 27 May 2022 10:31:24 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: HATURSORÐRÆÐA

Nú stendur til að senda um 300 einstaklinga sem sótt hafa um alþjóðlega vernd á Íslandi úr landi. Mörg verða send til landa þar sem lítil sem engin von er um að þau geti komið undir sig fótunum. Dómsmálaráðherra segir þetta hið eðlilegasta mál og í fullu samræmi við lög og reglur. Stjórnarandstaðan segir dómsmálaráðherra vera að nýta sér lög og reglur í þágu útlendingaandúðar Sjálfstæðisflokksins. Örlitlar veikburða mótbárur frá Vinstri grænum mega sín lítils, enda hafa þau falið Jóni Gunnarssyni málaflokkinn til meðferðar.

Enn eina ferðina eru aðgerðir ríkisstjórnarinnar í beinni andstöðu við meinta stefnu og hugmyndafræði Vinstri grænna. (Fyrrum) kjósendur Vinstri grænna reiðast að vonum og gagnrýna hreyfinguna harkalega. Jafnvel með vísan til ákveðinna svæða í helvíti. Upphefst þá, einu sinni sem oftar, umræða um réttmæti gagnrýninnar og framsetningu í stað þess að ræða innihald hennar og efnisatriði. Í þessu samhengi hafa hugtökin afmennskun og hatursorðræða ítrekað verið nefnd.

HATURSORÐRÆÐA?

Ég efast ekki um að áðurnefnd gagnrýni sé sársaukafull fyrir þau sem fyrir henni verða. Gagnrýnin hefur verið hvöss og óvægin og orðljót. En hún er ekki afmennskandi og hún flokkast ekki undir hatursorðræðu. Nú ætla ég að útskýra af hverju.

Afmennskun og orðræða eru félagslega mótuð fyrirbæri og verða ekki slitin úr samhengi við valdakerfi samfélagsins. Rétt eins og öráreiti virka ekki sem útilokandi hegðun gagnvart fólki í forréttindastöðu er eiginlega ómögulegt að afmennskun og hatursorðræða jaðarsetji fólk í valdastöðum. Óvægin gagnrýni getur haft áhrif á virðingu gagnvart stjórnmálafólki, áhuga fólks á stjórnmálum og lýðræði en hún hefur aldrei áhrif í líkingu við þá sem afmennskun og hatursorðræða hafa á stöðu jaðarsetts fólks.

Í raun er grafalvarlegt að bæði framkvæmdastjóri og formaður þingflokks Vinstri grænna skuli fara svona frjálslega með hugtökin, enda eru þau í lykilstöðu til að draga úr jaðarsetningu, afmennskun og hatursorðræðu gagnvart jaðarsettum hópum í samfélaginu.

SJÁLFVIRK VARNARVIÐBRÖGÐ

Ég hef áður fjallað um sjálfvirk varnarviðbrögð , einhvers konar viðbragðaferli sem fólk virðist fara í gegnum þegar það verður uppvíst að óviðeigandi hegðun eða mismunun. Vinstri græn virðast vera föst á öðru þrepi ferlisins, þar sem þau upplifa að gagnrýnin á þau byggi fyrst og fremst á mannvonsku gagnrýnenda:

Vanlíðan: Þetta er rangt og það er ómaklega að mér vegið.
Afneitun: Gagnrýnin byggir á tilfinningasemi, húmorsleysi eða jafnvel mannvonsku.
Réttlæting: Þetta var ekki af ásetningi, heldur eru ástæður fyrir því sem ég gerði.
Sátt: Gagnrýnin er réttmæt og ég get breytt hegðun og/eða framkomu.
Úrvinnsla: Ég hef lært og mun leggja mig fram um að þetta endurtaki sig ekki.

SÁTT OG ÚRVINNSLA

Það væri óskandi ef Vinstri græn færðu sig yfir á næstu skref. Mögulega þurfa þau fyrst að ganga í gegnum einhvers konar réttlætingarskeið, að þetta sé ekki þeirra vilji, en þau beri því miður ekki ábyrgð á málflokknum. Jón Gunnarsson vilji hafa þetta svona og hann sé nú einu sinni dómsmálaráðherra.

Best væri þó ef þau kæmust lengra en það. Af því gagnrýnin er réttmæt og þau geta breytt. Þau geta sett samstarfsflokkum sínum stólinn fyrir dyrnar og jafnvel slitið stjórnarsamstarfi við flokk(a) sem beita reglum, kerfum og stofnunum í þágu eigin útlendingaandúðar. Í framhaldinu mætti svo draga margvíslega lærdóma af málinu, en það er efni í aðra og jafnvel margar hugleiðingar.

Bestu kveðjur,

Sóley

20. MAÍ 2022

Tue, 24 May 2022 08:49:09 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: VINNAN MÍN

Ég er í skemmtilegasta starfi í heimi. Ég vinn við að tala við fólk um það sem mér finnst mikilvægast af öllu, við fólk sem hefur áhuga og vilja til að stuðla að auknu jafnrétti í samfélaginu. Þessari viku hef ég varið í námskeið og fyrirlestra á Íslandi og eins og alltaf hef ég lært að minnsta kosti jafn mikið og fólkið sem ég er að kenna.

MAGN OG GÆÐI

Tvennt hefur vakið sérstaka ánægju í vikunni, en það hefur jafnframt vakið mig til umhugsunar um magn og gæði.

Á miðvikudaginn hélt ég 40 mínútna erindi fyrir starfsfólk RÚV um öráreiti. Ég vil helst aldrei halda svona stutt erindi af því mér finnst þau að jafnaði of yfirborðskennd til að geta skilað árangri. Ég vil skapa aðstæður til að tengja saman viðfangsefni, ræða allskonar fleti og birtingarmyndir og hafa til þess langan tíma. Lengdin kom þó ekki að sök hjá RÚV, þvert á móti virtust þau bara hafa þörf fyrir smá aðstoð við að átta sig á fyrirbærinu og mér skilst að fjörugar og mikilvægar umræður hafi átt sér stað á vinnustaðnum nokkuð stöðugt síðan þá.

Í gær hélt ég svo lokastarfsdag í lengsta námskeiði sem ég hef haldið. Undanfarna fimm mánuði hefur allt starfsfólk þjónustu- og nýsköpunarsviðs (ÞON) Reykjavíkurborgar farið í gegnum vefnámskeið Just Consulting með reglulegum upprifjunum og umræðufundum. Í gær hittust þau svo í Iðnó og æfðu sig að nota þá þekkingu sem þau hafa aflað sér til að leysa úr raunhæfum verkefnum. Það hefur verið mögnuð upplifun að fylgjast með þeim læra og tileinka sér allskonar fleti á þekkingunni og gærdagurinn var ekki bara lærdómsríkur heldur líka stórskemmtilegur.

Ég er viss um að RÚVarar munu halda áfram að tala um og forðast öráreiti og að starfsfólkið á ÞON muni vinna að inngildandi vinnustaðarmenningu til framtíðar.

HLIÐARSAGA: MÍN EIGIN ÓMEÐVITAÐA HLUTDRÆGNI

Ég hef ótal sinnum talað um mikilvægi þess að við tökum ekki þátt í að viðhalda rasískum staðalmyndum með því að tala um svart og dökkt sem neikvætt. Ég forðast að nota orð á borð við svarta lista, svarta sauði, hvítbækur og fleira í þeim dúr.

Á starfsdeginum í gær var mér svo bent á að meðal karaktereinkenna sem ég bauð upp á að yrði notað í verkefninu í gær var einkennið „svartsýni“. Ég fylltist þakklæti og bjartsýni á meðan ég fylgdist með þátttakendum hjálpast að við að pilla svartsýnisspjaldið úr bunkunum sínum og halda áfram að bæta heiminn.

BLESS Í BILI

Nú fer ég heim og held áfram að þróa og hugsa og finna leiðir til að hjálpa vinnustöðum að bæta menninguna sína með tilliti til jafnréttis og fjölbreytileika. Ég hef lært helling; mun ekki streitast eins mikið á móti næsta stutta erindi sem ég verð beðin að halda, vinna úr athugasemdum og bæta námskeiðin mín – og umfram allt: segja bölsýni eða neikvæðni í stað svartsýni.

Bestu kveðjur,

Sóley

6. MAÍ 2022

Fri, 06 May 2022 12:58:22 GMT

MÝTA VIKUNNAR: JAFNRÉTTISPARADÍSIN ÍSLAND

Mörg okkar fygjast skelfingu lostin með þróun mannréttindamála í Bandaríkjunum þessa dagana. Ef hæstiréttur ákveður að ógilda dóm Roe gegn Wade frá 1973 úr gildi eru líkur á að 26 ríki muni banna eða hefta aðgengi að þungunarrofi. Réttindi til yfirráða yfir eigin lífi og líkömum, sem flest okkar telja sjálfsögð, munu þá skerðast gríðarlega. Við slíkar aðstæður má sannarlega fagna nýsamþykktum lögum sem tryggja löngu tímabær réttindi fólks til að stýra eigin lífi og líkömum.

EN SAMT

Réttindi til þungunarrofs eru til komin vegna langrar þrautargöngu fjölmargra kvenna sem létu sig hafa það að vera kallaðar lauslátar og siðspilltar og barnamorðingjar úti á götu. Grasrótarstarf Rauðsokkanna skilaði sér að lokum inn á Alþingi þar sem lög um fóstureyðingar voru samþykkt árið 1973.

Umfangsmiklar réttarbætur náðust svo fram árið 2019 þegar lög um þungunarrof voru samþykkt, þar sem tímabilið var rýmkað og sjálfsákvörðunarrétturinn styrktur. Þau lög féllu ekki heldur af himnum ofan og mættu sannarlega andstöðu, í þingsal sem og í samfélaginu almennt. Lögin voru samþykkt eftir miklar og erfiðar umræður með 40 atkvæðum gegn 18. Átján þingmenn voru andvígir sjálfsákvörðunarréttinum yfir eigin líkama, þar með talið núverandi fjármálaráðherra, dómsmálaráðherra og forseti Alþingis.

MÝTAN

Bandarískir hæstaréttardómarar eiga nefnilega skoðanasystkin meðal kjörinna fulltrúa í jafnréttisparadísinni. Hitt stjórnmálafólkið, þau sem almennt vilja jafnrétti og öruggt og gott samfélag, láta sig jafnréttismál að jafnaði lítið varða. Þau bregðast við þegar pressan frá aktívistum verður óbærileg, en þess á milli einbeita þau sér að hefðbundnum karllægum stjórnmálum.

Yfirstandandi kosningabarátta er gott dæmi um þetta. Þrátt fyrir háværa kröfu þolenda og aktívista um öryggi, úrræði og fyrirbyggjandi aðgerðir gegn kynbundnu ofbeldi er aðeins einn flokkur með skýra stefnu í málaflokknum. Innihaldsrýra frasa má finna hjá sumum framboðanna, en restin minnist hvorki á jafnrétti né kynbundnið ofbeldi.

ÞÖGNIN

Skortur á jafnréttisáherslum í pólítík er vanvirðing við baráttu aktívista. Vanvirðing gagnvart kröfunum sem hafa verið reistar um fyrirbyggjandi aðgerðir og úrræði, en ekki síður fyrir pólítískri forgangsröðun þeirra. Að bjóða ekki upp á valkost fyrir stóran hóp fólks (sem að uppistöðu til eru ungar konur) er til marks um að atkvæði þeirra skipti ekki máli.

Þögnin er til marks um eins konar samþykki. Að samfélagið sé bara alveg nógu gott eins og það er og að skoðanasystkin hæstaréttardómaranna megi bara hafa skoðanir sínar í friði. Þannig er þögnin beinlínis hættuleg. Hún lætur skoðanasystkini hæstaréttardómaranna óáreitt og gefur þeim andrými til að leggja á ráðin um hvaða réttindi skuli afnumin ef þau komast til valda.

ÁSKORUN

Við verðum að læra af því sem er að gerast í Bandaríkjunum og koma í veg fyrir að sama þróun eigi sér stað hér. Við verðum öll að vera meðvituð um að pólítískar ákvarðanir geta ýmist stuðlað að auknu jafnrétti, óbreyttu ástandi eða afturför. Kjörnir fulltrúar þurfa að horfast í augu við að allt þeirra starf er kynjað. Fjölmiðlafólk og kjósendur þurfa að halda frambjóðendum við efnið.

Vika er langur tími í pólítík og það er einmitt vika í kosningar. Á þeirri viku gætu frambjóðendur auðveldlega sett fram og kynnt stefnu um fyrirbyggjandi aðgerðir gegn kynbundnu ofbeldi og úrræði fyrir gerendur og þolendur svo einhver dæmi séu nefnd. Ég skora á framboðin að nýta þennan tíma vel og kynna fyrir okkur það sem þau hyggjast fyrir. Og ég skora á lesendur að kynna sér stefnu framboðanna vel og spyrja frambjóðendur sem á vegi þeirra verða spjörunum úr.

Bestu kveðjur,
Sóley

29. APRÍL 2022

Fri, 29 Apr 2022 14:13:56 GMT

FRÉTTIR VIKUNNAR: EINKAMÁL ÞINGMANNS

Fjölmiðlar birtu skjáskot af samskiptum Tómasar Tómassonar þingmanns við vin sinn í vikunni. Samskiptin verða ekki höfð eftir hér, en þar stærði Tómas sig af kynlífi með ungum tælenskum konum. Í kjölfarið hafa miklar umræður átt sér stað, en viðbrögð þingmannsins og formannsins hans, Ingu Sæland, hafa verið úr öllu samhengi við valdakerfi heimsins.

Þau Tómas og Inga hafa bæði talað um gamlar syndir og óviðeigandi talsmáta, en virðast líta á málið sem einkamál Tómasar. Að almenningur eigi ekki að vera að skipta sér af kynlífi fólks.

EINKAMÁL?

Í Tælandi er Tómas í margþættri valdastöðu. Hann er vel fullorðinn, hvítur, ríkur, karlkyns Vesturlandabúi sem veit að afkoma fólksins í Tælandi er háð heimsóknum hans og hans líkra. Hann er í aðstöðu til að biðja um og borga fyrir alla þá þjónustu sem honum dettur í hug.

Ungar konur í Tælandi búa við fjölbreyttar aðstæður. Sumar hafa það fínt og geta valið sér áhugamál og starfsvettvang. Aðrar hafa það verra, jafnvel svo slæmt að þær þurfa að gera gömlum, hvítum, ríkum, karlkyns Vesturlandabúum til geðs.

Látum vangaveltur um vændi liggja milli hluta. Sjötugur karl frá Vesturlöndum sem telur aldur, þyngd og fjölda hjásvæfa vera frásagnarefni ber ekki virðingu fyrir þeim konum sem um ræðir. Sú hegðun sem hann lýsir er því misnotkun á valdamisræmi sem á mun meira skylt við ofbeldi en kynlíf.

SAMTVINNUN ( INTERSECTIONALITY)

Valdamisræmið í Tómasarmálinu er einkar skýrt dæmi um samtvinnaða mismunun ( intersectional discrimination ). Vanvirðingin sem hann sýnir er að öllum líkindum tilkomin vegna blöndu af kvenfyrirlitningu, rasisma, heimsvalda- og stéttahroka sem saman skapa tilkall til þjónkunar. Og án þess að ég vilji gera lítið úr gerendahæfni eða sjálfsákvörðunarrétti tælenskra kvenna, þá er ljóst að margar tælenskar konur sem hafa alist upp við að vera í þjónustuhlutverki gagnvart vesturlenskum túristum eru ekki í stakk búnar til að mótmæla eða neita Tómasi um það sem hann vill. Ekki bara af því þær eru konur, ekki bara af því þær eru tælenskar, ekki bara af því þær eru fátækar, heldur vegna blöndu af öllu þessu.

OG HVAÐ?

Á þingi situr fólk með allskonar skoðanir og allskonar fortíð. En þetta mál lýsir viðhorfum, hegðun, forréttindablindu og tilkalli sem fara einkar illa með valdastöðu í íslensku samfélagi. Best væri ef Tómas sæi sjálfur að sér og bæðist lausnar. Næstbest væri að Flokkur fólksins, sem segist standa með fátæku og jaðarsettu fólki og hefur gripið til brottrekstrar fyrir annað eins myndi sannfæra hann um að gera það.

Í öllu falli getum við hin reynt að leggja okkur fram um að vera ekki eins og Tómas. Að vera meðvituð um forréttindin okkar og passa upp á að misnota þau ekki. Að bera virðingu fyrir fólki af öllum kynjum, frá öllum löndum og úr öllum stéttum. Og stunda aðeins kynlíf á jafningjagrunni.

Bestu kveðjur,
Sóley

22. APRÍL 2022

Fri, 22 Apr 2022 09:46:44 GMT

VIÐFANGSEFNI VIKUNNAR: FRAMHALDSHUGLEIÐING

Góðan dag og gleðilegt sumar. Í dag ætla ég að prjóna við síðustu tvær hugleiðingar, um öráreiti og rasísk ummæli , vegna strokufangans sem lögreglan lýsti eftir og leitaði að á undarlegustu stöðum með alvarlegum afleiðingum fyrir líðan og öryggi svarts og brúns fólks á Íslandi.

Langflest fólk vill alls ekki kenna sig við rasisma. Við vitum langflest að húðlitur skiptir ekki máli varðandi hæfni eða heiðarleika fólks og við teljum okkur vera opin og vel upplýst um að hvers kyns mismunun sé óásættanleg. Hvernig stendur þá á því að svart og brúnt fólk upplifir sig óöruggt og útilokað í íslensku samfélagi? Hvernig getur samfélag sem inniheldur enga rasista verið rasískt?

ÓMEÐVITUÐ HLUTDRÆGNI OG ÖRÁREITI

Við lærum skráðar og óskráðar reglur frá því við fæðumst. Við lærum að samsama okkur kynhlutverkum og við lærum að dæma annað fólk eftir því hversu vel því tekst upp við það sama. Við lærum að treysta því sem við þekkjum og höfum áður séð og við lærum að tortryggja eða setja fyrirvara við það sem er öðruvísi. Valdakerfið viðheldur sér gegnum ómeðvitaða hlutdrægni , við treystum frekar körlum en konum fyrir valdi og fjármunum, við treystum hvítu fólki betur en svörtu og brúnu fólki, grönnu fólki betur en feitu fólki og ófötluðu fólki betur en fötluðu fólki, svo einhver dæmi séu nefnd.

Óskráðu reglurnar og óbeinu skilaboðin hafa ekki bara áhrif á viðhorf okkar og gildismat, heldur líka hegðunina okkar. Við sendum frá okkur alls kyns óbein skilaboð, m.a. í formi öráreita sem ég hef áður fjallað um, sem eiga sinn þátt í óöryggi, mismunun og útilokun jaðarhópa í samfélaginu. Þannig gerist það að við tökum hvítu fólki sem eðlilegu, viðteknu og samþykktu en eigum það til að setja fyrirvara við hæfni og heiðarleika svarts og brúns fólks.

SAMHENGIÐ

Ef rasísk ummæli Sigurðar Inga, mistök víkingasveitarinnar eða rasísku viðbrögðin við auglýsingu lögreglunnar hefðu verið einangruð tilvik, myndu þau varla hafa mikil áhrif. En þau voru það ekki. Þau eru hluti af daglegu lífi svarts og brúns fólks í samfélaginu, hluti af öráreitum sem saman senda skilaboð um að þau tilheyri ekki. Þetta skapar óöryggi, vanlíðan, útilokun og mismunun.

Racial profiling (þegar rannsóknir lögreglu byggja á húðlit eða kynþætti) er vel þekkt fyrirbæri, í það minnsta meðal fólks sem er svart eða brúnt. Mörg þeirra hafa lent í slíku sjálft, þekkja einhvern sem hefur orðið fyrir slíku eða hafa raunverulega ástæðu til að óttast það. Saklausa barnið sem hefur tvisvar sinnum lent í aðgerðum lögreglu undanfarna daga er til marks um það. Raunar er þar ekki lögreglunni einni um að kenna, húðliturinn einn virðist duga fólki til að hringja í lögregluna og tilkynna um ferðir strokufangans.

Racial profiling er ekki eins vel þekkt meðal hvíts fólks, og almenn þekking á fyrirbærinu er ekki meiri en svo á Íslandi að það er ekki einu sinni til íslensk þýðing á hugtakinu. Á samfélagsmiðlum hefur hvítt fólk keppst við að afneita aðferðafræðinni og jafnvel tilvist fyrirbærisins. Það er einnig til marks um hversu stutt við erum komin.

HVAÐ ER TIL RÁÐA?

Eins og alltaf felst lausnin fyrst og fremst til að hlusta á fólkið sem um ræðir. Að læra um aðstæður þess, læra um söguna, um algeng öráreiti og í hverju ómeðvitaða hlutdrægnin okkar birtist. Verum gagnrýnin á eigin siði, venjur, hegðun og framkomu. Tökum ábendingum um mismunun sem annað fólk verður fyrir alvarlega. Ögrum staðalmyndum, vöndum málfar og leggjum okkur fram um að vera almennilegar manneskjur. Og í guðanna bænum, ályktum ekki út frá húðlit um það hvort fólk sem verður á vegi okkar sé mögulega strokufangar.

Bestu kveðjur,
Sóley

8. APRÍL 2022

Mon, 11 Apr 2022 07:08:46 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: RASÍSK UMMÆLI

Framkoma Sigurðar Inga Jóhannssonar á Búnaðarþingi í síðustu viku var óviðeigandi og særandi, en mjög gott dæmi um öráreiti . Atburðarrás persóna og leikenda er um það bil svona, í mjög einfaldaðri mynd:

Sigurður Ingi vísar til framkvæmdastjóra Bændasamtakanna sem „þeirrar svörtu“ á skemmtun Búnaðarþings.
Framkvæmdastjóri Bændasamtakanna fjallar um framkomuna á opinberum vettvangi og lýsir þeim sem dæmi um dulda fordóma sem grassera í samfélaginu.
Aðstoðarmaður ráðherra þvertekur fyrir ummælin og segir málið vera „algert bull“.
Sigurður Ingi sendir frá sér afsökunarbeiðni en neitar að ræða málið frekar.
Brynja Dan, varaþingmaður Framsóknarflokksins sem ættleidd er frá Sri Lanka, segist ekki hafa upplifað rasisma innan flokksins.

Til viðbótar við þetta hefur þing- og fjölmiðlafólk keppst við að greina málið og setja það í samhengi við aðra hegðun, samfélagslegar aðstæður og pólítískar áherslur Framsóknarflokksins og ríkisstjórnarinnar. Eðlilega. Ég bæti í það í dag og tengi við hugleiðingar sem ég hef skrifað gegnum tíðina.

AÐEINS UM 1 OG 2

Ummæli Sigurðar Inga féllu við aðstæður sem eiga sér sögu um karllæga stemningu, drykkju og hömluleysi sem hefur viðgengist í trausti þess að ekkert spyrjist út. Aðstæður sem minna á klefamenningu , menningu sem viðgengst innan hópa sem leyfa ómeðvituðu hlutdrægninni að stýra hegðun sinni, orðum og gjörðum. Þar sem óviðeigandi hegðun er samþykkt sem „einkahúmor“.

En aðstæður hafa breyst. Klefarnir eru ekki lengur einsleitir. Þar með leyfist fólki ekki að hegða sér eins og áður. Æ fleiri segja frá, mótmæla og krefjast virðingar og ábyrgrar framkomu. Sigurður Ingi virðist ekki hafa fylgst með eða tileinkað sér það sem samtíminn kallar á. Framkoma hans var í anda liðins tíma, tíma sem vonandi er að fjara út.

3 TIL 5

Viðbrögð aðstoðarmanns Sigurðar eru dæmigerð fyrir fyrsta og annað stig sjálfvirkra varnarviðbragða . Eitthvað sem er eðlilegt að fljúgi í gegnum huga fólks þegar því er bent á óviðeigandi framkomu en fólk ætti að melta og komast yfir áður en það svarar fyrir slíkt. Viðbrögðin virkuðu sem gaslýsing og gerðu ekkert annað en auka á vanlíðan þolandans.

Afsökunarbeiðni Sigurðar Inga var svo sem ágæt á prenti, þar sem hann segist hafa gert mistök og hafi lært af þeim, en öll viðtöl síðan hafa verið til marks um afneitun. Að hann telji nóg að hafa beðist afsökunar, allt sem segja þurfi hafi komið fram í yfirlýsingunni og hann ætli ekki að ræða málið frekar. Ef hann hefði raunverulega lært af málinu, hefði hann ekki veigrað sér við frekari umræðu um fordóma, um stemninguna þetta kvöld og um það hvernig hann eigi þátt í að viðhalda rasisma í samfélaginu með þessari óábyrgu hegðun.

Á sama tíma dúkkar varaþingkona Framsóknarflokksins allt í einu upp í fjölmiðlum af því að hún er fædd á Sri Lanka. Og þó hún lýsi vanlíðan yfir framkomunni, leggur hún áherslu á að hafa aldrei upplifað rasisma innan flokksins. Þannig tekur hún að sér, sem fulltrúi svarts og brúns fólks í flokknum, að styðja við þá upplifun formannsins að þetta hafi verið einstakt og afmarkað tilvik, en hvorki til marks um ómeðvitaða hlutdrægni formannsins né dæmi um öráreiti sem á sinn þátt í að viðhalda og styðja við rasisma í samfélaginu.

SAMHENGI OG FRAMTÍÐARHORFUR

Framkoma formannsins og viðbrögð flokksins vekja því miður ekki mikla von. Flokkur sem hefur byggt stefnu sína í gegnum tímans rás á íslenskum landbúnaði, íslenskri menningu og sveitarómantík þarf að gæta hófs og vera meðvitaður um mörkin milli þjóðrækni og þjóðernishyggju. Við þurfum öll, sem einstaklingar sem höfum alist upp í einsleitu samfélagi hvíts fólks að vera meðvituð um það sama. Við þurfum að forðast klefamenningu, koma fram af virðingu við fólk, horfast í augu við eigin mistök, átta okkur á þeim áhrifum sem þau hafa, læra af þeim og leggja okkur fram um að bæta okkur. Þannig getum við stuðlað að betra samfélagi fyrir okkur öll.

Bestu kveðjur,
Sóley

1. APRÍL 2022

Sat, 02 Apr 2022 10:30:22 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: ÖRÁREITI

Ein algengasta birtingarmynd ómeðvitaðrar hlutdrægni (e. implicit bias) eru öráreiti (e. micro-aggressions). Spurningar og athugasemdir sem við teljum vera jákvæð, til marks um hrós, áhuga eða forvitni en afhjúpa fordóma okkar eða skoðanir án þess að við áttum okkur á því.

Við lendum öll í að fá skrítnar athugasemdir og spurningar öðru hverju. En til að hægt sé að skilgreina það sem öráreiti þarf framkoman að uppfylla eftirfarandi:

Vera síendurtekin.
Vera sett fram af manneskju í yfirskipuðum hóp gagnvart mannesKju í undirskipuðum hóp.
Gefa (óbeint) til kynna að þú tilheyrir ekki með einhverjum hætti.

Öráreiti eru geta haft umtalsverð áhrif á líf og líðan fólksins í kringum okkur án þess að við áttum okkur á því.

DÆMI

Öráreiti eru hversdagslegur veruleiki kvenna og jaðarsetts fólks. Athugasemdir (jafnvel hrós) fyrir útlit, fas og klæðaburð hafa mótandi áhrif á sjálfsmynd kvenna, óviðeigandi brandarar og áreitni sömuleiðis. Svart og búnt fólk og fólk sem ekki talar lýtalausa íslensku fær reglulegar spurningar og athugasemdir um uppruna sinn. Fatlað fólk fær hrós fyrir hversdagslega hegðun sem ófatlað fólk fengi aldrei. Samkynhneigt fólk fær athugasemdir um útlit og ábendingar um annað hinsegin fólk í ríkari mæli en gagnkynhneigt fólk.

Vídeóið hér að neðan skýrir fyrirbærið og áhrif þess ansi vel:

ÖFUG ÖRÁREITI

Fólk sem tilheyrir forréttindahópum talar stundum um að það sé nú líka til öfugur rasismi eða kvenremba sem hafi áhrif á þau. Það kann að vera til, en hefur ekki sömu áhrif.

Þó karlar eða hvítt fólk verði einstöku sinnum fyrir harkalegum athugasemdum hefur það ekki sömu áhrifin. Bæði vegna þess hversu sjaldan það gerist, en líka vegna þess að það hefur engin áhrif á stöðu þessara hópa. Karlar og hvítt fólk hefur að jafnaði meiri tækifæri, nýtur meiri virðingar og býr við meira öryggi en konur og svart og brúnt fólk.

Í vídeóinu hér að neðan má auk þess sjá hversu óraunverulegt það er að prófa að snúa algengum öráreitum gangnvart svörtu og brúnu fólki upp á hvítt fólk.

HVAÐ ER TIL RÁÐA?

Það flókna við öráreiti er að þau eru stundum í lagi og stundum ekki. Það er stundum í lagi að spyrja hvaðan einhver komi og það er stundum í lagi að kalla konu elskuna sína. En alls ekki alltaf.

Það sem við getum gert er að læra um upplifanir og reynslu fólks sem verður fyrir öráreitum. Taka athugasemdum þeirra um það sem er viðeigandi og hitt sem er ekki viðeigandi. Vanda okkur og velta fyrir okkur hvernig við getum dregið úr því að ómeðvituð hlutdrægni okkar hafi áhrif á líf og líðan fólksins í kringum okkur. Það er flókið en spennandi viðfangsefni.

Bestu kveðjur,

Sóley

25. MARS 2022

Fri, 25 Mar 2022 16:52:25 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: ÉG OG HINAR

Ég hef aldrei fengið önnur eins viðbrögð og við sjónarpsþættinum Okkar á milli í gær, þar sem ég fór yfir þær breytingar sem hafa orðið á lífi mínu á undanförnum árum með Sigurlaugu M. Jónasdóttur. Það bókstaflega rignir yfir mig skilaboðum þar sem fólk dáist að seiglu minni, þakkar mér fyrir það sem ég hef gert eða biðst afsökunar, ýmist á að hafa ekki staðið með mér eða á að hafa tekið þátt í fordæmingum á mér. Það er auðvitað dásamlegt og ég er óendanlega þakklát.

ER ÞÁ ALLT ORÐIÐ GOTT?

Móttökuskilyrðin fyrir femínisma hafa sannarlega breyst. Starrasveimurinn sem hefur tekið við af oddafluginu er að skila árangri. Gerendameðvirkni er að minnka, ábyrgðin á ofbeldi er (hægt) að færast frá þolendum yfir á gerendur. Hugtök á borð við hrútskýringar, menndurtekningar, tilkall og hannúð eru að verða þekktari sem gerir fólki auðveldara að benda á óviðeigandi hegðun eða framkomu. Fyrirtæki keppast um að kaupa af mér ráðgjöf og fræðslu og leggja sig fram um að tryggja bætt starfsumhverfi. Það er margt sem bendir til þess að samfélagið sé að batna.

En ég er ekki eini femínistinn á Íslandi. Ég er nokkuð viss um að aðdáendabréfum rignir ekki yfir allar konurnar í starrasveimnum í sama mæli. Edda Falak og Öfgakonurnar fá reglulega athugasemdir og einkaskilaboð sem eru beinlínis ógnvekjandi. Freyja Haraldsdóttir býr við stöðugar fordæmingar og smánun vegna síns fötlunaraktívisma. Tara Margrét Vilhjálmsdóttir er úthrópuð fyrir líkamsvirðingarbaráttu sína. Allar þessar konur (og fleiri) eru að stuðla að mikilvægri vitundarvakningu. Þær hafa tekið við keflinu og eru að beina sjónum að hlutum sem við eldri konurnar gerðum ekki. Þær eru óþægilegar í dag. En hvernig á sagan eftir að dæma þær?

LÆRUM AF SÖGUNNI

Þó ég sjái ekki eftir neinu og líði vel í dag, er vont að sjá söguna endurtaka sig. Ég vildi óska þess að samfélagið væri opnara fyrir gagnrýni og að mótstaðan væri minni. Ég vil því skora á ykkur sem nú dáist að mér, að standa með þeim sem tekið hafa við keflinu. Þeim sem eru að benda á nýja og óþægilega hluti. Þeim sem við skiljum ekki alveg og finnst stundum bara vera með vesen.

Bíðum ekki eftir að þessar konur fari í gegnum kulnun og áfallastreituröskunarmeðferð með að dást að þeim. Gerum það núna. Því þær eru æði.

Bestu kveðjur,

Sóley

18. MARS 2022

Fri, 18 Mar 2022 14:12:52 GMT

GERANDI VIKUNNAR OG YFIRLÝSINGIN HANS

Í vikunni var sagt frá enn einum þekktum geranda í íslensku samfélagi. Manni sem hefur haft umtalsverð áhrif á samfélagið, ekki síst í gegnum útvarpsþætti sína til margra ára. Í þeim þáttum hefur ítrekað verið efast um reynsluheim kvenna og jaðarsettra hópa, hæðst hefur verið að femínískum sjónarmiðum og lítið gert úr femínískum baráttumálum. Þess vegna kom frásögn af grófu ofbeldi og ofsóknum mér því ekki á óvart, né heldur yfirlýsingin sem hann sendi frá sér í kjölfarið.

SJÁLFVIRK VARNARVIÐBRÖGÐ

Í vinnunni minni fjalla ég mikið um ósjálfráð varnarviðbrögð fólks sem verður uppvíst að óviðeigandi hegðun eða mismunun, en þau mætti setja upp í fimm skrefa ferli:

Vanlíðan: Þetta er rangt og það er ómaklega að mér vegið.
Afneitun: Gagnrýnin byggir á tilfinningasemi, húmorsleysi eða jafnvel mannvonsku.
Réttlæting: Þetta var ekki af ásetningi, heldur eru ástæður fyrir því sem ég gerði.
Sátt: Gagnrýnin er réttmæt og ég get breytt hegðun og/eða framkomu.
Úrvinnsla: Ég hef lært og mun leggja mig fram um að þetta endurtaki sig ekki.

Undanfarin misseri höfum við séð margar yfirlýsingar frá meintum gerendum sem fæstir hafa farið í gegnum allt ferlið. Sumir hafa stoppað strax á fyrsta skrefinu og fullyrt að ásakanirnar séu rangar. Aðrir hafa sent frá sér yfirlýsingar um að vissulega hafi þeir hagað sér með ýmiskonar hætti, en þó ekki eins og þolandi lýsi því. Enn aðrir hafa gengist við verknaðinum en lagt sig fram um að réttlæta hann með ýmsum hætti. Aðeins örfáir hafa sent frá sér yfirlýsingu sem gæti flokkast undir fjórða stig.

YFIRLÝSING VIKUNNAR

Í yfirlýsingu vikunnar mætti við fyrstu sýn greina fimmta stigið. Hann segist gangast við og taka fulla ábyrgð á hegðun sinni, hann segist ekki rengja upplifun þolandans og segist jafnframt vera í bataferli með aðstoð sálfræðings, þerapista og tólfspora samtaka.

Þegar nánar er að gáð, snýst yfirlýsingin fyrst og fremst um að verja eigið mannorð. Hann axlar ekki ábyrgð á hegðuninni heldur skrifar sína eigin útgáfu af sögunni. Hann varpar ábyrgð á þolandann með því að tala um að framkoma beggja aðila hafi verið slæm og umfjöllun um vanlíðan og þráhyggju eru til þess gerðar að réttlæta, eða í það minnsta útskýra hegðun og höfða til hannúðar samfélagsins.

Ekkert bendir til þess að gerandi vikunnar horfist í augu við það mikla valdamisræmi sem hann greinilega nýtti sér í sambandinu – í krafti kyns, aldurs og frægðar. Í yfirlýsingunni má hvergi sjá að aðrar konur gætu hafa orðið fyrir sambærilegri hegðun af hans hálfu, þó fleiri sögur hafi verið sagðar af honum og mögulega eigi enn fleiri eftir að heyrast.

Síðast en ekki síst virðist gerandi vikunnar ekki gera sér neina grein fyrir samhenginu milli framkomu hans við konur og andfemínískra skoðana sem hann hefur (bókstaflega) útvarpað í gegnum árin. Hann lætur eins og þetta samband hafi verið einstakt tímabil á annars tiltölulega flekklausum ferli.

YFIRLÝSINGAR FRAMTÍÐAR

Ég hef margsinnis rætt við karla, bæði gerendur og vini gerenda sem hafa beðið mig um ráð. Á endanum skrifaði ég grein um málið sem á ágætlega við enn þann dag í dag. Ég mæli eindregið með að gerendur lesi hana áður en þeir henda frá sér yfirlýsingum sem gera jafnvel illt verra.

Best væri ef yfirlýsingar framtíðar væru alveg lausar við útskýringar, réttlætingar og söguskoðun. Að þær væru skrifaðar af auðmýkt og raunverulegum vilja til að bæta ráð sitt. Og að gerendur leiti sér alvöru hjálpar og verði í alvöru að betri mönnum. Ég bíð og vona.

Bestu kveðjur,

Sóley

11. MARS 2022

Fri, 11 Mar 2022 12:42:38 GMT

ERINDI VIKUNNAR: THEY LOVE US ALONE BUT THEY HATE US TOGETHER

Ég hélt erindi á hádegisverðarfundi verkalýðshreyfingarinnar og KRFÍ þann 8. mars. Ég ákvað að nýta efnið í hugleiðingu líka, sem er svona:

NÚTÍÐIN

Það þarf ekki að fara mörgum orðum um vitundarvakninguna sem er að eiga sér stað. Það er augljóst að í dag eiga þolendur auðveldara með að segja frá, samfélagið tekur frásögnunum alvarlegar og gerendameðvirkni og hannúð hefur minnkað frá því sem áður var. Það er alls ekki allt fullkomið, þolendur mæta enn mótlæti, fyrirtæki bregðast oft seint, illa eða ekki við og gerendameðvirkni er sannarlega enn til staðar. En nútíðin er samt svo miklu betri en fortíðin.

FORTÍÐIN

Fyrir stuttu var ég í viðtali með mér eldri og yngri femínistum á Samstöðinni. Þar sagði Ingibjörg Sólrún Gísladóttir frá því hvernig Kvennaframboðskonur hafi ekki haft hugtök, tæki og tól til að setja kynbundið ofbeldi á dagskrá sem pólítískt viðfangsefni. Auðvitað skildu þær meinsemdina, en kynbundið ofbeldi var of óskilgreint fyrirbæri og móttökuskilyrði samfélagsins of léleg til að hægt væri að ræða það af alvöru.

Konurnar sem stofnuðu Stígamót voru sakaðar um að vera að finna upp á ógeðslegum hlutum á borð við sifjaspell til þess eins að ná sér niður á körlum. Að slíkir verknaðir fyrirfinndust ekki, heldur væru bara hugarburðir biturra kerlinga. Þetta var árið 1990.

Þetta var ekki í gamla daga. Það eru ekki nema 40 ár síðan róttækustu, femínískustu og pólítískustu konur landsins höfðu ekki hugtök, tæki og tól til að ræða kynbundið ofbeldi. Og það eru 28 ár síðan að fólk hélt því blákalt fram að sifjaspell væru ekki til.

Framlag Rauðsokkanna, Kvennaframboðsins og Kvennalistans er engu að síður ómetanlegt. Þær lögðu grunninn að breytingum dagsins í dag. Við getum barist gegn kynbundnu ofbeldi af því þessar konur eru m.a. búnar að búa til leikskóla, tryggja okkur sjálfsyfirráðarétt yfir eigin líkama og búa til kynjafræði á háskólastigi þar sem hugtökin, tækin og tólin sem þær skorti sjálfar hafa verið þróuð fyrir okkur.

INNSKOT: TITILL ERINDISINS

Titill erindisins er stolinn úr Eurovisionlagi Reykjavíkurdætra sem ég vona svo sannarlega að fari fyrir okkar hönd til Ítalíu í vor.

Kvennabaráttan hefur verið háð með ýmsum hætti gegnum tíðina. En allur árangur hefur náðst fyrir tilstuðlan kvennasamstöðu. Kvenfélög, kvennahreyfingar, kvennaframboð, kvennalistar, kvenréttindafélög, samtök um kvennaathvarf, samtök kvenna á vinnumarkaði, verkakvennafélög, kvenna þetta og kvenna hitt hafa tryggt okkur innviði og réttindi samtímans: Kvennaathvarf, Stígamót, Bjarkarhlíð, Barnaspítala Hringsins, hátt hlutfall kvenna í stjórnmálum og á vinnumarkaði og vitundarvakningu um stöðu jaðarhópa í samfélaginu svo örfá dæmi séu nefnd.

Kvennasamstaða er algert frumafl. Þess vegna hefur andstaðan við femínisma oftar en ekki gengið út á að sundra konum. Ofuráherslan á að etja saman konum þegar örlar á ágreiningi til þess eins að styrkja mýtuna um að konur séum konum verstar er alþekkt, en önnur og lúmskari leið hefur minna verið rædd: Oddaflugsfyrirkomulagið.

Oddaflugsfyrirkomulagið gengur út á að gera einhverja eina konu að holgervingi kvennabaráttunnar. Þessar konur hafa vissulega verið áberandi í kvennabaráttunni, en ekki endilega vegna þess að þær hafi haft hæst eða haft mest vald. Það hefur einfaldlega ekki verið rými fyrir margar, og hvað þá fjölbreyttar raddir í samfélagsumræðunni. Þannig hefur kvennabaráttan tekið á sig ásýnd oddaflugs gæsa þar sem sú fremsta klýfur vindinn. Þessar konur hafa verið í ólíkum hlutverkum og verið mislengi fremstar en hafa átt það sameiginlegt að vera næstum einar á lista fjölmiðla yfir femínista til að hafa samband við – og á seinni árum verið notaðar sem smellubrellur æsifréttamiðla.

Áhrif oddaflugsfyrirkomulagsins eru ekki bara kulnun þessara tilteknu kvenna heldur fælir umræðan aðrar konur frá því að taka sér pláss. Það er ekki eftirsóknarvert að eiga það á hættu að verða fyrir útúrsnúningum og smánun á opinberum vettvangi sem jafnvel teygir anga sína til barna og fjölskyldumeðlima eða leiðir af sér hótanir um ofbeldi.

Þó enn sé reynt að halda einfaldri mynd oddaflugsins á lofti verður það æ erfiðara eftir því sem femínístum fjölgar og fjölbreyttari sjónarmið heyrast. Þegar þúsundir kvenna taka þátt í myllumerkjabyltingum og við höfum aðgerðahópinn Öfgar og Bleika fílinn og Karlmennskuna og Eigin konur og okkur miðaldra konurnar og mér eldri konur sem allar leggja sitt af mörkum á sama tíma ræður feðraveldið ekki við að velja sér einhverja eina.

Oddaflugið hefur breyst í starrasveim sem svífur um. Hann splittast stundum í smærri einingar en heldur hópinn að jafnaði.

FRAMTÍÐIN

Við vitum ekki hvað framtíðin ber í skauti sér. En við getum haft áhrif á hana. Ef við höldum áfram á þeim gríðarsterka grunni sem við höfum, nýtum innviðina sem hafa verið skapaðir og byggjum á reynslu og þekkingu sem liggur fyrir er ég viss um að framtíðin verði björt.

Ég vona að einn góðan veðurdag eigi ég eftir að geta sagt frá því að ég hafi ekki haft hugtök, tæki og tól sem þá þykja sjálfsögð til að útrýma gerendameðvirni, taka þolendur alvarlega og láta gerendur sæta sanngjarnri ábyrgð.

Til þess þurfum við að halda femínistasveimnum þokkalega þéttum. Þó okkur greini á um einstaka atriði erum við sammála um svo miklu fleiri. Sameiginlegt markmið femínista er að stuðla að jafnrétti, öryggi og friði fyrir okkur öll og því markmiði náum við aðeins með frumafli kvennabaráttunnar: Kvennasamstöðu!

Bestu kveðjur,

Sóley

4. MARS 2022

Thu, 10 Mar 2022 17:25:25 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: STRÍÐ OG FRIÐUR

Þann 8. mars verður alþjóðlegur baráttudagur kvenna fyrir friði og jafnrétti haldinn í skugga hörmunganna í Úkraínu. Stríðs sem okkur er sagt að snúist um flókna pólítík en snýst samt í grunninn bara um það sem öll stríð snúast um; yfirráð og völd.

Átakasaga heimsins er saga valdagræðgi. Saga einsleitra hópa forréttindakarla sem telja sig eiga tilkall til þess sem þeim sýnist og kunna ekki friðsamlegar leiðir til að leysa úr ágreiningi.

KONUR TIL ÁHRIFA

Að undanförnu hefur talsverð gagnrýni átt sér stað á of mikla áherslu femínista á kynjahlutföll í áhrifastöðum. Með aukinni þekkingu á jaðarsetningu og samþættingu (intersectionality) hafa sjónir beinst í auknum mæli að daglegu striti jaðarsettra kvenna frá degi til dags. Gagnrýnin er réttmæt og áherslurnar mikilvægar. Margar konur eru bara allt of uppteknar við að ná endum saman eða lifa af til að hafa áhyggjur af því hversu margar konur stýri fyrirtækjum í kauphöllinni.

Á móti kemur sú staðreynd að valdakarlar hafa í gegnum tíðina tekið lítið mið af stöðu kvenna og jaðarsettra hópa og þeir eru enn ólíklegri en konur til að hafa jaðarsetningu og samþættingu að leiðarljósi í ákvarðanatöku. Við höfum auðvitað enga tryggingu fyrir að konur geri það í öllum tilfellum. Rannsóknir benda þó til þess að ákvarðanir sem byggja á fjölbreyttum sjónarmiðum fólks með ólíkan bakgrunn séu líklegri til árangurs. Þeim mun fjölbreyttari sem valdhafar eru, þeim mun líklegra er að ákvarðanir þeirra takið mið af stöðu jaðarsetts fólks.

ÁSTANDIÐ

Við vitum að stríð bitnar verst á jaðarsettu fólki. Kynbundnu ofbeldi er markvisst beitt í hernaði, skólar, dagvistun, barnavernd og velferðarkerfi laskast eða leggjast af. Heimilisofbeldi eykst og ábyrgðin á að endurreisa brotna karlmennsku fellur á herðar kvenna. Flótti er aðeins í boði fyrir þau sem hafa fjárhagslega, félagslega og/eða líkamlega burði. Eftir situr jaðarsettasta fólk samfélagsins og verður fyrir eitruðustu birtingarmyndum karlmennsku sem um getur.

LAUSNIN

Ég veit ekki hvernig á að leysa Úkraínustríðið. En ég tel mig vita hvernig við getum komið í veg fyrir stríð framtíðarinnar. Það gerum við með því að afbyggja staðalmyndir um karlmennsku og kvenleika og með því að vera meðvituð um áhrif okkar eigin ómeðvituðu hlutdrægni á hegðun okkar og gildismat. Með því að skoða okkur sjálf, fræðast um forréttindin okkar og þær hindranir sem annað fólk mætir. Með því að draga úr áherslu á keppnisskap, áræðni, átök og hörku og auka áherslu á auðmýkt, sjálfsskoðun og friðsamlegar lausnir á daglegum viðfangsefnum. Með því að kjósa fjölbreytt fólk til áhrifa. Sama hvort hvort við erum ráðgjafar, mannauðsfólk, forstjórar eða forsetar.

Bestu kveðjur,

Sóley

21. FEBRÚAR 2022

Wed, 02 Mar 2022 09:19:54 GMT

HEIMAVINNA VIKUNNAR: SJÁLFSSKOÐUN

Vegna óviðráðanlegra aðstæðna, þar sem óveður, gestagangur, Sardinía og lestarferðir koma við sögu sem ekki verður sögð hér, komst föstudagshugleiðingin aldrei á leiðarenda fyrir helgi. Ég biðst forláts á því og hendi mér í efnið.

Hugleiðing dagsins fjallar um myndina hér að ofan, sem er ágætt tæki til að greina okkar eigin forréttindi og hindranir í ólíkum aðstæðum. Hér koma leiðbeiningar um hvernig við getum gert það.

Við byrjum á að skilgreina það sem við ætlum að greina, en það getur verið vinnustaðurinn okkar, skólinn, fjölskyldan, vinahópurinn eða hvað sem er. Í dag set ég inn samfélagið:

Svo skilgreinum við hvaða breytur það eru sem skapa mest forréttindi og/eða hindranir. Þetta geta verið ólíkir þættir, mögulega fleiri en myndin gerir ráð fyrir og þeir geta haft víxlverkandi áhrif hver á annan. Vissulega má rökræða þetta val, en hér hef ég sett inn þætti sem rannsóknir benda til að hafi afgerandi áhrif á stöðu fólks í íslensku samfélagi:

Næst skilgreinum við hvaða eiginleikar eru æskilegastir út frá þessum áhrifaþáttum, þ.e. minnst líklegir til að valda hindrunum, jaðarsetningu eða mismunun:

Að lokum met ég svo hvaða eiginleika ég uppfylli og sé þá hvaða þættir eru líklegir til að valda hindrunum fyrir mig í samfélaginu og hvaða forréttinda ég nýt:

Það er hollt og gott að vera meðvituð um samfélagsgerðina og hvernig hún skapar hindranir og forréttindi fyrir ólíka hópa og skoða hvað á við um okkur sjálf. Þannig getum við greint mótlæti, hindranir, jaðarsetningu eða mismunun sem við kunnum að verða fyrir og reynt að draga úr áhrifum þessara hluta á sjálfsmynd okkar. Ekki síður er mikilvægt að greina og skilja forréttindin okkar og átta okkur á að það er fullt af fólki sem mætir mótlæti, hindrunum, jaðarsetningu og mismunun sem við erum ólíkleg til að verða fyrir.

Ef við erum meðvituð um þetta, getum við lagt okkur fram um að reyna að draga úr hindrunum og skapa aðstæður þar sem allt fólk er metið að verðleikum og hefur raunverulega jöfn tækæifæri. Að þessu sögðu er ég farin í stutt frí, svo það verður engin hugleiðing á föstudaginn. Hafið það gott á meðan.

Bestu kveðjur,

Sóley

11. FEBRÚAR 2022

Fri, 11 Feb 2022 14:37:55 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: FAGLEGAR FORSENDUR

Það er stutt síðan ég skrifaði um mögulegar ástæður þess að gerendur séu látnir sæta ábyrgð í auknum mæli í atvinnulífinu. Ég taldi það mögulega vera til að verja ímynd fyrirtækjanna fyrir meintum "dómstól götunnar", en útilokaði þó ekki að ákvarðanirnar væru teknar á faglegum forsendum. Á undanförnum vikum virðast faglegu forsendurnar vera að verða mun fyrirferðarmeiri hjá fyrirtækjum sem er vel. Því er full ástæða til að fjalla aðeins nánar um þær. Ekki síst eftir að ég fann þetta magnaða skrípó frá Maaike Hartjes á Instagram.

HIÐ PERSÓNULEGA ER PÓLÍTÍSKT

Rauðsokkurnar opnuðu augu samfélagsins fyrir því að persónulegt frelsi kvenna væri pólítískt viðfangsefni. Það gengi ekki lengur að karlar hefðu skilgreiningarvald yfir stjórnmálum sem snérust fyrst og fremst um karllæg hugðarefni.

Síðan þá hefur margt gerst. Konur hafa öðlast lögformleg réttindi, glæpir gegn þeim hafa verið skilgreindir í hegningarlögum og innviðum samfélagsins er ætlað að draga úr ólaunaðri vinnu kvenna við hjúkrun, uppeldi, umönnun og þrif.

Í dag vitum við að réttindi og þátttaka kvenna og jaðarsettra hópa krefst þess að allar stofnanir samfélagsins taki mið af fjölbreyttri reynslu, þekkingu, þörfum og vilja. Af því hið persónulega er pólítískt.

HIÐ FAGLEGA ER PERSÓNULEGT

Í dag eru fyrirtæki að átta sig á því að líðan kvenna á vinnumarkaði er faglegt viðfangsefni. Rekstur fyrirtækja gengur ekki bara út á að hámarka hagnað og hagnaðurinn næst ekki bara með stærstu markaðshlutdeildinni. Fyrirtækjum ber að axla samfélagslega ábyrgð, tryggja sanngjarna verkaskiptingu, sanngjarna launasetningu og gott starfsumhverfi. Starfsfólk þarf að upplifa sig metið að verðleikum og því þarf að líða vel til að geta lagt sitt af mörkum. Faglega rekin fyrirtæki verða þannig að tryggja persónulega vellíðan starfsfólks.

Óviðeigandi eða ofbeldisfull háttsemi veldur vanlíðan og kemur í veg fyrir að fólk geti unnið vinnuna sína. Fumlaus viðbrögð við ábendingum um slíkt eru því samfélagslega ábyrg og þjóna á sama tíma hagsmunum fyrirtækisins.

HEGÐUN OG HÆFI

Það þykir kannski sorglegt að sjá á eftir farsælum stjórnanda vegna áskana um óviðeigandi framkomu, sér í lagi ef atvikin eiga að hafa átt sér stað utan vinnutíma. Ég hef svo sem samúð með því, en bendi þó á að ekkert á sér stað í tómarúmi. Við erum ein og sama manneskjan hvort sem við erum í vinnunni, heima eða á djamminu. Og sem manneskjur höfum við skoðanir, viðmið og gildi sem við reynum að fylgja og fara eftir.

Það er full ástæða til að efast um faglega hæfni einstaklings sem fer yfir mörk annars fólks í krafti kynferðis, stöðu, uppruna eða annarra áhrifaþátta. Einstaklingur sem gerir slíkt er ekki líklegur til að leggja sig fram um að tryggja konum og jaðarsettu fólki sanngjörn réttindi, starfsaðstæður, launakjör og starfsþróunarmöguleika. Og þar með er tilefni til að efast um stjórnunarhæfni hans.

AÐ LOKUM

Brottrekstur er ekki alltaf eina rétta leiðin. Hvert mál er einstakt, það þarf að vinnast í samræmi við þarfir og vilja þolenda og það þarf að reyna að finna leiðir til lærdóms, skilnings og bættrar hegðunar gerenda. En þegar sú leið er talin farsælust, er það ekki bara í þágu þolandans, heldur snýst sú ákvörðun um hagsmuni alls starfsfólks og fyrirtækisins í heild. Af því hið persónulega, pólítíska og faglega er alltaf samofið.

Bestu kveðjur,

Sóley

4. FEBRÚAR 2022

Tue, 08 Feb 2022 10:16:27 GMT

KYNJAHALLI VIKUNNAR: NÝSKÖPUN

Sprotasjóðir fjárfestu í nýsköpunarfyrirtækjum fyrir rúma tvo milljarða króna á síðasta ári. Fjárfestingarnar fóru í 22 karlateymi, 3 blönduð teymi og 1 kvennateymi. Í góðri grein á Kjarnanum má lesa um hvernig Íris Ólafsdóttir og Fida Abu Libdeh hrekja helstu mýtur um að konur þurfi bara að vera duglegri (KÞBAVD) í þessum efnum.

ÞURFA KONUR AÐ VERA DUGLEGRI?

Samkvæmt grein Írisar og Fidu er ekki hægt að skýra kynjahallann með menntunarvali kvenna, ekki með því að konur sæki ekki um styrki og ekki með því að konur kunni ekki að reka fyrirtæki.

Konur voru 54% útskrifaðra úr meistaranámi á verkfræði- og náttúruvísindasviði HÍ árið 2019, auk þess sem nýsköpun sprettur úr öllum greinum og konur hafa verið í meirihluta útskrifaðra úr háskólum um áratugaskeið. Af umsóknum í Tækniþróunarsjóð voru 32% með kvenkyns verkefnastjóra (fjárfestingar ættu miðað við það að vera tífalt algengari en þær voru 2021) og rannsóknir sýna að nýsköpunarfyrirtæki sem leidd eru af konum ná betri árangri og hafa skýrari fókus á umhverfismál og samfélagsábyrgð en fyrirtæki sem leidd eru af körlum.

Eru konur ekki bara andsk... nógu duglegar?

FRAMBÆRILEIKI KARLA

Ég hef áður skrifað um efni þessu tengt , enda eftirminnilegt þegar fjárfestar hoppuðu á hugmynd karla um að framleiða sérstaka túrhanska fyrir konur. Seinna kom reyndar í ljós að þörfin fyrir túrhanska var engin, hugmyndafræðin byggði á gamaldags blæðingaskömm, stuðlaði að blæðingafátækt og hafði afar neikvæð áhrif á umhverfið. En þetta voru hressir gaurar með sjálfstraust og fjárfestirinn fílaði þá. Alveg án þess að spá í málið.

Þar liggur vandinn. Fjárfestingar sprotasjóða eru ekki nægilega ígrundaðar. Þetta segi ég ekki af því fólkið sem þar tekur ákvarðanir sé ekki hæft, heldur vegna þess að þau, eins og flest okkar, eru haldin ómeðvitaðri hlutdrægni.

Við erum vön að sjá karla starta fyrirtækjum, við erum vön að sjá þeim ganga vel og þess vegna setjum sjaldan spurningamerki við það þegar karlar kynna góða hugmynd. Sérstaklega ekki ef hún snýst um tækniframfarir af því við erum líka vön því að nýsköpun snúist að stærstu leyti um þær.

Ómeðvitaða hlutdrægnin sáir líka efasemdafræjum um konur. Við höfum ekki eins margar fyrirmyndir. Við erum óvön kvenlægari áherslum, kvenlægari hugðarefnum og kvenlægari framsetningu og þar með mögulega ragari til að fjárfesta í hugmyndum þeirra.

Ákvarðanataka sprotasjóða þarf að vera meðvituð um þetta. Meðvituð um tilhneiginuna til að finnast karlar frambærilegri en konur og tilhneiginguna til að hoppa á tækninýjungar umfram framfarir á sviði velferðar, menntunar, umönnunar eða annarra samfélagslegra þátta.

ÞESSU NÁTENGT...

Ástæðan er auðvitað sú sama og ástæður fyrir kynbundnum launamun og kynjahalla í stjórnunarstöðum og pólítík. Við búum í samfélagi sem karlar hafa skapað og það eru karlar sem hafa farið með vald og átt pening í gegnum tímans rás. Menningin leggur sig fram um að viðhalda sér í óbreyttri mynd – og við lærum og kennum ótal óskráðar og óþekktar reglur sem styrkja hugmyndir okkar um að karlar séu hæfari, verðmætari og eftirsóknarverðari en konur. Ekki af því við ætlum okkur það, heldur af því við erum ekki meðvituð um að þessar reglur eru til né heldur um áhrifin sem reglurnar hafa á ákvarðanir okkar.

Ef við viljum breyta þessu þurfum við að greina allar óskráðu reglurnar, læra um hvernig þær virka og hvernig við getum komið í veg fyrir að þær hafi áhrif á okkur. Við þurfum að vera gagnrýnin á allar ákvarðanir, okkar eigin og annarra, og vera tilbúin að breyta venjum verklagi og verðmætamati.

Bestu kveðjur,

Sóley

28. JANÚAR 2022

Fri, 28 Jan 2022 13:18:11 GMT

ÁTÖK VIKUNNAR: NÁLGUN, EKKI HUGMYNDAFRÆÐI

Það hlakkar í viðhlæjendum feðraveldisins þessa dagana, sem fylgjast með átökum femínista og taka þeim sem enn einni sönnun þess að konur séu konum verstar. Átökin eru vissulega til staðar. En þau snúast ekki um hugmyndafræðina sem slíka, heldur um leiðir að sameiginlegu markmiði. Ég verð að hryggja viðhlæjendurna með þeirri staðreynd að sambærileg átök eiga sér stað reglulega og skila yfirleitt af sér enn sterkari hreyfingu.

Ágreiningur undanfarinna daga hefur verið að þróast undanfarin ár. Hann snýst ekki um eina grein, einn kynfræðing eða tvo kynjafræðikennara og hann snýst ekki um kyrkingar í kynlífi. Ágreiningurinn snýst ekki um klámvæðinguna sem slíka, heldur nálgunina sem við viljum beita gegn henni.

HUGMYNDAFRÆÐIN

Femínísk hugmyndafræði byggir á að greina og uppræta valdakerfi sem skapað var í árdaga af forréttindakörlum fyrir forréttindakarla. Uppræting feðraveldisins er sameiginlegt markmið allra femínista. Í því felst að uppræta tvíhyggju, kynjaðar staðalmyndir, kynjaðan vinnumarkað, kynjað verðmætamat og kynbundið ofbeldi. Allar þessar birtingamyndir eru samofnar og hafa áhrif hver á aðra.

Kynbundið ofbeldi

Kynbundið ofbeldi er afleiðing kynjaðra staðalmynda sem við ölumst öll upp við. Gagnkynja kynlíf stelpna sem alast upp við að vera góðar, samviskusamar, þjónandi, skilningsríkar og tillitssamar og stráka sem alast upp við að vera ákveðnir, kærulausir, metnaðargjarnir og tillitslausir er líklegt til að þvæla, teygja og jafnvel afmá mörk beggja aðila. Ýktu fyrirmyndirnar úr kláminu, þar sem karlar eru sýndir sígraðir, sterkir og entitled og konurnar veikburða, viljalitlar og þjónkandi bæta svo gráu ofaná svart.

Það er ekki heldur tilviljun að jaðarsettar konur verði fyrir tíðara og alvarlegra ofbeldi. Þær búa við meira valdamisræmi, en jafnframt framleiðir klámiðnaðurinn sérstaka flokka með m.a. feitum konum, fötluðum konum, svörtum konum og asískum konum, að ógleymdum ungum konum.

Það er engin leið að svara spurningum um hænur og egg þegar kemur að femínískri hugmyndafræði. Áhrifin eru of margslungin og of samþætt. Klám er ekki ástæðan fyrir kynbundnu ofbeldi eitt og sér, en klám er augljóslega áhrifaþáttur í tíðni og alvarleika kynbundins ofbeldis, auk þess sem það viðheldur og styrkir tvíhyggjustaðalmyndir og hefur þannig styrkjandi áhrif á aðrar birtingarmyndir feðraveldisins.

Vændi

Talið er að vændisiðnaðurinn velti um 25 billjónum króna á ári (24.000.000.000.000). Það þýðir að ansi margar konur selja aðgang að líkama sínum. Það eru til konur sem selja aðgang að líkama sínum af fúsum og frjálsum vilja, en margir og samverkandi þættir hafa áhrif á val annarra. Stundum er það vegna fjárhagsþrenginga, stundum vegna fíknar, stundum vegna brotinnar sjálfsmyndar eða jafnvel sjálfssköðunaráráttu og svo er hópur kvenna sem einfaldlega er þvingaður til að stunda vændi. (Vissulega eru karlar og kynsegin fólk í vændi, en uppistaða iðnaðarins byggir á cis-körlum að kaupa aðgang að cis-konum).

Samfélagsleg áhrif vændis eru umtalsverð. Fyrir utan misnotkunina sem fer fram á valdi gagnvart stórum hópi fólks sem selur sig, þá viðheldur vændi staðalmyndum um sígraða, tillitslausa og entitled karla og viljalausar, þjónkandi konur. Tilvist vændis viðheldur hlutgervingu kvenna, réttlætir valdamisræmi í krafti fjármagns og stuðlar að misnotkun á því.

ÁGREININGURINN

Þó margt hafi verið sagt og gert undanfarna daga, snýst ágreiningurinn ekki um tilvist feðraveldisins eða mikilvægi upprætingar þess. Hann snýst ekki heldur um tilvist eða skaðsemi kláms og vændis. Ágreiningurinn snýst um nálgun og leiðir. Hann er flókinn, en ég ætla að gera tilraun til að einfalda málið. Væntanlega um of, en þá held bara ég áfram síðar.

Sumir femínistar telja skaðaminnkun vera vænlegasta til árangurs og að okkur beri að virða val kvenna til að starfa í klámiðnaði eða selja líkama sína. Þau telja fordæmingu á klámi og vændi fela í sér drusluskömmun og jaðarsetningu þeirra sem starfa í iðnaðinum, fordóma gagnvart vali og forræðishyggju um það sem þyki ásættanleg vinna.

Aðrir femínistar telja fordæmingu á iðnaðinum mikilvæga, enda valdi hann samfélagslegum skaða. Karlar eigi ekki að geta keypt sér kynlíf, enda stuðli það að hlutgervingu og bjóði upp á misbeitingu valds og fjármagns – og allra síst í ljósi þess hversu stór hluti iðnaðarins byggir á neyð og bágri stöðu seljenda. Þessi hópur telur skert valfrelsi þeirra sem kjósa að starfa í iðnaðinum af fúsum og frjálsum vilja vera óhjákvæmilegan fórnarkostnað.

Báðir hóparnir eru sammála því að miklar breytingar þurfi að verða á þekkingu og þjónustu við fólk sem starfar í iðnaðinum. Það þarf að uppræta fordóma innan lögreglu, heilbrigðis- og velferðarkerfis og bjóða upp á fjölbreytt úrræði, stuðning og þjónustu við fólk sem vill hætta.

HVAÐ SVO?

Ég man eftir svo ótalmörgum sambærilegum átökum innan femínískra kreðsa. Hvort karlar mættu vera með í baráttunni, hvort kynjakvótar væru niðurlægjandi eða nauðsynlegir og margt fleira, fyrir utan augljóslega og eðlilega skiptar skoðanir um í hvaða röð við eigum að beita okkur gegn birtingarmyndum og hvaða jaðarsetning skipti mestu máli. Allt hefur þetta haft jákvæð áhrif á baráttuna, enda byggir femínismi á að hlusta á ólík sjónarmið og finna ásættanlegar leiðir til að þau fái sem flest notið sín.

Við þurfum að vanda okkur við að greina milli iðnaðarins og einstaklinganna sem í honum starfa, að fordæma ekki fólk í vændi og klámi fyrir tilvist iðnaðarins. Á sama tíma þurfum við að vera meðvituð um samhengið milli iðnaðarins, einstaklinganna og samfélagsins. Að skilja að vændi og klám viðhalda hlutgervingu kvenna og styrkja á sama tíma aðrar stoðir feðraveldisins.

Á þessum tímapunkti er svo ástæða til að rifja upp mikilvægi þess að hvert og eitt okkar horfist í augu við að við erum afurð samfélags, staðalmynda og feðraveldis. Við erum öll undir áhrifum klámvæðingarinnar, með beinum eða óbeinum hætti. Það er óþarfi að skammast okkar fyrir það. Í stað þess að taka ábendingum um slíkt sem skömmun eða árás getum við skoðað hvort við getum mögulega dregið úr þessum áhrifum, rétt eins og þegar okkur er bent á aðrar leiðir til að bæta okkur sem manneskjur í flóknu samfélagi.

Þó undanfarnir dagar hafi tekið á, er ég vongóð um að framtíðin sé björt og allur sá stóri sveimur femínista sem nú svífur um samfélagið eigi eftir að finna leiðir til að uppræta kúgun, ofbeldi, mismunun og útilokun einn góðan veðurdag.

Bestu kveðjur,

Sóley

21. JANÚAR 2022

Mon, 24 Jan 2022 09:48:52 GMT

KONA VIKUNNAR: BERIT ÅS

Í vikunni spurði þátttakandi á námskeiði hjá mér hvað væri hægt að gera til að bregðast við öllum óáþreifanlegu birtingarmyndunum sem karllæg vinnumenning hefur alið af sér. Það sé alveg nógu flókið að bregðast við því sem við vitum og getum útskýrt að sé rangt en sumt sé svo lúmskt að allar tilraunir til viðbragða geti hreinlega virst sem ofsóknarbrjálæði.

Þetta er vel þekkt vandamál og hefur alltaf staðið mannréttindabaráttu fyrir þrifum. Allt of mikil orka hefur farið í að skilgreina og útskýra vandamál og réttlæta baráttuna fyrir breytingum. Þess vegna er mikilvægt að við þekkjum þær greiningar og skilgreiningar sem til eru á birtingarmyndum karllægrar menningar og höldum áfram að byggja upp þekkingu og skilning á mikilvægi þess að uppræta þær.

DROTTNUNARAÐFERÐIR BERITAR ÅS

Berit Ås er norskur femínisti og samfélagsrýnir og hefur stundum verið kölluð ljósmóðir norsku kvennahreyfingarinnar. Eitt af mörgu sem hún hefur áorkað er kenningin um drottnunaraðferðirnar fimm, þar sem hún greinir samskipti fólks í daglegu lífi. Drottnunaraðferðirnar eru greinilegastar þegar valdamisræmi er til staðar, sérstaklega þegar ríkjandi menningu er ögrað.

Að gera fólk ósýnilegt
Þegar horft er framhjá framlagi kvenna og jaðarsetts fólks, hvort sem er á opinberum vettvangi eða í persónulegum samskiptum. Framkoman er til þess fallin að konur og jaðarsett fólk upplifi framlag þeirra og skoðanir léttvægar og skipti ekki máli. Dæmi um þetta eru meðal annars hrútskýringar og menndurtekningar
Að gera fólk hlægilegt
Þegar lítið er gert úr skoðunum, athugasemdum og gagnrýni kvenna og jaðarsetts fólks með tengingum við tilfinningasemi eða kynbundna/líffræðilega þætti. Framkoman er til þess fallin að konur og jaðarsett fólk efist um gildi og réttmæti skoðana sinna og þori síður að setja þær fram.
Að leyna upplýsingum
Þegar karlar eða yfirsett fólk skiptist á mikilvægum upplýsingum í eigin óformlega hópi sem koma ekki (eða seinna) fram á formlegum fundum. Þetta getur haft hamlandi áhrif þátttöku kvenna og jaðarsetts fólk í stefnumótun, ákvarðanatöku og almennri starfsemi vinnustaðarins.
Tvöföld refsing
Þegar konum og jaðarsettu fólki er legið á hálsi fyrir val sitt eða forgangsröðun í lífinu, bæði sem einstaklingum og/eða hópum. Dæmi um þetta er togstreitan milli vinnu og einkalífs og mantran um að konur þurfi bara að vera duglegri (KÞBAVD).
Að framkalla skömm og sektarkennd
Þessar vel þekktu tilfinningar meðal kvenna og jaðarsetts fólks eru framkallaðar m.a. með aðferðum 1-4 en aðrar vel þekktar aðferðir eru gerendameðvirkni og hannúð. Skömmin hefur áhrif á sjálfstraust og framlag kvenna og jaðarsetts fólks í daglegri starfsemi og hindrar fólk í að krefjast breytinga.

TÆKI TIL SJÁLFSSKOÐUNAR OG BREYTINGA

Það er mikilvægt að við þekkjum drottnunaraðferðirnar. Við þurfum að vera meðvituð um að við höfum öll tilhneigingu til að beita þeim og við þurfum að geta greint og bent á það þegar við verðum fyrir þeim.
Að upplifa sig sem ofsóknarbrjálaða þegar við verðum fyrir þessum aðferðum er mögulega vegna blöndu af 2 og 5. Að vita ekki hvort eigi að bregðast við eða ekki er líklega vegna 4: Ef þú bregst við geturðu búist við að verða fyrir 1, 2 og/eða 5 en ef þú bregst ekki við er líklegt að hegðunin og vanlíðanin sem hún veldur haldist óbreytt.

Vonandi gagnast þessi upprifjun fólki sem langar til að bæta eigin hegðun en líka þeim sem vilja geta bent á og krafist breytinga á þessum lúmsku birtingarmyndum karllægrar menningar.

Bestu kveðjur,

Sóley

14. JANÚAR 2022

Mon, 17 Jan 2022 13:46:54 GMT

UMFJÖLLUNAREFNI VIKUNNAR: MEÐVITUÐ OG ÓMEÐVITUÐ HLUTDRÆGNI

Jæja, nú tek ég pásu frá kynbundnu ofbeldi. Samt ekki, enda er kynbundið ofbeldi birtingarmynd kynjamisréttis sem á sér dúpar rætur. Kynjað valdakerfi er samtvinnað samfélaginu öllu og viðheldur sér með því að kenna okkur allt frá fæðingu til hvers sé af okkur ætlað sem annað hvort stelpur eða strákar, konur eða karlar. Valdkerfið gerir ekki ráð fyrir kynsegin fólki og er ekki hrifið af fólki sem ekki uppfyllir kynjaðar staðalmyndir um útlit, fas og framkomu.

ÓMEÐVITUÐ HLUTDRÆGNI EINSTAKLINGA

Fullorðið fólk er afurð kynbundinnar félagsmótunar. Við höfum verið forrituð til að meta hið karllæga ofar hinu kvenlæga sem hefur áhrif á viðmót okkar, verðmætamat og ákvarðanir frá degi til dags. Við höfum tilhneigingu til að hlusta betur á karla en konur og meta framlag karla meira en kvenna. Á sama tíma gerum við meiri kröfur til kvenna en karla um óaðfinnanlegt útlit, flekklausan feril og áreynslulaust jafnvægi milli vinnu og einkalífs. Þetta hefur áhrif á hegðun okkar, vinnubrögð, ákvarðanir og verkferla og skapar kynskiptan vinnumarkað, kynbundinn launamun og kynbundið ofbeldi svo eitthvað sé nefnt.

Þetta er ekki af því við séum vond eða ætlum okkur að mismuna. Þvert á móti teljum við okkur flest vera góðar manneskjur sem myndu aldrei taka þátt í svona ósanngirni. Niðurstöður Harvard um ómeðvitaða hlutdrægni sýna þó svart á hvítu að sú sjálfsmynd er ekki rétt.

Hjá langflestum okkar er mikill munur á ómeðvitaðri hlutdrægni og meðvitaðri. Aðspurð segjumst við flest meta karla og konur til jafns og að þau séu jafnhæf til verka bæði innan og utan heimilis. Niðurstöður prófsins (sem er eins konar tölvuleikur þar sem þátttakendur hafa stuttan tíma til að bregðast við) sýna að um ¾ hlutar fólks tengir karla samt frekar við vinnumarkað og konur við heimilin.

Forritunin hefur lukkast. Ef við höfum ekki tíma og aðstæður til að ígrunda hegðun okkar, afstöðu og ákvarðanir, beinir ómeðvitaða hlutdrægnin okkur í hegðun, afstöðu og ákvarðanir sem styðja og styrkja kynjaða valdakerfið.

ÓMEÐVITUÐ HLUTDRÆGNI FYRIRTÆKJA OG STOFNANA

Þetta er ekkert ólíkt því sem gerist í samfélaginu almennt. Fyrirtæki og stofnanir hafa öll sett sér stefnu með fögrum fyrirheitum um aukið jafnrétti, jöfnum kynjahlutföllum, útrýmingu kynbundins launamunar, áreitni og ofbeldis. Flestar stefnurnar hafa verið til í áratugi en samt eru vandamálin öll til staðar enn.

Ástæðan er sú að eftirfylgni stefnanna ferst því miður oft fyrir í dagsins amstri. Fyrir utan stórviðburði á borð við hrun og faraldra þarf að vinna fjárhagsáætlanir, uppgjör, halda góðu sambandi við hagsmunaaðila, selja og þjónusta og gera og græja. Þetta þarf að gerast hratt og snuðrulaust og því gefst ekki tími til að flækja málin með kynjuðum greiningum, umræðum og umbótum sem kosta tíma og orku.

Þannig gerist það að þrátt fyrir fögur fyrirheit halda fyrirtæki og stofnanir áfrm að styðja og styrkja kynjað valdakerfi.

GERUM OG GRÆJUM

Ef við viljum stuðla að jafnrétti þurfum við að horfast í augu við skakka sjálfsmynd okkar. Vera meðvituð um ómeðvituðu hlutdrægnina og gefa okkur tíma til að rýna eigin hegðun og ákvarðanir. Það sama á við um fyrirtæki. Þau þurf að verja tíma, orku og fjármagni í að innleiða stefnurnar sínar. Það er vissulega flókið, en þó ekki flóknara en fjárhagsáætlanir, uppgjör og allt hitt sem þau gera ljómandi vel frá degi til dags.

Bestu kveðjur,

Sóley

7. JANÚAR 2022

Sat, 08 Jan 2022 12:11:52 GMT

ÁSTÆÐUR VIKUNNAR: HUGSJÓNIR, HAGSMUNIR EÐA FAGLEGT MAT?

Gleðilegt ár kæru lesendur og takk fyrir frábærar viðtökur á því gamla. Ég mun halda ótrauð áfram, enda hollt og gott. Ég mæli mjög með því að enda vikuna á að taka soldið til í hausnum með því að koma hugsunum niður á blað. En nóg um það.

Ég er búin að marglofa sjálfri mér að skrifa um eitthvað annað en kynbundið ofbeldi, en stenst svo ekki mátið, enda er samfélagið á fullri ferð inn í framtíðina og ég hef varla undan að reyna að greina og skilja.

Í gær var fimm valdakörlum vikið frá störfum. Það gerðist tveimur dögum eftir að viðtal Eddu Falak við Vítalíu Lazarevu um hátterni mannanna sem minnti einna helst á fjórmenningana úr norsku þáttunum Exit. Þarna virðist hafa verið stjórnlaust tilkall ( e. entitlement ) á ferð þar sem þarfir, vilji og tilfinningar annars fólks en þeirra skiptu ekki máli.

Samfélagsmiðlabyltingarnar hafa gert meira en að valdefla þolendur. Það er að eiga sér stað hugarfarsbreyting. Í dag skilur fleira fólk eðli, umfang og óréttláta meðferð kynferðisbrota og leggur sig fram um að hemja í sér gerendameðvirknina. Það er fleira fólk sem trúir þolendum og veit að „saklaus uns sekt er sönnuð“ var skrifað áður en fólk fattaði að lögfræði þyrfti líka að ná til flókinna glæpa sem eiga sér oftast stað í skjóli friðhelgi einkalífs.

AF HVERJU?

Ég veit ekki hvaða ástæða býr að baki ákvörðun fyrirtækjanna um að láta fimmmenningana víkja. Mögulega einlæg sannfæring og vilji til að standa með þolendum. Ég veit að það eru til stjórnendur og fyrirtæki sem leggja sig fram um það.

En kapítalisminn er líka næmur á samfélagið og veit hvað til síns friðar heyrir. Hann skilur að tilkall karla til kvenna, til að skilgreina sannleikann og til að komast upp með ósæmilegt athæfi er ekki lengur óumdeilt. Þar með eru meintir gerendur í áhrifastöðum allt í einu farnir að ógna ansi dýrmætum viðskiptahagsmunum.

Þess utan má velta fyrir sér hæfni meintra gerenda í ljósi frásagnar Vítalíu. Ef þetta er þeirra viðhorf til kvenna, þá hlýtur það að hafa áhrif á þeirra daglegu ákvarðanir sem stjórnendur. Þeir hafa vald yfir fólki, fjárfestingum, launum, starfsaðstæðum og ábyrgðardreifingu. Saga Vítalíu gefur fullt tilefni til að efast um hæfni þeirra til að sinna þeim störfum af sanngirni og réttlæti. Kannski var ákvörðunin einfaldlega á faglegum nótum í ljósi þessa?

Hver sem ástæða fyrirtækjanna var, þá er ágætt fyrir okkur hin að velta þessu fyrir okkur. Gerendur eru úti um allt og einhver okkar gætu mögulega lent í þeirri stöðu að þurfa að taka afstöðu um svona mál í vinnunni. Vonandi verður þessi hugleiðing fóður í þá ákvörðun, að hún verði metin út frá sanngirnissjónarmiðum, út frá viðskiptasjónarmiðum og út frá faglegum sjónarmiðum um hæfni.

HVAÐ SVO?

Ég veit að það kemur bakslag. Þessir menn eru ekki gufaðir upp. Þeir munu mögulega snúa til baka án þess að hafa neitt fyrir neinu. En ég ætla samt að leyfa mér að vona að það sé eitthvað að breytast. Að þeir líti í eigin barm og finni út hvernig þeir geti breytt viðhorfum sínum, hegðun og framferði þannig að þeir geti aftur áunnið sér traust fyrirtækja og almennings.

Bestu kveðjur,

Sóley

17. DESEMBER 2021

Sat, 18 Dec 2021 12:35:17 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: FJÓRÐA VAKTIN

Þriðja vaktnin hefur verið talsvert til umfjöllunar að undanförnu. Sjálf skrifaði ég um fyrirbærið í sumar og hjónin Þorsteinn Einarsson og Hulda Tölgyes hafa fjallað með opinskáum hætti um eigin reynslu af hlutverkaskiptingu á heimilinu. Talsverðar umræður hafa átt sér stað á vinnustöðum og VR hefur staðið fyrir vitundarvakningu um málið. Það er löngu tímabært að skilgreina, skilja og meta allt framlag kvenna til heimilishalds, fjölskyldulífs og samfélagsins alls.

Þessi vitundarvakning er rökrétt næsta skref kvennabaráttunnar sem hefur sannarlegaleitt til skilgreiningar, skilnings og endurmats á kvennastörfum í gegnum tíðina. Þó hjúkrun, umönnun, þrif og barnauppeldi njóti enn ekki sannmælis þegar horft er til launadreifingar í samfélaginu hafa störfin verið viðurkennd og skilgreind.

Þetta gerðist ekki af því að karllæg stjórnmál eða karllæg verkalýðshreyfing þess tíma tækju það upp hjá sjálfum sér. Það er sömu sögu að segja um þetta og önnur framfaramál í þágu jafnréttis: Hugrakkar og sterkar konur vörðu ómældum tíma og orku i að rökstyðja, útskýra, semja og sannfæra fólk um mikilvægi og verðmæti kvennastarfa. Þeim eigum við mikið að þakka.

FJÓRÐA VAKTIN

Langflestar þessarra hugrökku og sterku kvenna hafa gert það samhliða fyrstu vaktinni (launaðri vinnu), annarri vaktinni (skilgreindum heimilisstörfum) og þriðju vaktinni (óskilgreindum heimilisstörfum). Þær hafa unnið þessa vinnu ólaunað og jafnan hlotið meira last en lof fyrir baráttu sína. Eftir á að hyggja erum við flest þakklát konunum sem söfnuðu fyrir Barnaspítala Hringsins, skipulögðu kvennaverkfallið 1975, stofnuðu Kvennaathvarf og Stígamót, en á meðan á því stóð nutu þær engra sérstakra vinsælda.

Og nú, þegar við eigum enn langt í land í að jafnréttisparadísin okkar standi undir nafni, er fjórða vaktin stór hluti af lífi margra kvenna. Hvert einasta framlag í samfélagsmiðlabyltingum undanfarinna ára hefur tekið á og skipulag þeirra og utanumhald hefur kostað bæði tíma og orku kvenna. Þórhildur Gyða og Hanna Björg sem knúðu KSÍ í uppgjör, Öfgahópurinn sem hefur haldið uppi beittri og upplýsandi umræðu í kjölfarið og femínískar konur sem hafa verið til taks fyrir karla sem eru að reyna að axla ábyrgð hafa unnið alla þessa vinnu í sjálfboðavinnu.

GEFANDI?

Í gegnum tíðina hefur ólaunuð vinna kvenna verið réttlætt með því að hún sé svo gefandi. Það er auðvitað gefandi upp að vissu marki að hjúkra veikum, sjá börn vaxa úr grasi og eiga hreint og fallegt heimili, en þó má deila um hvort það sé nóg þegar svefnlausar nætur, óþekktarköst og líkamsvessaþrif eru tekin inn í myndina.

Að sama skapi má velta því fyrir sér hversu gefandi það sé að standa í kvennabaráttu. Vissulega hefur hún skilað okkur fullt af réttindum, en þau hafa verið á kostnað andlegrar og líkamlegrar heilsu allt of margra kvenna. Framlag og fórnir þeirra kvenna sem hafa skilað okkur sjálfsögðum réttindum verður væntanlega ekki metið til fjár. En það þýðir ekki að konurnar sem nú standa í ströngu eigi að búa við sömu skilyrði.

Sjálf vinn ég við að veita fræðslu og ráðgjöf á sviði jafnréttis- og fjölbreytileikamála. Ég verðlegg mig hátt enda bý ég yfir dýrmætri þekkingu og reynslu. Það gera líka Þórhildur Gyða og Hanna Björg og Öfgahópurinn og allt hitt fólkið sem stendur í ströngu. Þau ættu ekki að standa í baráttunni launalaust eftir að hinum þremur vöktunum lýkur. Þau ættu að vera á launum frá ríkinu. Að minnsta kosti KSÍ og öðrum karllægum stofnunum sem njóta nú góðs af þeim mikilvægu og löngu tímabæru ábendingum sem verið er að vinna úr.

Þetta var lokahugleiðing ársins. Takk fyrir lesturinn á árinu og megi nýtt ár verða okkur öllum gott.

Gleðileg jól!

Sóley

10. DESEMBER 2021

Fri, 10 Dec 2021 14:28:57 GMT

KONA VIKUNNAR: VANDA SIGURGEIRSDÓTTIR

Þegar Vanda var kjörin formaður KSÍ hafði ég áhyggjur af framtíð hennar því konur sem brjóta glerþök verða fyrir harðari, persónulegri og tíðari gagnrýni en karlkyns forverar þeirra. Til þeirra eru gerðar óraunhæfar og ósamrýmanlegar kröfur um að þær breyti því sem þarf að breyta hratt og örugglega, en geri það án þess að virðing og stöðugleiki fyrirbærisins sem þær eru í forsvari fyrir bíði hnekki. Þær eiga hvorki að ögra né styggja, heldur gangast inn í karllæga menningu og breyta henni með einhvers konar töfrum.

Til að bæta gráu ofaná svart eru glerþökin oftast brotin þegar karlarnir hafa klúðrað einhverju svo svakalega að þeir sjái enga lausn í sínu karllæga sjónmáli. Þetta er kallað glerbrúnin; þegar konur komast til valda en eiga það á hættu að falla á sverðið ef ekki tekst að leysa þann vanda sem karlarnir hafa skapað. Þessar konur taka því sjaldnast við góðu búi, heldur bíður þeirra langoftast bú sem nálgast fjárhagslegt og/eða siðferðilegt gjaldþrot.

VANDA FORMAÐUR

Tveggja mánaða löng formannstíð Vöndu hefur verið viðburðarrík. Aðstoðarlandsliðsþjálfarinn var rekinn fyrir drykkjuskap og út er komin skýrsla um ofbeldismenningu og þöggunartilburði fyrrum stjórnenda. Hvort tveggja eru stórmál sem myndu reyna á alla formenn, enda alls ekkert einfalt að ákveða hver, hvenær og hvernig þeim er miðlað til þjóðarinnar.

Í vikunni mætti Vanda í útvarpsviðtal þar sem hún svaraði fyrir gagnrýni á skýrsluna og hana sem formann. Svörin voru gerólík því sem við höfum átt að venjast.

Aðspurð um hvort hún sé sammála því mati þolenda að skýrslan sé gaslýsing á þolendur svaraði Vanda: „Mér finnst leitt að þau upplifi þetta svona en sýni því alveg skilning [...] Það er ekki mitt að dæma um það. Ef að þau upplifa það þannig, þá upplifa þau það þannig.“ Það eru sannarlega nýmæli að formaður risastórrar hreyfingar mæti gagnrýni með slíkri auðmýkt. Vanda hefði vel getað gripið til varna og lýst sig ósammála matinu. Hún valdi að gera það ekki. Það er til marks um að vilji hennar til að hlusta á þolendur og læra af gagnrýni sé raunverulegur.

Þegar Vanda var spurð hvers vegna hún hefði hunsað fyrirspurnir og símtöl fjölmiðla eftir uppsögn aðstoðarlandsliðsþjálfarans svaraði hún: „Ég ætla bara að vera hreinskilin. Ég var alveg buguð eftir þetta. Mér fannst þetta hrikalega sorglegt og ég var sorgmædd í hjartanu mínu. [...] Ég hefði bara farið að gráta. [...] Ég bara treysti mér ekki í þetta.“ Þetta svar var gerólíkt öllu því sem við höfum heyrt frá forverum Vöndu, eða körlum í áhrifstöðum yfir höfuð.

FRAMTÍÐIN

Auðmýkt Vöndu og áherslan sem hún lagði á eigin tilfinningar og vanlíðan vegna erfiðra mála er líklega ein stærsta yfirlýsing sem komið hefur fram frá konu sem brotið hefur glerþak. Viðbrögð hennar og áherslur eru til marks um að hún hafi ekki og ætli sér ekki að taka upp karllæga nálgun í starfi.

Þessi yfirlýsing vekur von en á sama tíma ugg. Það er raunveruleg hætta á að Vanda verði ekki viðurkennd sem alvöru formaður til framtíðar, heldur sé hún tímabundin hreingerningarkona vegna klúðursins. Takist henni að endurheimta traust almennings gagnvart KSÍ er líklegt að mörgum finnist hún hafi gert sitt og að strákarnir geti haldið áfram með alvörumálin. Takist henni það ekki er líklegt að henni verði kennt um, en ekki körlunum sem ollu vandanum.

OKKAR HLUTVERK

Ef við viljum breytingar, ekki bara í KSÍ heldur almennt á gildum og viðmiðum forystufólks, þá þurfum við að standa með Vöndu. Skilja hennar flóknu stöðu og styðja hana til áframhaldandi forystu í knattspyrnusambandinu. Hún mun ekki bara breyta knattspyrnunni, heldur er hún fyrirmynd sem fólk af öllum kynjum í ábyrgðarstöðum þarf á að halda.

Bestu kveðjur,

Sóley

3. DESEMBER 2021

Thu, 09 Dec 2021 13:34:47 GMT

VESEN VIKUNNAR: KYNJAKVÓTAR

Nú þegar þing hefur verið sett, ríkisstjórn mynduð og samið hefur verið um nefndaskipan kemur í ljós að kynjahlutföll í fastanefndum eru rammskökk. Í velferðarnefnd sitja sex konur og þrír karlar og í utanríkismálanefnd sitja sjö karlar og tvær konur, svo einhver dæmi séu nefnd. Þetta er ekki í fyrsta skipti. Fréttir af ójöfnum kynjahlutföllum í nefndum virðast vera fastur liður í upphafi kjörtímabila.

PRACTICE WHAT YOU PREACH?

Það er sérstakt að löggjafinn, sem hefur sett allskonar reglur um kynjakvóta í samfélaginu, geti ekki uppfyllt eigin þingsköp. Í gegnum tíðina hafa þær skýringar verið gefnar að tilnefningafyrirkomulagið geri þinginu ekki kleift að tryggja jafnvægi, flokkarnir tilnefni fólk út frá hæfni og áhugasviði og það sé svo flókið að raða fólkinu niður að þessar tilnefningar verði bara að fá að standa.

Þetta eru sambærileg rök og hafa verið notuð gegn kynjakvótum almennt, að jöfn kynjahlutföll hjóti að vera á kostnað þekkingar eða hæfni. Að þar með sé frelsi hluthafa/forstjóra/stjórna takmarkað við kyn sem hljóti að hafa neikvæð áhrif á þekkingu, færni eða hæfni hópsins sem um ræðir.

ÞEKKING OG FÆRNI

Kynjakvótar leysa ekki kynjamisrétti í samfélaginu og þeir eru ekki trygging fyrir kynjasjónarmiðum. Þeir eru samt hluti af lausninni af því kynjasjónarmið eru líklegri til að vera höfð að leiðarljósi ef öll kyn koma að ákvarðanatöku. Ákvarðanir sem teknar eru með hliðsjón af kynja- og fjölbreytileikasjónarmiðum eru líklegri til að mæta þörfum, vilja og væntingum breiðari hóps. Þannig eru þær alla jafna betri en ákvarðanir sem teknar eru af einsleitum hópum. Ef við gefum afslátt af kynjasjónarmiðum, þá erum við að gefa afslátt af þekkingu og færni hópsins sem um ræðir.

Allt það fólk sem nú situr á þingi hefur hlotið umboð þjóðarinnar til að gegna öllum þeim hlutverkum sem þingið krefst. Þau hafa aðgang að aðstoð og ráðgjöf frá sérfræðingum í öllum málaflokkum og eru þannig öll fullfær um að sinna því sem þarf. Ef fyrirkomulag tilnefninga er gallað, þá þarf að laga það.

BORGARSTJÓRN SEM FYRIRMYND?

Í borgarstjórn er sambærilegt fyrirkomulag við kosningar í nefndir og ráð. Flokkarnir tilnefna fulltrúa sem svo eru kosnir í borgarstjórn/borgarráði. Á meðan ég var í borgarstjórn kom það oft fyrir að fyrstu tilnefningar enduðu í ójöfnum kynjahlutföllum. En þverpólítísk samstaða um mikilvægi kynjajafnvægis gerði það að verkum að við fundum alltaf lausnir. Það var alltaf einhver flokkur sem gat fært til fólk og ekkert okkar taldi það eftir sér.

Stjórnmálin krefjast þverpólítísks samráðs um ótrúlega mörg mál. Þó það sé oft flókið og erfitt er samstarf milli flokka að jafnaði gott og kjörnir fulltrúar komast yfirleitt að ásættanlegri niðurstöðu á endanum. Kynjahlutföll í fastanefndum ætti að vera eitt þessara viðfangsefna. Ég skora á þingfólk að taka sér borgarstjórn til fyrirmyndar og tryggja jöfn kynjahlutföll í gegnum samtal áður en að kosningu kemur. Það er allt hægt ef viljinn er fyrir hendi.

Bestu kveðjur,

Sóley

26. NÓVEMBER 2021

Wed, 01 Dec 2021 15:54:22 GMT

SPURNING VIKUNNAR: HVAÐ GET ÉG GERT?

Ég fór í viðtal á Rás 1 í vikunni þar sem ég svaraði innsendum spurningum frá hlustendum. Hugleiðing vikunnar fjallar um eina þeirra, sem var efnislega svona:

Ég þekki til máls þar sem tvær manneskjur voru saman en annar aðilinn sagði frá því seinna að hann hefði upplifað að brotið hefði verið á sér. Hinn aðilinn kom af fjöllum. Hvað get ég gert þar sem ég get ekki vitað hvor aðilinn hefur „rétt fyrir sér“?

Til að geta svarað þessari spurningu þarf að kafa aðeins ofaní samfélagsgerðina. Við erum öll afurð samfélags sem byggir á mjög skýrum staðalmyndum um hvernig karlar og konur eiga að vera. Við erum undir áhrifum skaðlegrar karlmennsku, þar sem lögð er áhersla á líkamlega yfirburði, hörku og keppnisskap og skaðlegs kvenleika (sem fræðin kalla styðjandi kvenleika) þar sem lögð er ofuráhersla á tillitssemi, næmni og tilfinningar.

Ungt fólk í dag hefur alist upp í samfélagi þessara staðalmynda sem auk þess samþykkir og jafnvel ýtir undir ofbeldismenningu í gegnum klám og popkúltúr. Skýrasta (en ekki eina) dæmið er líklega að finna í bókum, hegðun og framkomu Egils Einarssonar, sem hafa haft mjög skaðleg áhrif á hugmyndir um karlmennsku og samskipti kynjanna í samfélaginu. Það má því vera að einhverjir gerendur átti sig einfaldlega ekki á gjörðum sínum. Að þeir hafi haldið að ofbeldið væri samþykktur hluti af kynlífi. En það þýðir ekki að það hafi ekki átt sér stað.

Við erum líka alin upp við að treysta og trúa körlum umfram konur. Við erum vön að sjá þá fara með vald og ábyrgð og þeir birtast okkur frekar sem sérfræðingar og álitsgjafar, þeir tala oftar og meira í fjölmiðlum og á fundum og hugmyndir þeirra eru teknar alvarlega af fólkinu í kringum okkur. Við erum þannig líklegri til að taka karla alvarlega en konur. Þessu til viðbótar styrkir hannúð, skrímslavæðing meintan geranda í að afneita ofbeldinu og okkur hin til að trúa honum frekar en meintum þolanda.

Prófum að ímynda okkur annars konar aðstæður. Gunna segir mér að Jón hafi rekist utaní hana með þeim afleiðingum að hún hafi dottið og meitt sig. Kannski kemur Jón af fjöllum, varð bara alls ekki var við að hafa rekist í hana. Kannski rakst hann viljandi í hana. Við vitum það ekki. En við efumst ekki um að það hafi gerst. Og við veltum því ekki fyrir okkur hvort Gunna hafi mögulega kallað þetta yfir sig með því að vera of nálægt Jóni.

Svona spurningar eru til komnar af gerendameðvirkni. Í raun er verið að spyrja hvort við þurfum að horfast í augu við ofbeldismenninguna og hvort við eigum að trúa þolendum. Og svarið við báðum spurningum er já.

Bestu kveðjur,

Sóley

19. NÓVEMBER 2021

Wed, 24 Nov 2021 10:33:33 GMT

SVINDL VIKUNNAR: GREIN Á VÍSI

Þar sem ég er búin að vera á haus undanfarnar vikur ætla ég að svindla smá í hugleiðingu dagsins og senda ykkur þetta viðtal við mig um hvernig hægt er að stuðla að bættri vinnustaðarmenningu.

Afsakið smáræðið :)

Bestu kveðjur,

Sóley

16. NÓVEMBER 2021

Tue, 16 Nov 2021 20:08:35 GMT

AUKAHUGLEIÐING: SLAUFUNARMENNING, HAKKAVÉLAR OG JARÐSPRENGJUSVÆÐI

Ég undirbjó mig ágætlega fyrir upptöku Kveiksþáttarins sem sýndur var í kvöld. Kom ekki nema hluta af því sem mig langaði að segja að, svo hér koma hugrenningar um þrjú hugtök sem eiga sinn þátt í að þagga niður í þolendum og femínistum en ég náði ekki að útskýra almennilega.

SLAUFUNARMENNING

Það er undarlegt að hugtakið hafi ekki orðið til fyrr en krafan um að gerendur í opinberum stöðum axli ábyrgð er orðin hávær. Þetta er til marks um hannúð (e. himpathy) sem Kate Manne hefur skilgreint sem óviðeigandi og ýkta samúð með valdakörlum sem haga sér ósæmilega eða beita kynbundnu ofbeldi. Hannúðin í síðasta Kveiksþætti birtist okkur í því að gerandi var málaður upp sem þolandi þolenda sinna - og svo var spurningunni varpað fram um hvenær menn sem hefðu misstigið sig gætu komið aftur í samfélagið.

Spurningin ein og sér er mjög áhugaverð enda felur hún í sér að gerendur hafi yfirgefið samfélagið. Það hefur þó hefur varla gerst. Sumir (langfæstir) hafa mögulega dregið sig tímabundið í hlé. Þolendur hafa aftur á móti yfirgefið samfélög sín í hrönnum. Ég veit ekki hversu marga þolendur ég þekki sem hafa flúið land til að losna undan druslu- og þolendaskömmun. Þolendur sem gáfust upp á að reyna að ræða ofbeldi sem þær urðu fyrir eða flúðu triggerana sem fylgdu því að hafa gerendur sína fyrir augum í öllum helstu fjölmiðlum daginn út og inn. Hugtakið er þannig algert ónefni og gerir fátt annað en að drepa umræðunni á dreif.

Svarið við spurningu Kveiks er ekkert flókið: Þegar þeir hafa áunnið sér traust samfélagsins, vinnuveitenda og þolenda sinna. Og það þurfa gerendurnir að eiga við þessa tilteknu hópa. Sérfræðingar geta ekki útkljáð slík mál í sjónvarpssal.

opinber smánun/HAKKAVÉLIN

Opinber smánun hefur tíðkast frá því löngu áður en samfélagsmiðlar komu til. Sjálf hef ég sannarlega lent í hakkavélinni. Ég hef verið smellubrella allra lélegustu fjölmiðla landsins þar sem ég hef verið reið og hjólað í og hellt mér yfir. Ég var sökuð um kosningasvindl og fullyrt að ég elskaði ekki son minn. Myndin sem dregin var upp af mér kallaði fram hreint hatur, ég sat undir hótunum um nauðganir og líkamsmeiðingar og þorði varla út úr húsi um tíma. Á endanum brann ég út, hætti í pólítík og flutti til útlanda.

Ég er ekkert einsdæmi. Konur sem hafa staðið í framvarðarsveit femínískra gilda hafa allar sætt svipaðri meðferð. Konurnar í Öfgum fá regluleg hótunarbréf, Hildur Lilliendahl er úthrópuð og hugtök eins og femínasistar og tálmunarmæður flæða um kommentakerfi internetsins. Þetta er sannarlega öflugur varnarleikur gegn konum sem ögra ríkjandi valdakerfi og krefjast óþægilegra breytinga. Cynthia Enloe segir að feðraveldið þrífist á kulnun kvenna.

Það mætti svo sem skilgreina samfélagsmiðlabyltingarnar sem opinbera smánun. Að konur tali um ofbeldi gerenda sinna. Það er örugglega ömurlegt fyrir þá. En þá skulum við hafa í huga að langfæstir þeirra manna sem hafa verið í umræðunni hafa verið nafngreindir af þolendum. Þeir sáu um það sjálfir. Egill Einarsson sendi frá sér fjölda tilkynninga án þess að hann hefði nokkurs staðar verið nafngreindur og Sölvi Tryggvason stóð í umfangsmikilli þáttargerð til að fjalla um sitt mál. Og hvað gerðist í kjölfarið? -Gjörðir þeirra ollu vissulega reiði meðal afmarkaðs hóps, en hannúðin lét ekki á sér standa. Stuðningsfólk þeirra og aðdáendur kepptust við að gera lítið úr upplifunum þolenda þeirra með drusluskömmun og upphrópunum um falskar ásakanir og sakleysi uns sekt sé sönnuð. Og hvað umræddan Þóri varðar, þá hefur hannúðin sannarlega ekki látið á sér standa.

Aftur er merkilegt að sjá hvernig opinber smánun og hakkavélar verða að áhyggjuefni þegar meintir gerendur verða fyrir umtali. Raunin er sú að þessu hefur verið beitt oftar, harkalegar og ómálefnalegar gagnart þolendum og femínistum en nokkru sinni meintum gerendum. Þar spilar hannúðin stórt hlutverk.

JARÐSPRENGJUSVÆÐIÐ

Að lokum vil ég að segja, að það er ekkert athugavert við að fólk þori ekki að ræða þessi mál af ótta við að segja eitthvað vitlaust. Mér dettur ekki í hug að blanda mér í umræður um burðarþol eða möskvastærðir. Ég hef ekki vit á því og yrði örugglega rökþrota á örfáum mínútum. Það er samt ekki skilgreint sem jarðsprengjusvæði af því þekkingin á burðarþoli og möskvastærð er viðurkennd sem sérfræðiþekking.

Kynjamisrétti virðist aftur á móti ennþá bara vera skilgreint sem skoðun en ekki staðreynd sem hefur verið þaulrannsökuð af kynjafræðingum. Aktívistar og kynjafræðingar byggja á þekkingu og reynslu sem þarf að meta að verðleikum í samfélaginu, rétt eins og aðra sérfræðiþekkingu. Það er bara óeðlilegt að ætlast til þess að hver sem er geti hent sér inn í umræðuna með illa ígrundaðar skoðanir án þess að þurfa að gera grein fyrir afstöðu sinni.

Tilraunir til hlutlausrar umfjöllunar um málið með fleiri sjónarhornum þurfa að vera frá sérfræðingum. Það myndi aldrei hvarfla að fjölmiðlafólki að tryggja ólík sjónarmið með því að blanda saman sérfræðingum og leikmönnum á sviði burðarþols. Af hverju ætti það þá að vera hægt þegar kemur að kynjamisrétti og ofbeldismenningu?

okkar ábyrgð

Samfélag sem ekki hefur fundið leiðir til að koma í veg fyrir kynbundið ofbeldi verður að horfast í augu við að það fremst ekki af sjálfu sér. Við getum ekki þaggað þetta lengur. Við getum ekki lengur látið þolendur bera ábyrgðina. Hún á heima hjá gerendum og þeir verða að finna út hvernig þeir geta axlað hana.

12. NÓVEMBER 2021

Mon, 15 Nov 2021 09:45:24 GMT

Söguskoðun vikunnar: þöggun

Kynbundið ofbeldi er óþægilegt umræðuefni. Lengi vel héldum við að það væri af því að það væri svo óþægilegt fyrir þolendur. En raunin er sú, eins og kemur æ betur í ljós, að það er fyrst og fremst óþægilegt að horfast í augu við gerendur. Það virðist vera óyfirstíganlegt fyrir okkur sem samfélag að láta gerendurna axla ábyrgð.

Það er þess vegna - út af gerendunum - sem kynbundið ofbeldi hefur verið þaggað í gegnum aldanna rás. Með fjölbreyttum aðferðum. Þekktasta og áhrifaríkasta þöggunaraðferðin er náttúrulega dómskerfið sem þolendur geta engan veginn reitt sig á.

Í gamla daga voru þolendur fangelsaðir og jafnvel drepnir. Eftir að því var hætt og fram að samfélagsmiðlabyltingum undanfarinna ára dugði að drusluskamma konur (og mögulega loka þær allra hörðustu inni á geðdeildum).

Stofnendur Kvennaathvarfs og Stígamóta voru sakaðar um að vera að finna upp sifjaspell og heimilisofbeldi, eitthvað sem fram að því hefði bara ekki verið til. Í langan tíma eftir það sátu þolendur uppi með skömmina og helsta verkefni fyrrgreindra stofnana var að hjálpa konum að lifa með skömminni og sektarkenndinni yfir að hafa látið beita sig ofbeldi.

Það er stundum sagt að #metoo hafi breytt þessu. Að samtakamátturinn sem þar myndaðist hafi gert konum kleift að tala og þvingað samfélagið til að hlusta. Það er kannski rétt að einhverju leyti. Alls ekki öllu samt.

Konurnar sem tjáðu sig undir formerkjum #metoo voru nefnilega gagnrýndar talsvert. Þær sem nafngreindu ekki voru taldar varpa grun á alla karla. Þær sem nafngreindu voru sóttar til saka fyrir ærumeiðingar. Blamed if you do and blamed if you don’t.

Þetta virkaði ekki. Konur eru ekki til í að þegja lengur. Þær hafa haldið áfram að tjá sig. Og ekki bara það, heldur krefjast þær þess að brotin séu viðurkennd og að gerendurnir sæti einhvers konar ábyrgð.

Þá heldur gerendameðvirknin áfram, og nú með nýju blæbrigði. Umræðan fer að snúast um allt of harkalegar baráttuaðferðir, um aumingjans mennina sem séu útskúfaðir og orð eins og slaufunarmenning og mannorðsmorð glymja um allt. Jafnvel þótt flestar ásakanir hafi engin áhrif og fjöldi karla sem hafi verið ásakaðir um ofbeldi og óviðaeigandi framkomu haldi áfram eins og ekkert hafi í skorist. Ég nefni sem dæmi Egil Einarsson, Hafþór Júlíus Björnsson, Björn Braga og Klaustursmennina Sigmund Davíð Gunnlaugsson, Bergþór Ólafsson og Gunnar Braga Sveinsson.

Svona hefur gerendameðvirknin þróast í gegnum tímans rás. Hún hefur verið til staðar allan tímann - en aðferðirnar sem notaðar hafa verið hafa breyst.

Við verðum að hætta þessu. Við verðum öll að líta í eigin barm, reyna að hemja meðvirkni okkar og hlusta og treysta þolendum. Því þolendur eru hvergi nærri hættir. Við erum að kljást við risastórt samfélagsmein og það verður bara að hafa það þó það sé óþægilegt.

Bestu kveðjur,

Sóley

5. NÓVEMBER 2021

Fri, 05 Nov 2021 11:28:32 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: HANNÚÐ

Í vikunni sat myndarlegur maður í sjónvarpinu okkar allra og grét örlög sín. Honum höfðu orðið á smávægileg mistök sem höfðu haft skelfilegar afleiðingar. Mistökin fólust í að senda stelpu tippamynd. Hann hélt hún væri 18 ára en hún reyndist yngri. Hann hélt hún vildi þetta en hún var að ljúga. Í kjölfarið missti hann vinnuna og björt framtíð hans sem leikara varð að engu. Hann hefur ekki fengið starf síðan, enda samfélagið fullt af heift. Hann er útskúfað fórnarlamb slaufunarmenningar.

VIÐBRÖGÐIN

Daginn eftir fylltust kaffistofur landsins af samúð gagnvart aumingjans manninum. Miklar umræður sköpuðust um dómstól götunnar, flekkleysi, syndir, fyrirgefningu, tækifæri og byltingar sem éta börnin sín. Um foreldra sem fylgjast ekki með samfélagsmiðlanotkun barnanna sinna og óábyrga hegðun stelpna sem rústa mannorðum karla.

Á sama tíma var fjöldi kvenna í sárum. Þolendur mannsins, aðstandendur þolenda og aktívistar vissu ekki sitt rjúkandi ráð. Þolendurnir veltu fyrir sér hvort og þá hvernig þær gætu sagt frá því sem myndarlegi maðurinn í sjónvarpinu hefði gert þeim. Mæður, systur og vinkonur veltu fyrir sér hvernig þær gætu hjálpað og stutt. Aktívistar veltu fyrir sér hvernig hægt væri að koma öðrum hliðum málsins að án þess að ýta enn undir jarðsprengju- og hakkavélarímyndina.

HANNÚÐ

Ég hef áður fjallað um hugtakið „hannúð“ (e. himpathy), hina óviðeigandi og ýktu samúð með valdamiklum körlum sem beita kynbundnu ofbeldi og koma fram með óviðeigandi hætti gagnvart konum. Allt í þeim pistli á svo sem vel við í dag.

Að trúa því að 36 ára karl hafi verið rekinn úr vinnu og útskúfaður úr samfélaginu fyrir að senda eina umbeðna tippamynd til einnar stelpu sem laug og sveik, finna til samúðar með honum og reiðast stelpum og femínístum og meintri slaufunarmenningu er skýrt dæmi um hannúð.

Rannsóknarspurning Kveiks var hvenær gerendur geti snúið til baka í samfélagið. Viðmælandinn var aldrei krafinn svara, heldur var spurningunni varpað út í kosmósið og hefur ómað um allt síðan þá. Þolendur, aðstandendur þolenda og aktívistar hafa verið krafðir svara æ ofaní æ. Hvað sé sanngjarnt og hvenær þetta sé komið gott.

Þarna gætir aftur umtalsverðrar hannúðar. Ábyrðin á endurkomu gerenda er sett á herðar þolenda. Þolendur verða að gerendum og gerendur að þolendum. Það skapar pressu á konurnar sem hafa verið að rífa upp gömul sár og vinna úr erfiðri reynslu að drífa sig. Þeir þurfi að fá að koma til baka.

TRAUST

Ég hef ítrekað sagt að öll úrvinnsla verði að vera á forsendum þolenda. Að það sé ekki hægt að leggja eina línu af því þarfir og úrvinnsla þolenda sé svo mismunandi. Það er satt og rétt. En ekki allt.

Það er nefnilega ekki þolendanna að endurvinna traustið. Það er gerendanna. Þeir geta ekki bara setið og beðið eftir að þolendur vinni úr ofbeldinu. Þeir þurfa að axla ábyrgð, bæta ráð sitt og ávinna sér traust samfélagsins. Það gera þeir ekki með því að gráta örlög sín í sjónvarpinu án þess svo mikið sem að viðurkenna gjörðir sínar.

STÖNDUM OKKUR

Það er skiljanlegt að saga leikarans hafi vakið samúð. Hún var sorgleg eins og hún var sögð. En við getum ekki tekið afstöðu til kynferðisbrota út frá henni, né heldur dregið ályktanir um slaufunarmenningu, hakkavélar eða jarðsprengjusvæði.

Við verðum að vera á varðbergi gagnvart hannúðinni okkar. Muna að þriðja hver kona verður fyrir ofbeldi einhvern tímann á lífsleiðinni og skilja að það ofbeldi fremur sig ekki sjálft. Við verðum að setja ábyrgðina þar sem hún á heima. Hjá gerendum. Það er þeirra að endurvinna traust þolenda, vinnuveitenda og samfélagsins alls.

Bestu kveðjur,

Sóley

29. OKTÓBER 2021

Thu, 04 Nov 2021 15:06:28 GMT

SKAMMSTÖFUN VIKUNNAR: KÞBAVD

Framígrip eru hvimleiður ósiður sem bitnar oftar á konum en körlum. Í gær birtust á Vísi nokkur ráð til kvenna um fyrirbyggjandi aðgerðir og viðbrögð. Þar er konum ráðlagt að tala hátt, skýrt og af öryggi og láta ekki pirring í ljós heldur halda áfram að tala og hækka róminn ef þarf. Ef það dugi ekki til, sé hægt að stoppa viðkomandi af ákveðni og segjast ætla að klára. Umfram allt eru konur hvattar til að láta framígripin ekki þagga niður í sér, heldur taka virkan þátt í samræðum þrátt fyrir allt.

Þetta góð og gild ráð, enda lenda konur í þessum aðstæðum á hverjum einasta degi. En ráðin munu ekki uppræta ósiðinn. Annað og meira þarf að koma til.

KÞBAVD

Fjölmargar áætlanir hafa verið gerðar til að styrkja konur í karllægu umhverfi. Þær innihalda gjarnan stuðnings- og mentorakerfi fyrir konur, ákveðni- og færninámskeið fyrir konur, auk fjölda ráða til kvenna um hvernig hægt sé að olnboga sig áfram eftir kúnstarinnar reglum. Allt er þetta gert af góðum hug.

En þetta gengur allt út á að breyta konum. Af því Konur Þurfa Bara Að Vera Duglegri . KÞBAVD að láta ekki þagga niður í sér. KÞBAVD að sækja um launahækkun. KÞBAVD að bjóða sig fram, mennta sig, sækja um stöður, vinna yfirvinnu, vera svona, hinsegin og alls ekki pirrast. KÞBAVD að vera kurteisar, en samt ekki of.

Í umfjöllun Vísis er réttilega fjallað um ómöguleikann sem felst í því að frekar er gripið fram í fyrir kurteisum konum en ef konur bregðast við framígripum eru þær þó gjarnan taldar frekjur.

VÞÖAVD

Ef við viljum vinnustaðarmenningu þar sem allt fólk fær að klára setningar og koma hugmyndunum á framfæri þarf að breyta körlunum sem grípa fram í. Því rannsóknirnar sem sýna að konur verða oftar fyrir framígripum, sýna líka að karlar grípa oftar fram í. Ástæðan er sú sama og annarra birtingarmynda kynjamisréttis: Gamaldags en þraugseigar hugmyndir um karlmennsku (áhættusækni, ákveðni, hörku og hetjudýrkun) og kvenleika (ótta, fórnfýsi, mýkt og hógværð), þar sem hið karllæga er metið ofar hinu kvenlæga.

Við Þurfum Öll Að Vera Duglegri að brjóta þetta upp. VÞÖAVD að bera virðingu fyrir konum. VÞÖAVD að hlusta á raddir sem eru ekki djúpar og karlmannlegar. VÞÖAVD að hlusta á fólk sem er smá óöruggt. VÞÖAVD að vera áhugasamari um öðruvísi skoðanir og hugmyndir. VÞÖAVD að draga úr framígripum.

Sama skammstöfun gildir ef við viljum bæta samfélagið okkar. VÞÖAVD að hlusta á fólk sem tilheyrir jaðarsettum hópum. VÞÖAVD að trúa þolendum. VÞÖAVD að virða mörk annars fólks. VÞÖAVD að vera meðvituð um eigin ómeðvituðu hlutdægni. VÞÖAVD að endurskoða eigið verðmætamat og ögra verðmætamati samfélagsins. VÞÖAVD að vanda okkur.

GÓÐ VINNUSTAÐARMENNING

Vinnustaðir sem vilja brjóta upp karllæga vinnustaðarmenningu þurfa að hjálpa starfsfólki að brjóta upp staðalmyndirnar og venja sig af óæskilegri hegðun. Stuðnings- og mentorakerfi til að takmarka áhrif ómeðvitaðrar hlutdrægni væri tilvalið. Færninámskeið í hlustun og uppbyggilegum samskiptum sömuleiðis, ásamt ráðgjöf og stuðningi til að auka tillit, virðingu og öryggi á vinnustaðnum.

Konur sem verða fyrir mismunun bera ekki ábyrgð á henni. Það gerum við öll í sameiningu og við þurfum að axla þá ábyrgð í sameiningu.

Bestu kveðjur,

Sóley

22. OKTÓBER 2021

Thu, 28 Oct 2021 10:16:04 GMT

HUGLEIÐING VIKUNNAR: VÆNDI

Á Íslandi er bannað að kaupa vændi. Lögin voru samþykkt eftir mikið karp þar sem elsta atvinnugrein í heimi, frjálst val, forræðishyggja og tepruskapur komu meðal annars við sögu. Á endanum voru þau samþykkt, byggt á þeirri hugmyndafræði að vændi sé eitt form af ofbeldi, þar sem kaupendur séu gerendur og seljendur þolendur.

Lengi vel ríkti sátt um lögin, en undanfarin ár hafa óánægjuraddir orðið háværari og rökræður orðnar ansi pólaríseraðar. Hér koma mín tvö sent.

EKKERT UM OKKUR ÁN OKKAR

Fólk sem skilgreinir sig sem kynlífsverkafólk krefst þess að kaupin verði gerð lögleg, að það sé alls ekki allt vændi ofbeldi og að forræðishyggja og forréttindablinda ráðafólks hafi komið þeim til leiðar. Kynlífsverkafólk vill að á sig sé hlustað og að þeirra val til starfans sé virt án þess að viðskiptavinir þeirra séu gerðir að glæpamönnum. Allmargir femínistar hafa tekið undir þetta, enda eigi femínísk hugmyndafræði alltaf að byggja á reynslu, þörfum og vilja undirskipaðra hópa sem í þessu tilfelli sé kynlífsverkafólkið.

UM HVER ÁN HVERRA?

Því miður er staðreyndin sú að reynsla, þarfir og vilji þessa undirskipaða hóps eru of fjölbreytt og ósamrýmanleg til að hægt sé að byggja einhverja eina stefnu á því einu.

Stígamót hafa staðið vörð um vændishugtakið, skilgreininguna á vændi sem ofbeldi og núgildandi lög. Sú afstaða byggir á reynslu, þörfum og vilja fjölda vændisfólks, en árlega leitar fjöldi vændiskvenna til Stígamóta vegna afleiðinga vændis. Afleiðingum sem eru fyllilega sambærilegar við afleiðingar annars kynferðislegs ofbeldis, s.s. sifjaspells og nauðgana. Þetta vændisfólk á sér þá ósk heitasta að vændi verði útrýmt úr samfélaginu og að ábyrgðin verði á herðum þeirra sem skapa eftirspurnina – þeirra sem hafa valdið skaðanum með því að kaupa vændið.

Þá hefur ekki verið minnst á hópinn sem ekki tjáir sig. Sem er ekki í aðstöðu til þess, upptekinn við að þrauka, og það jafnvel undir hælnum á hórmöngurum.

EINSTAKLINGAR OG SAMFÉLAG

Burtséð frá einstaklingum er mikilvægt að skoða samfélagsleg áhrif vændis í samhengi við hlutgervingu kvenna. Vændi er bæði orsök og afleiðing hlutgervingar og byggir á því að eðlilegt þyki að líkamar kvenna séu söluvara, til þess gerðir að svala fýsnum gegn gjaldi. Við sem samfélag höfum oft tekist á við hlutgervingu og ofbeldi. Ég ætla að nefna tvö dæmi.

1. Hlutgerving kvenna í auglýsingum
Hálfberar konur á bílhúddum voru vinsælar í auglýsingum fyrir einhverjum áratugum, nokkuð sem þykir ósmekklegt í dag. Sjálfsagt hafa fyrirsæturnar haft alls konar skoðanir á þessu, sumar setið fyrir af illri nauðsyn á meðan aðrar nutu sín í starfinu. En það var aukaatriði. Hlutgervingin þótti ósmekkleg og skaðleg fyrir samfélagið.

2. Heimilisofbeldi
Konur sem búa við ofbeldi maka, gera það af ýmsum ástæðum. Sumar eru niðurbrotnar og þora ekki úr sambandi, aðrar eru fjárhagslega háðar maka, enn öðrum finnst ofbeldið ekkert tiltökumál og svo eru til konur sem sækja beinlínis í spennuna sem fylgir ofbeldissamböndum. Ég ber fulla virðingu fyrir vali þessara kvenna, þó þær mæti gríðarlegum fordómum, virðingar- og skilningsleysi lögreglu og fálæti velferðar- og heilbrigðiskerfis. Alveg eins og vændiskonur. En þó ég virði val kvennanna tel ég ekki að lögleiðing ofbeldisins styrki stöðu þeirra. Ég hef ekki heldur orðið vör við neinar kröfur um slíkt.

FÓRNARLAMBSVÆÐING?

Nú er líklegt að einhverjum finnist ég tala niður til vændiskvenna með því að skilgreina þær sem þolendur. Það hvarflar ekki að mér. Ég ber fulla virðingu fyrir konum sem velja sér vændi og líka þeim sem þar eru af illri nauðsyn.

Að finnast það neikvætt að tala um þolendur er til marks um þolendaskömmun. Allar konur eru beinir eða óbeinir þolendur í valdakerfi sem metur hið karllæga ofar hinu kvenlæga. Við eigum á hættu að búa við kynbundinn launamun, áreitni, ósanngjarnar kröfur, skort á tækifærum. Við erum ekki verri fyrir vikið.

Þessi mantra um þolendavæðingu minnir á sömu möntru sem klifað var á í hvert skipti sem ég talaði um kynjajafnrétti uppúr aldamótum. Þegar ég mátti ekki minnast á ójöfn tækifæri kynjanna án þess að það væri túlkað sem fórnarlambsvæðing.

SAMFÉLAGSGERÐIN

Það eru miklu flóknari undirliggjandi ástæður fyrir vændi en seljendur og kaupendur. Gildismat vestrænna samfélaga byggir á hrærigraut valdamisræmis og staðalmynda sem skapar forréttindi og hindranir. Skapar kaupendur og seljendur. Ef við viljum búa við jafnrétti, þá verðum við að brjóta þetta upp. Skapa samfélag þar sem konur eru ekki söluvara. Skapa samfélag þar sem fólk getur öruggt stundað hvaða þær athafnir sem þeim sýnist án þess að peningar þurfi að koma við sögu.

Bestu kveðjur,

Sóley

15. OKTÓBER 2021

Thu, 21 Oct 2021 06:46:54 GMT

SLAGORÐ VIKUNNAR: DO IT JUST.

Ég biðst afsökunar á að hafa vanrækt skrif undanfarnar tvær vikur. Ég hef verið að sinna stórum verkefnum sem einmitt lentu á föstudögum og er ekki nógu öguð til að eiga efni á lager eða skrifa fram í tímann.

Í dag ætla ég að fjalla um nýtt slagorð Just Consulting. Ég var búin að vera að vesenast með allskonar lýsandi og óþjál slagorð, eitthvað á borð við „sérfræðiráðgjöf á sviði jafnréttis- og fjölbreytileikamála“ þegar Kalli vinur minn stakk upp á „Do it just.“

Do it just er vissulega hnyttin og skemmtileg tilvísun og ég veit að það er glatað að útskýra brandara. En slagorðið er ekki bara brandari og ég stæði varla undir nafni sem femínisti ef ég léti duga að vera hnyttin og skemmtileg.

JUST DO IT.

Slagorð Nike er gott og á oft vel við. Við höfum örugglega öll notað alls konar lélegar afsakanir fyrir að sleppa æfingu, vitandi að best væri að taka sig taki og hendast af stað. Það sama á við um jafnréttis- og fjölbreytileikamál. Það er svo margt annað aðkallandi að við eigum það til að fresta veseni á borð við kynjablöndun, aðgengi eða þýðingar á mörg tungumál.

Slagorð Nike gæti því vel átt við í þessum efnum. Jafnrétti er vissulega ákvörðun eins og fjallað var um á Jafnvægisvog FKA í vikunni. Við getum tekið okkur taki og drifið fullt af verkefnum af stað. En það þarf meira til.

DO IT.

Jafnlaunavottun, kynjakvótar og aðgerðaráætlanir gegn ofbeldi eru tiltölulega einföld, mikilvæg og góð tæki sem geta gert gagn. En þau gera ekki alltaf gagn.

Við getum búið til jafnlaunavottun sem réttlætir kynbundið gildismat, enda margar skýribreytur tiltækar sem fela karllæga nálgun á verðmæti starfa. Við þurfum að kafa djúpt og vera tilbúin að rýna og rökræða réttmæti allra skýribreyta.

Við getum líka uppfyllt kynjakvóta en samt þannig að konurnar sem taki sæti fylgi leikreglum karllægrar menningar. Við þurfum að leita út fyrir nánasta trúnaðarhóp, finna fjölbreytt fólk í áhrifastöður og vera opin fyrir gagnrýni og breytingatillögum sem fylgja í kjölfarið.

Að lokum getum við útbúið misgóðar aðgerðaráætlanir gegn ofbeldi fylgt þeim misvel eftir. Við þurfum að vera alveg viss um að viðbrögð við einelti, áreitni og ofbeldi séu fagleg og fumlaus frá upphafi til enda.

DO IT JUST.

Jafnrétti snýst um að koma til móts við þarfir, vilja og aðstæður fjölbreytts hóps fólks af öllum kynjum. Það getur verið bölvað vesen og krafist mjög mikillar vinnu.

Við getum ekki bara hent inn tækjunum sem bregðast við þekktum birtingarmyndum misréttis. Við þurfum að vanda okkur við það. Og á sama tíma þurfum við að taka á undirliggjandi þáttum til að koma í veg fyrir að birtingarmyndirnar komi fram.

Ef við gerum hluti umhugsunarlaust mun ómeðvituð hlutdrægni okkar hafa áhrif á vinnuna. Við þurfum að vera á tánum gagnvart henni í öllum ákvörðunum, vera opin fyrir gagnrýni á allt sem við gerum og viljug til að breyta og bæta. Við þurfum að rýna vinnustaðarmenninguna; samskiptin, verðmætamatið, verkaskiptinguna og valddreifinguna, ekki einu sinni, heldur stöðugt.

Gerum þetta allt – en gerum það vel.

Bestu kveðjur,

Sóley

24. SEPTEMBER 2021

Wed, 29 Sep 2021 11:15:35 GMT

HVATNING VIKUNNAR: KJÓSUM!

Einu sinni bjó ég við þau forréttindi að mæta sannfærð á kjörstað. Að merkja umhugsunarlaust við flokkinn minn, fullviss um að hann væri langbesti kosturinn.

Eins og vill verða með önnur forréttindi, tók ég þeim sem sjálfsögðum hlut þar til ég missti þau. Þegar ég stóð allt í einu frammi fyrir því að kjósa án þess að vera fullsátt. Það var þá sem ég áttaði mig á hversu gott ég hafði haft það. Fæst fólk er jafnsannfært og ég var í gamla daga. Enda ómögulegt að nokkurt framboð geti verið í fullu samræmi við skoðanir nokkurrar manneskju.

Það kemur líklega ekki á óvart, en ég hef alltaf kosið það framboð sem ég treysti best í jafnréttis- og fjölbreytileikamálum. Núna kýs ég það framboð sem ég treysti skárst í jafnréttis- og fjölbreytileikamálum. Hvort sem það er af því að framboðin hafi versnað, ég orðið kröfuharðari eða að ég líti þau gagnrýnni augum en áður veit ég ekki.

ÍHALDSSEMI

Stjórnmál eru í eðli sínu íhaldssöm. Lýðræðið okkar, flokkarnir, umræðuhefðin og viðfangsefnin eiga rætur sínar að rekja til forréttindakarlanna sem lögðu grunninn í eldgamla daga. Þó fjölbreytileikinn hafi aukist, konum hafi fjölgað og einstaka fólk úr jaðarhópum hafi komist til áhrifa eru áherslurnar enn karllægar og íhaldssamar.

Árið 2021 hafa mörg framboð ágætar stefnur í jafnréttis- og fjölbreytileikamálum, en þær eru hvergi í forgrunni. Kynbundinn launamunur, kerfislægur rasismi, fötlunarfordómar, kynbundið ofbeldi, átraskanir, áhættuhegðun og vanlíðan barna eru ekki forgangsmál hjá neinu framboðanna. Því miður.

Fjölmiðlar eru líka íhaldssamir og hafa haldið sig við sígildar spurningar um efnahagsmál, ESB, kvótakerfi og orkunýtingu í almennum kosningaþáttum. Undanteking frá þessu er Jakob Birgisson sem mun krefja framboðin svara um jafnréttismál á RÚV í kvöld kl. 20.30. Ég hvet ykkur til að fylgjast með því.

LÝÐRÆÐIÐ

Hvað sem öllu þessu líður, þá ráðum við sjálf. Í þessu pínulitla lýðræðissamfélagi okkar getum við haft áhrif með beinni þátttöku í starfi framboðanna, með samtali við fulltrúa framboðanna, með greinarskrifum og umræðum á samfélagsmiðlum, í fjölskylduboðum, saumaklúbbum og á kaffistofum. Við getum tekið þátt í starfi grasrótarfélaga og við getum búið til okkar eigin félög. Svo getum við auðvitað kosið.

Þessi hugleiðing er skrifuð fyrir búbbluna mína. Til fólks sem velur sér að fá senda vikulega pósta um jafnrétti og fjölbreytileika. Fólks sem langar að sjá framfarir og gera betur á þessu sviði. Þess vegna nota ég þennan vettvang núna til hvatningar.

Ég hvet ykkur, kæru lesendur, til að mæta á kjörstað og kjósa jafnrétti og fjölbreytileika. Kjósa það framboð sem þið treystið best eða skárst til að auka jafnrétti og fjölbreytileika í samfélaginu. Það framboð sem þið teljið að muni tryggja réttindi, tækifæri, öryggi, vellíðan og þátttöku fólks af öllum kynjum og óháð stöðu að öðru leyti.

Bestu kveðjur,

Sóley

17. SEPTEMBER 2021

Tue, 21 Sep 2021 08:48:14 GMT

HUGTAK VIKUNNAR: KLEFAMENNING

Klefamenning hefur talsvert verið rædd í kjölfar KSÍ málsins, enda á kynbundið ofbeldi rætur sínar að rekja til skaðlegra staðalmynda og óheilbrigðrar menningar sem oft fær að grassera í litlum einsleitum hópum.

Sjálf hef ég kallað eftir umræðum um klefamenningu og skorað á fótboltavini mína að deila sögum en fátt varð um svör. Ekki einu sinni frá körlum sem hafa staðið með konum og femínískri baráttu. Þvert á móti lýstu margir þeirra bara samstöðu, hvatningu og hlýhug í klefunum og þvertóku fyrir að þar þrifist margt misjafnt. Ég var hugsi yfir þessu, enda ekki langt síðan karlar deildu átakanlegum sögum í #karlmennskan átakinu.

Svo kom ein saga. Svo hræðileg að ég get ekki haft hana eftir, en hægt er að lesa hana hér . Viðbrögðin komu mér mjög á óvart. Það opnaðist engin flóðgátt. Það varð ekkert #metoo eða #karlmennskan eða #klefamenning. Nei, langflestir karlar sem deildu sögunni létu fylgja skilaboð um að þeir hefðu aldrei upplifað neitt þessu líkt. Og þar við sat.

#NOTALLMEN

Sagan var vissulega hræðileg og örugglega hárrétt að fáir hafi upplifað sambærilegt. En þetta er samt mjög ólíkt hinum bylgjunum. Konur deildu ekki #metoo sögunum til þess eins að segjast EKKI hafa lent í slíku. Enda hefði þá aldrei orðið nein bylting. Afneitunarraddirnar hefðu kæft sögurnar og hindrað að fleiri yrðu sagðar. Eins og ég óttast að geti gerst varðandi klefamenninguna.

Kannski var það einfeldni að búast við sprengju. Af því krafan er öðruvísi en áður. Í #metoo og #karlmennskan sögðu þolendur frá því sem þau höfðu orðið fyrir. Nú er verið að biðja karla um að segja frá því sem þeir hafa orðið vitni að án þess að bregðast við, jafnvel því sem þeir hafa sjálfir tekið þátt í að gera.

Kannski er líka eðlilegt að karlar finni hjá sér þörf fyrir að sverja af sér hegðun eins og lýst er í sögunni. Það er hætt við að svona hegðun skapi tortryggni gagnvart öllum klefum. Það er snúið og ósanngjarnt. En það er engu að síður nauðsynlegt að sagan sé sögð og viðurkennd sem svæsin birtingarmynd. Betur hefði farið á því að karlarnir fordæmdu hegðunina í stað þess að sverja hana af sér persónulega.

#KLEFAMENNING

Sumir karlar, sem hafa talað fallega um klefana sjálfa, segjast þó hafa orðið varir við fordóma og niðurlægingu í öðru samhengi, á djamminu eða öðrum vettvangi. Kannski er hugtakið gallað að því leyti – en látum þar við sitja. „Feðraveldið“ snýst ekki um feður og #höfumhátt snérist ekki um öskur. Hugtakið vísar til menningar sem elur á og viðheldur fordómum í afmörkuðum hópum.

Klefinn er ekki bara á fótboltavellinum. Hann nær líka til:

Fótboltaliðsins sem hlær að dr. Football og dillar sér í takt við Egil Einarsson á djamminu. Jafnvel þótt einhverjum finnist það óviðeigandi.
Vinahópsins úr barnaskóla sem aldrei óx upp úr því að tala um Sigga feita og Villa homma. Jafnvel þó flestum í hópnum þyki það óviðeigandi.
Veiðiklúbbsins þar sem stemningin gengur út á að vera fegnir að vera lausir við kellingarnar. Jafnvel þó fæstir myndu tala svona undir öðrum kringumstæðum.
Kaffistofunnar þar sem „svartur einkahúmor“ fær að grassera. Jafnvel þó mörgum þyki nóg um.

Við vitum öll að klefarnir eru misjafnir og að klefamenning hefur líklega batnað í kjölfar femínískrar vitundarvakningar í samfélaginu. Ég efast samt ekkert um áðurnefnda sögu. Við vitum um að hómófóbía, kvenfyrirlitning og rasismi hafa fengið að grassera í gegnum tímans rás – og gerir enn í sumum klefum. Ekki öllum. Kannski fáum. En það skiptir ekki máli.

#VERTUMEÐ

Ef við ætlum að breyta samfélaginu verðum við að hlusta, trúa og horfast í augu við ábyrgð okkar og hegðun, meðvirkni og ótta. Það þarf hugrekki til að segja frá, það þarf hugrekki til að trúa og það þarf hugrekki til að gangast við eigin ábyrgð og breyta öllum þeim fjölbreyttu klefum sem við tilheyrum.

Bestu kveðjur,

Sóley

10. SEPTEMBER 2021

Fri, 17 Sep 2021 12:34:45 GMT

BIRTINGARMYND VIKUNNAR: LAUNAMISRÉTTI

Launarannsókn Hagstofunnar kom út í vikunni. Ekki hefur farið mikið fyrir henni í fjölmiðlum, helst undir fyrirsögnum um að launamunurinn fari minnkandi og að við þokumst í rétta átt. Þó það nú væri. Launamunur kynjanna hefur verið ólöglegur í 60 ár.

Það er eins og samfélagið sé orðið ónæmt fyrir þessu óréttlæti. Það er eins og fólki sé orðið nokkuð sama um þessi örfáu prósent sem eftir eru, það er nú verið að vinna í málinu og svo er bara svo margt annað alvarlegra þegar kemur að kynjamisrétti en launamunurinn.

Auðvitað eru til alvarlegri birtingarmyndir kynjamisréttis en launamunur, ég er sammála því. En við getum ekki valið að einblína bara á eitthvað eitt. Við verðum að kljást við allar birtingarmyndirnar á sama tíma, því þær eru samofnar og hafa áhrif hver á aðra.

Auk þess eru þessar örfáu prósentur sem við erum orðin svo ónæm fyrir ekkert svo lítið mál þegar nánar er að gáð. Því ef við yfirfærum niðurstöður skýrslunnar yfir á "meðalkonu" með 650 þúsund krónur á mánuði, þá blasir eftirfarandi mynd við:

Meðalkonan er með 225 þúsund krónum lægri atvinnutekjur en meðalkarlinn. Þegar bara laun eru skoðuð m.t.t. vinnutíma (ekki aðrar tekjur, s.s. fjármagnstekjur eða hlunnindi), fær hún 108 þúsund lægri laun en meðalkarl og þegar búið er að taka tillit til samþykktra skýribreyta (s.s. menntunar, starfs og atvinnugreinar) er hún með 30 þúsund krónum lægri tekjur.

Konur hafa sumsé ekki sama aðgengi að peningum og karlar. Af ýmsum ástæðum eru þær ekki í störfum sem bjóða upp á hlunnindi, þær vinna minni yfirvinnu og eru í störfum sem ekki eru metin jafnverðmæt og karlar. Þessu þarf að breyta, við þurfum að og jafna tækifærin á vinnumarkaðinum, endurmeta virði kvennastarfa og útrýma launamuninum.

Því hvernig sem við reiknum muninn þá er það óumdeilt að konur fá minna greitt fyrir framlag sitt á vinnumarkaði. Jafnvel þegar við tökum allar skýribreyturnar gildar stendur 30 þúsund kallinn eftir. Hann er kannski ekki tiltökumál fyrir konu með 650 þúsund krónur á mánuði. En konur vinna ekki bara í einn mánuð. Þessi þrjátíuþúsund kall safnast upp, eins og sést á meðfylgjandi mynd:

Á einu ári verður þessi meðalkona af 360 þúsund krónum og á 40 ára starfsævi verður hún af 14,4 milljónum króna. Milljónirnar verða svo 52 ef við skoðum óleiðréttan launamun og 108 ef allar atvinnutekjur eru teknar með. Örfáu prósenturnar eru nefnilega ekkert smámál þegar allt kemur til alls - og það þarf að gera eitthvað meira og stærra en þoka málum áfram.

Fyrir utan óréttlætið sem í þessu felst, þá er launamunur kynjanna ekki einangrað fyrirbæri. Hann er hluti af valdakerfi samfélagsins. Hann er bæði orsök og afleiðing þess að konur eru frekar hlutastarfi en karlar, fara frekar í fæðingarorlof en karlar og bera með meiri ábyrgð á heimili en karlar. Hann getur verið áhrifaþáttur í ofbeldissamböndum þar sem konur eru fjárhagslega háðar eiginmönnum sínum. Allar birtingarmyndir kynjamisréttis tvinnast nefniega saman og styrkja óbreytt ástand.

Við verðum að gera betur. Við verðum að velta við hverjum steini og skoða vandlega hvort ákvarðanir okkar, skýribreytur og verðmætamat sé sanngjarnt og eðlilegt. Því þar liggja ansi margar milljónir. Í okkar ákvörðunum. Breytum þeim.

Bestu kveðjur,

Sóley

3. SEPTEMBER 2021

Wed, 08 Sep 2021 12:55:50 GMT

ORÐ VIKUNNAR: FERLAR

Nú eru allar stofnanir landsins að yfirfara og endurbæta verkferla sína vegna kynbundins ofbeldis. Það er mikilvægt á meðan kynbundið ofbeldi er enn viðtekið í samfélaginu. Ég hef glöð aðstoðað fyrirtæki og félagasamtök við gerð og endurskoðun slíkra ferla en hef þó ekki enn séð eða náð að gera hinn fullkomna verkferil.

Allir verkferlar verða að byggja á forsendum þolenda sem sum vilja ljúka málum með sátt á meðan önnur vilja aldrei þurfa að sjá gerendur sína. Sum vilja að málin séu unnin fyrir opnum tjöldum, önnur ekki. Sum þurfa á utanaðkomandi aðstoð að halda, önnur ekki. Þess vegna er flókið að ákveða fyrirfram hvaða reglur eiga að gilda. Ég ítreka að verkferlar eru mikilvægir, en þeir eru ekki lausn. Allt ferlatal KSÍ hefur sannarlega sýnt fram á það.

hvernig verður ofbeldið til?

Við erum öll afurð umhverfis okkar, sérstaklega í uppvextinum. Við lærum til hvers ætlast er af okkur gegnum fjölskyldu okkar, í skólanum, í frístundum, hjá vinum, gegnum fjölmiðla, dægurmenningu og samfélagsmiðla.

Við lærum skráðar og óskráðar reglur og fylgjum þeim án þess að átta okkur á því. Dæmi: Við bjóðum góðan dag ef við mætum fólki í göngutúr í Heiðmörk en látum okkur ekki detta í hug að gera slíkt hið sama í Kringlunni.

Við aðlögumst tískustraumum og fylgjum þeim án þess að átta okkur á því. Dæmi: Sjálf hef ég upplifað a.m.k. tvö tímabil þar sem ég vel útvíðar gallabuxur og önnur tvö þar sem ég vel aðsniðnar. Lengi vel hélt ég að þetta væri sjálfstæð ákvörðun út frá mínum persónulega smekk, en það var víst engin tilviljun.

Með sama hætti lærum við óskráðar reglur um stelpur og stráka, karlmennsku og kvenleika, og aðlögum okkur að þeim. Á meðan samfélagið keppist við að ala á áhættusækni, ákveðni, hörku og hetjudýrkun meðal stráka og karla og ótta, fórnfýsi, mýkt og hógværð hjá stelpum og konum erum við að auka líkurnar á að karlar beiti konur ofbeldi.

HVAÐ GETUM VIÐ ÞÁ GERT?

Áður en lengra er haldið vil ég taka fram að við erum öll ábyrg gjörða okkar og ofbeldi er alltaf á ábyrgð gerenda. En. Við þurfum líka að axla ábyrgð sem samfélag. Við þurfum að brjóta upp staðalmyndir sem ala á ofbeldisfullri hegðun, brjóta upp vítahring eitraðrar karlmennsku og gerendameðvirkni.

Allt sem við gerum, sem einstakingar, félagasamtök, stofnanir eða fyrirtæki, hefur áhrif á samfélagið. Allt sem við gerum getur ýmist styrkt, viðhaldið eða brotið upp staðalmyndir um karla og konur. Ef okkur er alvara með að uppræta kynbundið ofbeldi verðum við að skoða hverja einustu ákvörðun af auðmýkt, með kynjagleraugun rétt stillt á nefinu.

Allar stofnanir samfélagsins þurfa að fara í naflaskoðun. Það þarf að endurskoða menntun, fjölmiðlun, dægurmenningu, stjórnmál og almennt alla vinnustaði eða vettvanga þar sem fólk kemur saman. Ekki bara aðildarfélög KSÍ.

Fyrir utan verkferlana þurfa allar stofnanir samfélagsins á markvissri og reglulegri fræðslu að halda um jafnrétti og fjölbreytileika. Allar stofnanir þurfa að rýna starfsemi sína, leiðrétta verðmætamat og endurskoða áherslur. Þannig getum við lagt okkar af mörkum í þágu samfélags þar sem allt fólk getur notið sín og verið öruggt.

Bestu kveðjur,

Sóley

30. ÁGÚST 2021

Mon, 30 Aug 2021 13:54:53 GMT

FÖSTUDAGSHUGLEIÐING Á MÁNUDEGI: KJARNI FEÐRAVELDISINS

Það er allt óhefðbundið við þessa hugleiðingu. Dagurinn, afmörkun efnisins, lengdin. Hún er tilraun til að koma reiðu á hugsanir mínar svo ég geti haldið áfram að vinna. Kannski mun hún hjálpa ykkur. Mér líður allavega betur eftir að hafa bunað þessu út úr mér.

---

Fullt af fólki er reitt út í KSÍ. Það er reitt yfir að Guðni einn taki pokann sinn, að áfram sitji 14 karlar í stjórn KSÍ með tveimur konum. Að þau segi að síðasta yfirlýsing hafi byggt á takmörkuðum upplýsingum þó enn sé óskýrt hversu stór hluti stjórnar hafi vitað af ofbeldisbrotunum og að framkvæmdastýra KSÍ haldi því fram að hún hafi ekki horft á Kastljósviðtalið við Guðna (í heild sinni). Eftir tveggja daga maraþonfund sem endar með yfirlýsingu um að þau ætli að gera hreint fyrir sínum dyrum er eins og skilin milli lyga, blekkingar og raunveruleika séu orðin svo máð að þau viti hreinlega ekki hvar sannleikurinn liggur. Twitter er látið eftir að komast að hinu sanna.

Hvernig má það vera, að eftir allt sem á undan er gengið, sé KSÍ ekki lengra komið? Getur það í alvöru verið að stjórn KSÍ hafi aldrei rætt um ásakanir sem hafa verið vel þekktar öllum sem hafa viljað (og ekki viljað) vita um árabil? -Hvernig stendur á því að ofbeldi kemur ekki inn á borð stjórnar fyrr en á helgarlöngum krísufundi sem snýst samt fyrst og fremst um að bjarga eigin mannorði? -Og hvernig geta þau komist að þeirri niðurstöðu að sitja bara áfram og telja sig þess umkomin að breyta menningu sem stjórnin sjálf hefur skapað og viðhaldið um áratugaskeið? Það er kannski ekkert skrítið að fólk sé reitt.

---

Því hefur stundum verið fleygt að KSÍ sé kjarni feðraveldisins. Að sambandið byggi á og viðhaldi samtryggingu valdamikilla karla. Karla sem vissulega hafi áhuga á fótbolta og vilji veg hans sem mestan, en hafi samt fullt af öðrum hagsmunum og áhugamálum sem þurfi að hlúa að og sinna. Ein og ein kona hefur fengið að slæðast með, en krafan um að þær aðlagist og lúti ríkjandi menningu innan knattspyrnunnar hefur verið alveg skýr. Stjórn KSÍ hefur alltaf verið borin uppi af körlum í valdastöðum, jafnt hjá hinu opinbera sem í einkageiranum, án þess að tekist hafi verið á við spurningar um hæfi og hagsmunaárekstra.

KSÍ hefur fyrir vikið sætt lítilli gagnrýni. Við vitum öll að það þarf að fara varlega þegar KSÍ er annars vegar. Við vitum að það er hættulegt að gagnrýna þessa valdastofnun. Við höfum séð og heyrt hvernig gagnrýni hefur verið tekið af þeirra hálfu. Við höfum heyrt sögur um stelpur sem reyndu að fá sambærilegar aðstæður til íþróttaiðkunar og strákar og uppskáru háð og smánun. Við höfum heyrt um konur sem hafa boðið KSÍ aðstoð í jafnréttismálum sem ekki var þegin. Við höfum séð hvernig gagnrýni á klefamenningu hefur verið látin sem vind um eyru þjóta. Við munum hvernig fjármálastjórinn sem varð uppvís að því að nota kreditkort KSÍ á strippklúbbi var varinn af þáverandi formanni. Við munum eftir háðinu vegna framboðs Höllu Gunnarsdóttur til formanns KSÍ. Það er svo ótalmargt sem hefur kennt okkur að KSÍ er ofurefli við að etja.

Þetta á ekki bara við um fótboltastelpur, foreldra eða aktívista sem langar til að breyta. Sveitar- og ríkisstjórnir hafa passað upp á að koma til móts við kröfur KSÍ um battavelli, keppnisvelli, stúkur og starfsaðstöðu – og tilraunir til að skilyrða framlög og stuðning vegna jafnréttis eða mannréttinda hafa verið veikburða. Fjölmiðlar vita líka að fátt er mikilvægara en fótboltinn. Því er eins gott að halda knattspyrnuhreyfingunni góðri, til að fá að fylgja henni og gulldrengjum hennar eftir í æsispennandi viðureignum um allan heim. Fagleg og gagnrýnin fréttamennska má sín lítils gagnvart slíkum hagsmunum. Þá sjaldan að skandalar KSÍ hafa ratað í fjölmiðla, hafa formennirnir komist upp með að ljúga og rægja gagnrýnendur mótbárulaust.

---

Rétt eins og þolendur hvísla sín á milli um ofbeldismenn, þá hefur þjóðin hvíslað um KSÍ. Fyrir utan áreitið, nauðganirnar og heimilisofbeldið höfum við hvíslað um fótboltamenninguna og hliðarkúltúrinn sem dýrkar dr. Football, Ingó Veðurguð og Egil Einarsson. Við höfum hvíslað um áhyggjur okkar af litlum frændum sem alast upp í klefamenningunni og við höfum hvíslað um ömurlegan veruleika stelpna í fótbolta. Við höfum hvíslað um það hvernig knattspyrnuhreyfingin elur á eitraðri karlmennsku með ofuráherslu á hraða, snerpu og hörku í sókn og vörn. Við höfum hvíslað, af því það hefur ekki verið óhætt að tala upphátt.

„There is nothing stronger than a broken woman who has rebuilt herself“
-Hannah Gadsby

Íslensk kvennasamstaða hefur verið að eflast á undanförnum árum. Ekki síst fyrir tilstuðlan myllumerkjabyltinga á borð við #höfumhátt, #konurtala og #metoo. Konur hafa fundið styrk í sögum hver annarrar. Þeim hefur vaxið kjarkur til að segja meira og tala hærra. Hvíslin eru að breytast í öskur sem verða ekki þögguð. Ekki einu sinni af KSÍ.

Þessi kvennasamstaða hefur gert hugrökkum konum kleift að tala hátt og snjallt. Framganga Hönnu Bjargar Vilhjálmsdóttur og Þórhildar Gyðu Arnarsdóttur undanfarnar vikur hefur verið aðdáunarverð, enda hefur seigla þeirra yfirbugað vel þekktar þöggunaraðferðir KSÍ.

Í raun má segja að atburðir undanfarinna daga séu til marks um að femínísk barátta sé að nálgast kjarna feðraveldisins. Þó afhjúpuð stjórnin sitji áfram hefur hún tapað trúverðugleika og skilgreiningarvaldinu. Við erum komin að kjarnanum og þurfum að ákveða hvað við ætlum að gera við hann.

Það er ekkert lögmál að knattspyrnan byggi á karllægum gildum. Hraði, snerpa og harka í sókn og vörn skipta kannski bara litlu máli í samanburði við samvinnu, stuðning, virðingu og næmni fyrir hæfileikum og þörfum samherja og andstæðinga. Það er ekki heldur neitt lögmál að knattspyrnu sé stýrt af valdakörlum. Þvert á móti er löngu tímabært að í stjórn KSÍ sitji blanda fólks af öllum kynjum með fjölbreyttan bakgrunn, enda löngu sannað að einsleitar stjórnir gera lítið gagn.

---

Jafnvel þótt núverandi stjórn KSÍ væri raunveruleg alvara með yfirlýsingum sínum um breyttar áherslur, þá mun hún ekki ráða við að breyta ein og sér. Við þurfum að öll að leggjast á eitt. Ríkis- og sveitarstjórnir þurfa að endurskoða stuðning, styrki og samskipti við hreyfinguna, fjölmiðlar þurfa að láta af meðvirkninni og þjálfarar, iðkendur, foreldrar, áhugafólk og við hin sem höfum takmarkaðan áhuga fyrir íþróttinni þurfum að leyfa okkur að tala hátt og skýrt um það sem betur má fara. Af því KSÍ hefur áhrif á okkur öll.

Bestu kveðjur,

Sóley

9. JÚLÍ 2021

Sat, 10 Jul 2021 11:55:29 GMT

SÖGUSKOÐUN VIKUNNAR: VARNARLIÐIÐ FYRR OG NÚ

Í upphafi aldarinnar bloggaði ég til að fá femíníska útrás og hafa áhrif á samfélagið. Sjaldnast um eitthvað nýtt. Yfirleitt um staðalmyndir, klámvæðingu og ofbeldi, ég gagnrýndi karllæga fjölmiðla og ósanngjarnt dómskerfi. Ég skrifaði um það sem konur höfðu talað um sín á milli frá því löngu áður en ég man eftir mér.

Bloggið vakti hörð viðbrögð. Varnarlið feðraveldisins mótmælti skrifum mínum og gerði grín að mér í athugasemdum og á eigin bloggum. Fjölmiðlar notuðu bloggið sem smellubrellu sem kynti undir heift og hatri.

Ég veit ekki hversu mikil áhrif bloggið hafði að jafnaði. Líklega opnaði það á einhverja opinbera umræðu sem fram að því hafði mestmegnis átt sér stað í lokuðum hópum kvenna. Stöku sinnum urðu áhrifin áþreifanlegri, s.s. þegar femínískar konur sátu einar að spjalli í Silfri Egils eða þegar hætt var við ráðstefnu klámframleiðenda í Reykjavík.

Það var þá sem ég varð hrædd. Heift varnarliðsins var svo sem alltaf óþægileg, en þegar áhrif mín voru mest varð ég hræddust. Þá var heiftin mest og hótanirnar alvarlegastar.

óþol varnarliðsins

Ástæðan fyrir þessari upprifjun er að sagan endurtekur sig aftur og aftur, ekki síst nú þegar áhrif #MeToo eru verða áþreifanleg. Í upphafi byltingarinnar setti varnarliðið sig í stellingar, þegar konur töluðu upphátt um það sem þær höfðu rætt sín á milli í gegnum tímans rás. Eftir því sem sögurnar urðu fleiri og konurnar sýnilegri heyrðist hærra í varnarliðinu. Það var samt ekki fyrr en byltingin fór að hafa áhrif á nafngreinda karla sem alvöru heift fór að láta á sér kræla og þeim mun fleiri sem þeir eru, þeim mun heiftúðugra verður varnarliðið.

Varnarliðinu virðist vera sama þótt konur tali um misréttið í samfélaginu, svo lengi sem þær halda því sín á milli. Það er verra þegar samtalið á sér stað á opinberum vettvangi, þá þykir ástæða til að svara og jafnvel hæðast að konunum. En þegar samtalið fer að hafa áhrif, þegar hegðun áreitara og ofbeldiskarla er farin að hafa áhrif á stöðu þeirra og starfsferil, þá er varnarliðinu nóg boðið. Þá víkur hæðnin fyrir heift og hótunum.

takk stelpur!

Konurnar sem hrintu af stað síðustu öldu #MeToo bylgjunnar hafa það eitt til saka unnið að segja sögurnar upphátt sem konur hafa í áraraðir talað um sín á milli. Ég veit að þær eru hræddar núna. Ég veit að þær eru þreyttar og ég veit að þær sjá stundum eftir að hafa lagt af stað í þetta vanþakkláta verkefni. Ég vil að þær viti að það er fullt af fólki sem dáist að hugrekki þeirra og verður þeim ævinlega þakklátt fyrir það sem þær hafa gert.

Við þurfum öll að vera dugleg að standa með þessum konum, styðja þær og hrósa. Gleymið því ekki, elsku baráttukonur, að stoðirnar eru sterkastar þegar þær eru við það að bresta. Þessar stoðir feðraveldisins sem nú eru að bresta eiga ekki roð í hugrekki ykkar, staðfestu og kraft. Það slettist soldið af fúnum flísum og ógeði á meðan á því stendur, en það jafnar sig að lokum. Takk fyrir ykkar framlag. Áfram stelpur!

Þetta var síðasta hugleiðingin fyrir sumarfrí. Njótið sumarsins!

Bestu kveðjur,

Sóley

2. JÚLÍ 2021

Wed, 07 Jul 2021 11:15:22 GMT

BRÝNING VIKUNNAR: ÚTRÝMUM HATRI

Kinan vinur minn er frá Sýrlandi en hefur búið á Íslandi um árabil. Þar sem hann var að kaupa í matinn í vikunni, vatt sér að honum maður á miðjum aldri og spurði hvort Kinan væri múslimi. Kinan svaraði játandi og reyndi að forðast frekari samskipti þar sem hann upplifði fas mannsins ógnvekjandi. Það dugði ekki til. Maðurinn fylgdi honum eftir, sýndi honum hakakrosstattúið sitt og rétti upp hendina að nasískum hætti. Kinan lauk innkaupunum og forðaði sér út. Maðurinn fylgdi á eftir og endurtók nasísku handarhreyfinguna að skilnaði. Kinan hringdi á lögregluna sem brást hratt og vel við, fékk allar tiltækar upplýsingar um manninn og gekk úr skugga um að Kinan væri óhætt.

GERENDAMEÐVIRKNI

Ímynd Íslands á alþjóðavettvangi byggir á öryggi, velferð og friðsæld, jafnrétti og virðingu fyrir fjölbreytileika. Við hjálpumst öll að við að viðhalda þessari ímynd og trúum því að þetta sé nokkuð satt. Það sem meira er, sagan hér að ofan hefur afar lítil áhrif á sannfæringu okkar.

Við sem höfum aldrei upplifað hatursorðræðu vegna lífsskoðana höfum tilhneigingu til að afskrifa uppákomuna sem staka og tilviljunarkennda. Að við getum öll lent í dónaskap, en svona lagað verði fólk bara að hrista af sér. Það sé greinilega eitthvað að hjá gerandanum, honum sé bara vorkunn að vera svona vitlaus. Þannig pössum við upp á ímynd samfélagsins okkar og sjálfsmynd okkar sem Íslendinga. Við gerum þetta algerlega áreynslu- og umhugsunarlaust.

ALVARLEIKI MÁLSINS

Þessi léttúð er skaðleg. Hún gerir lítið úr hatrinu og hættunni sem Kinan upplifði á meðan á þessu stóð og óörygginu sem uppákoman veldur til frambúðar. Þessi uppákoma er ekki stök og það er ekki tilviljun að hún beindist að Kinan. Hún er til marks um að í litla, friðsæla og örugga samfélaginu okkar þrífst hatur og ofbeldi.

Það má vel vera að fólk sem sýnir nasíska tilburði eigi bágt. Það er fullt af fólki sem á bágt. En að gera lítið úr, afskrifa eða réttlæta ógnandi tilburði eða ofbeldi með slíku er gerendameðvirkni.

Ef við viljum standa vörð um ímynd Íslands þá verðum við að taka svona uppákomur alvarlega. Við verðum að horfast í augu við allt sem getur ógnað ímyndinni og gera allt sem í okkar valdi stendur til að uppræta slíkt. Það á ekkert okkar að vera óöruggt í búðinni. Raunar hvergi.

BREYTUM

Hatursorðræða og ógnandi tilburðir eru því miður allt of algeng á Íslandi. Jaðarsett fólk verður ítrekað fyrir aðkasti sem skerðir öryggiskennd og hefur áhrif á daglegt líf. Rétt eins og Kinan mun þurfa að herða upp hug sinn áður en hann fer næst út í búð, eru allt of mörg dæmi til um eftirfarandi:

Að samkynhneigt fólk hugsi sig um áður en það leiðist eða kyssist í almannarými.
Að feitt fólk veigri sér við að versla í matinn á háannatíma.
Að trans fólk þori ekki í sund.
Að konur labbi ekki einar/fullar/léttlæddar heim.

Þetta er ekki tæmandi listi yfir þá hópa sem eru í hættu á að verða fyrir hvers kyns aðkasti eða hatursglæpum. En þetta eru örfá dæmi sem við þurfum að vita af. Við þurfum að horfast í augu við algengi og alvarleika hverrar uppákomu um sig, bregðast við og standa þannig undir nafni sem örugg og friðsæl þjóð.

Bestu kveðjur og góða helgi!

Sóley

25. JÚNÍ 2021

Wed, 30 Jun 2021 08:13:50 GMT

DÆMISAGA VIKUNNAR: HJÓLABRETTAMENNINGIN Í NIJMEGEN

„Mamma! Það er viðtal við einhverjar stelpur í blaðinu sem segja að það séu bara karlrembur og rasistar á hjólabrettum!“ sagði 19 ára sonur minn við mig í vikunni, algerlega miður sín. Hann er innmúraður í hjólabrettaklíkuna hérna í Nijmegen. Svo bætti hann við: „Ég skil ekki af hverju þær eru að segja þetta í fjölmiðlum, ég hef aldrei séð þær, svo þær hafa greinilega ekki reynt að nálgast okkur. Við erum í alvöru mjög meðvitaðir og allir sammála um að hjólabrettamenningin eigi að vera fordómalaus og opin fyrir öllu fólki. Hvernig geta þær bara fullyrt svona? Hvað á ég að gera?“

Í kjölfarið áttum við gott spjall. Lásum greinina, fórum yfir það sem stelpurnar voru að segja, hans fyrstu viðbrögð og svo hvernig hægt væri að vinna úr þeim.

kerfislægur vandi

Í greininni segja stelpurnar ekkert um karlrembur og rasista. Þær benda aftur á móti á þá staðreynd að íþróttin er að uppstöðu til iðkuð af hópum hvítra gagnkynhneigðra stráka. Það eitt gerir hjólabrettasvæðin fráhrindandi fyrir stelpur. Það er hægara sagt en gert fyrir stelpu að byrja á hjólabretti fyrir framan samheldinn hóp af reynslumiklum gaurum. Gagnrýni stelpnanna er á kerfislægan vanda, ekki persónulegan. Þess vegna hafa þær stofnað félagsskap fyrir stelpur og kynsegin fólk sem býður upp á öruggt umhverfi til að feta sín fyrstu skref á hjólabretti.

viðbrögð

Í upphafi hélt Tommi að það væri nóg að senda stelpunum skilaboð um að auðvitað væru þær velkomnar, þær þyrftu bara að mæta. Útskýra að þeir væru opnir og meðvitaðir og langaði mjög að fá fjölbreyttara fólk á hjólabretti. Það er svo sem ágætt, en ekki nóg. Strákarnir þurfa að skapa meira aðlaðandi stemningu. Til að geta gert það þurfa þeir að hlusta, læra, skilja og breyta því stelpurnar upplifa sem fráhrindandi. Það gerir enginn einn, heldur er það átak sem hópurinn þarf að fara í saman.

lærdómur

Þessi saga er dæmigerð fyrir femíníska gagnrýni og viðbrögð við henni. Fyrstu viðbrögð einkennast undantekningarlítið af vörn.

Gagnrýnin er mjög oft oftúlkuð, ekki síst í smellubrellum fjölmiðla, rétt eins og Tommi oftúlkaði kerfislæga gagnrýni sem fullyrðingu um karlrembu og rasisma.
Gagnrýnin er mjög oft dregin í efa, rétt eins og Tommi gerði í fyrstu, fullviss um að þeir væru opnir og fordómalausir í anda vel þekktrar #notallmen röksemdafærslu.
Að lokum snúast viðbrögðin oft um að konur þurfi einfaldlega að vera duglegri , rétt eins og Tomma fannst skrítið að stelpurnar gagnrýndu án þess að hafa mætt og reynt að taka þátt.

Á endanum sagði Tommi stelpunum að hann vildi gjarnan reyna að skilja upplifun þeirra. Að þeir þyrftu greinilega að endurskoða óskráðar reglur á hjólabrettasvæðum borgarinnar, en gætu ekki gert það nema með aðstoð stelpnanna sem vissu hverju þyrfti að breyta og hvernig. Vonandi mun það leiða til góðs.

Við getum öll reynt að takmarka okkar sjálfvirku varnarviðbrögð þegar við sætum gagnrýni jaðarsettra eða undirskipaðra hópa. Til þess er gott að þekkja þessi einkenni hér að ofan, taka sjálf okkur út úr jöfnunni og reyna eftir fremsta megni að setja okkur í spor þeirra sem setja gagnrýnina fram.

Bestu kveðjur og góða helgi!

Sóley

18. JÚNÍ 2021

Wed, 23 Jun 2021 14:55:20 GMT

VIÐFANGSEFNI VIKUNNAR: ÓSKRÁÐAR REGLUR OG ÁHRIF ÞEIRRA

Reglur skipa stóran sess í lífi okkar allra, enda byggja öll okkar samskipti á skráðum og óskráðum reglum. Við eigum stjórnarskrá, lög, reglurgerðir, sáttmála og stefnur sem leggja grunn að samfélagsgerðinni okkar. Hvert og eitt okkar hefur auk þess undirgengist alls konar samninga, s.s. hjúskaparsáttmála, ráðningar-, kaup-, leigu- og lánasamninga sem við skuldbindum okkur til að uppfylla. Í vinnunni lútum við svo allskonar verklagsreglum og á flestum heimilum eru einhverjar reglur sem varða verkaskiptingu, skipulag, matartíma, skjátíma og háttatíma. Þessar reglur eru settar til að einfalda líf okkar, en líka til tryggja sanngirni, gagnsæi og jafnrétti.

Svo eru það óskilgreindu reglurnar. Reglurnar um hverjum við bjóðum í veislur, hvernig við högum samskiptum við fjarskylda ættingja, hvenær við megum nota gælunöfn fólks, hvort við segjum halló eða hæ og allt hitt sem við fylgjum án þess að átta okkur á að þetta séu yfir höfuð reglur. Flestar þessara reglna eru líka til þess að einfalda líf okkar, tryggja sanngirni, gagnsæi og jafnrétti – en því miður virka þær stundum þveröfugt.

Ómeðvituð hlutdrægni okkar hefur nefnilega áhrif á alla okkar hegðun og hún stýrir okkur í að fylgja óskráðum reglum sem við höfum ekki hugmynd um. Ég hef áður fjallað um margar þessara reglna, þó ég skilgreini þær sem tilhneigingu:

Við höfum tilhneigingu til að taka forréttindum okkar sem sjálfsögðum og taka þátt í ósanngirni í garð samstarfsfólks okkar stað þess að bregðast við eða brjóta upp hið viðtekna eins og Charles Michel gerði í Tyrklandi.
Við höfum tilhneigingu til að ofmeta eigin þekkingu á stöðu jaðarsetts fólks og lausnum eins og stofnendur Pinkigloves .
Við höfum tilhneigingu til að standa dyggari vörð um mannorð og æru gerenda en þolanda í ofbeldismálum .
Við samþykkjum hið viðtekna umyrðalaust, en setjum fyrirvara við frávik eins og ég kom inn á í þessum pistli .
Við tökum því sem sjálfsögðum hlut að konur vinni ósýnilega og óskilgreinda erfiðisvinnu á borð við skipulag og umsjón hvers kyns uppákoma í fjölskyldum og á vinnustöðum.

Við þetta má svo bæta að við brosum frekar til fólks sem okkur þykir fallegt, við tökum frekar í hendina á fólki sem við berum virðingu fyrir, við hlustum betur á skoðanir og hugmyndir karla í jakkafötum en annars fólks, við eigum það til að dæma feitt fólk sem gráðugt, latt og stjórnlaust, við höfum frekar varann á okkur þegar við mætum svörtum karli en hvítum og margt margt fleira.

Dæmin hér að ofan eru brotabrot af því sem hefur áhrif á stöðu og tækifæri fólks í heiminum, skapar forréttindi fyrir sum og hindranir fyrir önnur. Þeim mun meðvitaðari sem við erum um þessar reglur – og þeim mun djarfari sem við erum í að horfast í augu við þær – þeim mun líklegra er að við getum bætt eigin hegðun og spornað gegn misrétti.

Til þess þurfum við að æfa okkur soldið, hlusta, læra og vera tilbúin að breyta. Það er vesen, en algerlega þess virði og nauðsynleg viðbót við formlegu reglurnar ef við viljum að þær virki í þágu sanngirni, gagnsæi og jafnréttis.

Bestu kveðjur úr hitabylgjunni á meginlandinu,

Sóley

4. JÚNÍ 2021

Tue, 08 Jun 2021 14:47:05 GMT

VIÐFANGSEFNI VIKUNNAR: KÆRULEYSISÞJÁLFUN

Þessi hugleiðing, ef hugleiðingu skyldi kalla, er skrifuð í Hrísey eftir að hafa fylgst með hvölum skottast um Eyjafjörðinn á meðan ég drakk morgunkaffið. Ég hafði hugsað mér að skrifa hugleiðingu þó ég væri í fríi, en er hætt við. Ég ætla að æfa mig í kæruleysi og njóta samveru með vinkonum hér á norðurhjara í staðinn. Það er áskorun út af fyrir sig.

Til að svíkja ekki áskrifendur bendi ég á þessa grein sem ég skrifaði í Flóru útgáfu fyrir stuttu. Hún fjallar um jafnréttisiðnaðinn og breytt móttökuskilyrði samfélagsins. Að þó ég segi nákvæmlega sömu hluti í dag og ég gerði fyrir 20 árum hef ég breyst úr því að vera umdeild andófsmanneskja í sérfræðing sem veiti eftirsóknarverða ráðgjöf um jafnréttismál og fjölbreytileika á vinnustöðum.

Flóra útgáfa er líka vefsíða sem ég mæli eindregið með, enda full af frábæru efni.

Bestu kveðjur úr Hrísey,

Sóley

28. MAÍ 2021

Wed, 02 Jun 2021 13:21:48 GMT

VALKOSTIR VIKUNNAR: FANGELSI, SÓTTKVÍ EÐA JAFNARI ÁBYRGÐ?

Þegar amma var ung, að sauma og elda og þrífa og ala upp sex börn við þröngan kost, dreymdi hana um að vera stungið í steininn. Að vera ein með sjálfri sér og stafla af bókum og láta færa sér nauðsynlega næringu. Við hlógum oft að þessum draumi hennar sem var samt svo skiljanlegur.

Ég skrifa þennan pistil á sóttkvíarhóteli. Fram á þriðjudag mun ég fá þrjár máltíðir sendar upp á herbergi á dag og má fara tvisvar út að hlaupa. Mér finnst þetta smá þrúgandi, en viðbrögð vinkvenna minna minna mig á ömmu. Þó þær eigi ekki jafnmörg börn og amma og njóti nútíma þæginda á borð við barnafataverslanir og þvottavélar hljómar fimm daga sóttkví eins og paradís fyrir margar þeirra. Þær dreymir um að þurfa ekki að vera á stöðugum skutlrúntum, finna upp á matseðli fyrir fjölskyldunna, versla, elda og ganga frá, skipuleggja og framkvæma þrif, leita, redda, svara, snýta smábörnum og vaka eftir unglingum svo örfá verkefni séu nefnd – eftir að hafa lokið fullum vinnudegi, stundað líkamsrækt og mögulega troðið einhvers staðar inn hálftíma „me-time“ af skyldurækni til að halda geðheilsu.

álag á konur

Í jafnréttisparadísinni á Íslandi vinna konur um 70% mældrar vinnu inni á heimilum. Þá er sú ómælda ekki talin með, s.s. fjarstýring fjölskyldunnar, skipulag sumarfría, jólagjafainnkaup, fjáraflanir fyrir íþróttafélög og viðbrögð og aðstoð vegna stærri áfalla eða veikinda í fjölskyldum. Konur vinna samt næstum jafnlanga launaða vinnuviku og karlar. Þetta er stundum kallað andleg byrði eða tilfinningavinna (e. mental load/emotional labour). Ég mæli mjög með þessari teiknimyndasögu sem útskýrir fyrirbærið einkar vel.

Ég er 47 ára. Ég á fjórar vinkonur sem hafa dottið út af vinnumarkaði í lengri eða skemmri tíma vegna kulnunar. Konur sem allar eiga það sameiginlegt að vera eldklárar og harðduglegar, í krefjandi störfum, eiga stálpuð börn og veika foreldra eða aðstandendur. Þær hafa verið undir allt of miklu álagi í allt of langan tíma. Tveir þriðju hlutar þeirra sem leita til VIRK starfsendurhæfingar vegna kulnunar eru konur.

breytingar

Við verðum að jafna ábyrgðina í samfélaginu. Fólk á ekki að þurfa að láta sig dreyma um sóttkví, hvað þá fangelsi. Fólk á að geta unnið viðráðanlegan vinnudag á almennilegum launum, notið samvista við fjölskyldur sínar og reitt sig á heilbrigðis- og velferðarkerfið vegna öldrunar og veikinda.

Það þarf samt mjög mikið að breytast. Launuð vinnuvika þarf að styttast bæði hjá körlum og konum. Karlar þurfa að axla ábyrgð á heimilum, líka á óskilgreindu tilfinningavinnunni, fjarstýringunni og skipulaginu. Og síðast en ekki síst þarf heilbrigðis- og velferðarkerfið að hætta að reiða sig á ólaunaða vinnu kvenna við umönnun veiks og aldraðs fólks.

Við getum öll lagt okkar af mörkum. Atvinnurekendur, stjórnendur og starfsfólk getur skipulagt styttri launaða vinnuviku. Karlar geta lært, hlustað og lagt sig fram um að axla meiri ábyrgð heima. Og við getum öll haft áhrif á kerfið og þjónustu þess í lýðræðissamfélagi með því að tala skýrt og þrýsta á um breytingar, sérstaklega núna í aðdraganda kosninga.

Sjálf ætla ég að einbeita mér að því að þrauka sóttkvínna í bili. Hugsa til ömmu og vinkvenna minna og njóta þess að horfa soldið út í loftið.

Bestu kveðjur og góða helgi,

Sóley

21. MAÍ 2021

Wed, 26 May 2021 11:27:48 GMT

SJÁLFSSKOÐUN VIKUNNAR: ÓMEÐVITUÐ HLUTDRÆGNI

Daði og Gagnamagnið stóðu sig frábærlega í gær, voru æðisleg í heimatilbúnu grænu herbergi og tókust á við uppákomur lífisins af aðdáunarverðu æðruleysi. Það hefði svo sem dugað mér – en annað í keppni gærkvöldsins vakti mig til umhugsunar.

Keppnin hófst með stórkostlegu atriði frá breikdansaranum Redo. Eftir því sem leið á atriðið vakti líkamsgerð Redo athygli mína, fyrst sá ég að hendin á honum var óvenjuleg og seinna tók ég eftir að hann var með gervifót. Þetta breytti viðhorfi mínu til atriðisins. Þetta var ekki lengur dansatriði. Þetta var dansatriði með fötluðum dansara.

Af hverju skipti það máli? Af hverju breyttist upplifunin? Var þetta ekki dansatriði eftir sem áður?

Vissulega, en dansatriðið uppfyllti ekki mínar fyrirfram mótuðu hugmyndir um dansara. Ég fór að dást að því með öðrum hætti. Hugsaði um hvað Redo væri duglegur og frábær dansari þrátt fyrir fötlunina og hvað það væri gott að Eurovision sýndi fjölbreytileika með þessum hætti. Rétt eins og hvort tveggja væri ekki sjálfsagt.

Þessi viðbrögð mín voru til marks um undirliggjandi ómeðvitaða fordóma sem ég hef gagnvart fötluðu fólki.

Af hverju geng ég út frá því að Redo hafi lagt meira á sig til að verða góður dansari en ófatlaðir dansarar? Ég hef engar forsendur til að dæma um það, aðrar en ómeðvitaða hlutdrægni sem dæmir fatlað fólk líkamlega veikara eða verr statt en ófatlað. Hitt er svo aftur næsta víst, að hann hefur örugglega þurft að leggja meira á sig vegna samfélagslegra hindrana til að öðlast viðurkenningu. Meðal annars út af fólki eins og mér sem trúir því ekki að fyrr en það sér það að fatlað fólk geti verið góðir dansarar.
Af hverju geng ég út frá því að fjölbreytileikaáherslur hafi átt þátt í vali á Reno sem dansara? Ég hef engar forsendur til að dæma um það, enda ætti líkamsgerð hans ekki að koma málinu við. Þarna var ómeðvitaða hlutdrægnin aftur að verki. Ég gerði ráð fyrir að hæfni og fjölbreytileiki færi ekki saman. Að það þyrfti eitthvað að gefa afslátt af hæfni til að sýna fjölbreytta líkama. Sem er auðvitað kolrangt eins og atriðið er ljóslifandi dæmi um.

Þessi hugleiðing er alls ekki hvatning til ykkar um að hætta að hugsa um líkamsgerð. Fötlunarblinda er ekki betri en kynblinda eða litblinda, sem byggja á blekkingunni um að öll hafi jöfn tækifæri. Þvert á móti mæli ég með því að við rýnum í ómeðvituðu hlutdrægnina okkar og veltum fyrir okkur hvaða áhrif hún hefur á hugsanir okkar, skoðanir og dóma. Ég mæli eindregið með prófunum á þessari síðu í ómeðvitaðri hlutdrægni.

Af hverju veitum við því athygli að dansari sé fatlaður, að forstjóri sé kona eða að þingmaður sé hommi? Við setjum litla eða enga fyrirvara við fólk sem uppfyllir staðalmyndir og höfum tilhneigingu til að dæma venjulegt fólk sem gott, flinkt og hæfileikaríkt. Á sama tíma erum við líkleg til að efast um og jafnvel afskrifa fólk sem ekki fellur að staðalmyndum.

Það er út af þessu sem við þurfum stöðugt að vanda okkur. Passa að hygla ekki venjulegu fólki umfram fólk sem tilheyrir jaðarsettum hópum í öllu sem við tökum okkur fyrir hendur. Aðeins þannig getum við brotið upp staðalmyndir og stuðlað að sanngjarnari heimi.

Njótið hvítasunnunnar og Eurovision. Áfram Daði og Gagnamagnið!

Bestu kveðjur,

Sóley

14. MAÍ 2021

Wed, 19 May 2021 11:34:23 GMT

Verkefni vikunnar: Að uppræta ofbeldismenningu

Fyrir tveimur vikum fjallaði ég um forréttindin sem felast í því að þurfa ekki að vera pólítísk, taka afstöðu eða virkan þátt í mannréttindabaráttu.

Síðan þá hefur enn ein #MeToo bylgjan risið. Þolendur hafa rifið upp misgömul sár og afhjúpað blómstrandi ofbeldismenningu. Enn eina ferðina. Því þrátt fyrir #HöfumHátt og #KonurTala og fyrri #MeToo hefur lítil sem engin breyting orðið í samfélaginu.

Svo allrar sanngirni sé gætt, vekja viðbrögðin við þessari nýjustu bylgju örlitla von. Fleiri karlar taka þátt í umræðunum, fleiri segjast trúa og fleiri segjast vilja breyta. Einstaka gerendur hafa horfst í augu við eigin gjörðir, þó fókusinn sé misskýr .

En hvað getum við gert? Hvernig getum við komið í veg fyrir að konur þurfi aftur og aftur að berskjalda ömurlega lífsreynslu til að vekja athygli á samfélagslegu vandamáli? Hvernig getum við tekist á þetta vandamál? Því verður ekki svarað í einni hugleiðingu, en mig langar að velta upp möguleikum fyrir okkur hin. Fólkið sem fylgist með utanfrá, hefur ekki rifið upp sár og er ekki beinir gerendur í sögunum. Þar kemur teiknimyndasagan að góðum notum.

Við þurfum ekki að öskra, við þurfum ekki að rífa upp sár. Við þurfum ekki á breytingum að halda fyrir okkur sjálf, enda hefur ofbeldismenningin hefur ekki teljandi áhrif á okkar daglega líf. Við erum tiltölulega örugg.

En ef við látum eins og ekkert sé, látum nægja að hrósa konum fyrir hugrekkið og lýsa vonbrigðum yfir að við séum ekki lengra komin, mun ekkert breytast. Breytingarnar krefjast okkar sterku radda.

Við þurfum að setja kyn- og kynjafræðikennslu í forgang á öllum skólastigum, við þurfum að setja kynbundið ofbeldi í forgang innan löggæslu- og dómskerfis, við þurfum að uppræta upphafningu ofbeldismenningar í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum. Við þurfum að stöðva óviðeigandi hegðun, talsmáta og grín á vinnustöðum. Við þurfum að trúa þolendum, jafnvel þótt meintur gerandi sé góður, vinur, ættingi eða vinnufélagi.

Ekkert eitt af þessu er nóg. Kynfræðsla mun ekki breyta öllu, ekki heldur breyttur poppkúltur og við getum alls ekki lagt það á herðar foreldra einna að ala ofbeldismenninguna úr börnum sínum. Við verðum að gera þetta allt og meira til. Það krefst þess að við tökum öll höndum saman. Starfsfólk allra plana, stjórnendur allra fyrirtækja, stjórnmálafólk allra flokka, fjárfestar, listafólk, kennarar, forráðafólk og öll hin.

Ofbeldismenningin er eins og kóngulóarvefur sem sem nær í alla króka og kima. Til að uppræta hana þurfum við allar hendur á dekk með allar þær hreingerningagræjur sem við eigum. Það er erfiðisvinna sem reynir bæði á líkama og sál, hún er ekki skemmtileg og hún tekur langan tíma. En hún verður auðveldari, þægilegri og mun taka styttri tíma ef við hjálpumst að. Ég legg til að við drífum í því. Það er óþarfi að bíða eftir næstu myllumerkjabyltingu.

Bestu kveðjur,
Sóley

7. MAÍ 2021

Fri, 07 May 2021 13:23:04 GMT

VIÐFANGSEFNI VIKUNNAR: PASSAÐU ÞIG!

Ég hef líklega heyrt þessi orð oftar en „gangi þér vel“, „góða skemmtun“, hvað þá „láttu vaða“. Varkárni er ein grunnstoð kvenleikans og við tökum öll þátt í viðhalda henni með beinum og óbeinum skilaboðum um að stelpur og konur eigi stöðugt að passa sig.

Stelpur eiga að passa sig að vera hreinar og huggulegar til fara, passa sig á perrum og ofbeldiskörlum og bílum. Unglingsstelpur eiga að passa sig sem kynverur, passa útlit og framkomu og styggja hvorki mann né annan. Fullorðnar eiga að passa að vera vel til hafðar, passa að brosa, passa línurnar, passa börnin, passa að halda öllum boltunum á lofti og passa sig að vera ekki fúllyndar og tuðandi.

Þessi krafa um varkárni er ekki bara til að uppfylla staðalmynd. Konur verða einfaldlega að kunna að passa sig á því jarðsprengjusvæði sem líf þeirra er. Annars mega þær gera ráð fyrir druslu- og þolendaskömmun af því þær voru of drukknar, fáklæddar, sætar, seint, snemma of þetta eða of hitt. Ef þær passa sig ekki á ofbeldinu sem virðist fremja sig sjálft.

HVERSDAGSLEGUR VERULEIKI KVENNA

Í vikunni var þekktur fjölmiðlamaður kærður fyrir ofbeldi. Konurnar sem kærðu greindu ekki frá nafni hans opinberlega, heldur greip hann sjálfur til varna á opinberum vettvangi og viðbrögðin létu ekki á sér standa. Konurnar eru sakaðar um mannorðsmorð og aftöku og frasinn um sakleysi uns sekt sé sönnuð bergmálar um internetið. Karlar semja ljóð til hins kærða og pósta myndum af sér grátandi yfir örlögum hans.

Í kjölfarið hófst enn ein #metoo bylgjan á Twitter, líklega sú öflugasta fram til þessa, þar sem konur lýsa hversdagslegum veruleika sínum. Hræðilegri reynslu af ofbeldi. Á Twitter eru viðtökurnar öðruvísi. Lesendur lýsa yfir stuðningi, segjast trúa og eru miður sín yfir algengi og alvarleika ofbeldisins.

HANNÚÐ OG SKRÍMSLAVÆÐING SEM ÞÖGGUNARTÓL

Þessi ólíku viðbrögð skýrast fyrst og fremst af því hvort ofbeldið framdi sig sjálft eða ekki. Fjölmiðlamaðurinn er með nafn og andlit sem við þekkjum og fólki líkar almennt vel við. Málið kallar fram það sem Kate Manne hefur skilgreint sem hannúð (e. himpathy); óviðeigandi og ýkt samúð með valdamiklum körlum þegar kemur að kynbundnu ofbeldi og óviðeigandi hegðun gagnvart konum.

Samfélagið er nefnilega tilbúið að standa með konum sem verða fyrir ofbeldi án gerenda. Það er jafnvel til í að standa með konum sem verða fyrir ofbeldi af hálfu ljótra og grimmra síglæpamanna eða útlendinga. En um leið og meintur gerandi er bara venjulegur maður, að ekki sé talað um frægur eða sætur eða góður eða vinur eða blóðtengdur okkur, þá skiptir mannorð hans og æra meira máli. Jafnvel meira en mannorð og æra meints þolanda. Þessi skrímslavæðing gerir þolendum ómögulegt að segja frá.

Að baki hverrar einustu sögu á Twitter eru gerendur. En konur geta ekki nafngreint þá. Af því þær þurfa ekki bara að passa sig á að verða ekki fyrir ofbeldi, þær þurfa líka að passa sig eftir að hafa orðið fyrir ofbeldi. Passa mannorð gerandans .

BREYTUM ÞESSU!

Við verðum öll að taka þátt í að breyta þessu. Við verðum að skilja að gerendur eru í okkar nánasta umhverfi. Og hversu næs eða valdamiklir sem þeir kunna að vera, þá verða þeir að axla ábyrgð. Af því ofbeldi fremst ekki af sjálfu sér.

Að lokum sendi ég alla mína strauma til þeirra sem hafa lagt baráttunni lið undanfarna daga. Ykkar framlag er ómetanlegt. Farið vel með ykkur og reynið að njóta helgarinnar, þrátt fyrir allt.

Bestu kveðjur,

Sóley

30. APRÍL 2021

Wed, 05 May 2021 07:59:45 GMT

TEIKNIMYNDASAGA VIKUNNAR: I'M NOT POLITICAL...

Ég hef oft verið spurð af hverju í ósköpunum ég þurfi stöðugt að vera að standa í öllu þessu veseni. Af hverju ég geti ekki bara slakað aðeins á, ég þurfi ekki að benda á allt sem miður fer eða taka alla slagi. Þetta sé nú allt að koma. Svo það sé sagt, þá slaka ég alveg stundum á og tek alls ekki alla slagi. Raunar miklu færri en ég gæti. Að öðru leyti á þessi hugleiðing ekki að snúast um mig.

Okkur finnst mörgum að fólk sem stendur í mannréttindabaráttu sé með hana á heilanum. Að þau séu stöðugt að gera úlfalda úr mýflugu með því að agnúast út í hluti sem eru ekki stórmál. Hvaða máli skiptir það þótt Von der Leyen hafi setið í sófa á einum fundi? Skiptir það í alvöru máli að einhverjir gaurar í Þýskalandi hafi fengið vonda hugmynd ? Getum við ekki bara slakað á og forðast öll þessi átök?

Flest erum við nefnilega í stöðu til að slaka á og forðast átök. Við þurfum ekkert að hafa áhyggjur af hindrunum sem stjórnmálakonur mæta dags daglega. Blæðingaskömm , hvað þá blæðingafátækt , hefur ekki áhrif á okkar daglega líf. Við njótum þeirra forréttinda að verða ekki fyrir mismunun eða útilokun frá degi til dags. Við getum bara verið róleg og slakað.

En það er til fólk sem er ekki í þeirri stöðu. Stelpurnar sem hafa staðið fyrir vitundarvakningu um blæðingar og barist fyrir fríum túrvörum hafa sannarlega þurft að hafa fyrir því að skoðanir þeirra heyrist. Konur eru enn í minnihluta í stjórnmálum um allan heim og munu halda áfram að sæta tíðari, harðari og persónulegri gagnrýni en karlar ef við tökum ekki öll afstöðu gegn slíku. Og við sem erum fædd og uppalin á Íslandi þurfum að taka þátt í að tryggja öryggi fólks sem hingað leitar í alþjóðlega vernd með því að berjast fyrir mannúðlegri meðferð og móttökum.

Það er nefnilega ekki bara þögn undirskipaðra og óvarinna hópa sem viðheldur misrétti og misréttið er ekki þeirra einkamál. Við hin, sem búum við öryggi og erum ekki undirskipuð höfum rödd sem hlustað er á. Við þurfum ekki að öskra á torgum, við getum einfaldlega stutt og staðið með undirskipuðum hópum og þar með styrkt raddir þeirra og dregið úr átökum.

Ef við treystum okkur ekki til þess að taka virkan þátt í baráttu undirskipaðra hópa getum við í það minnsta dregið úr umvöndunum gagnvart þeim. Fólk sem þarf á allri sinni orku að halda til að rödd þess heyrist má ekki við því að þurfa líka að réttlæta eða útskýra ástæður baráttunnar fyrir okkur sem viljum fá að slaka í forréttindunum okkar.

Að lokum: Hér hafa verið nefnd stór pólítísk viðfangsefni, en prófum að setja þetta í samhengi við okkar daglega líf. Er einhver á þínum vinnustað sem er stöðugt að þusa yfir að bollarnir vaski sig ekki upp sjálfir? Getur verið að þér finnist það vera óþarfa tuð og geðvonska?

Bestu kveðjur og góða helgi,

Sóley

Innblástur og myndir færslunnar er teiknimyndasaga @storysellercomics á Instagram.

23. APRÍL 2021

Wed, 28 Apr 2021 07:51:42 GMT

FYRIRTÆKI VIKUNNAR: PINKYGLOVES

Fyrirtækið Pinkygloves var stofnað nýlega af tveimur körlum í Þýskalandi. Þeir höfðu að eigin sögn búið með konum og vissu því að það væri bara engin góð lausn til fyrir þær til að losa sig við túrvörur. Þeir félagar vörðu talsverðum tíma og fjármunum í að hanna sérstaka bleika hanska með tvíþættu notagildi: Að verjast snertingu við blóð og breytast í poka undir bindið/tappann.

Svo kynntu þeir hugmyndina í raunveruleikaþætti í sjónvarpinu. Þar féll hún í kramið hjá karlkyns fjárfesti sem lagði strax til 30 þúsund evrur. Eftir þáttinn fór þó að halla undan fæti, enda rigndi yfir þá athugasemdum sem einhverra hluta vegna höfðu ekki komið fram fyrr:

Helmingur mannkyns hefur í gegnum tíðina skipt um túrvörur án þess að setja það fyrir sig að snerta blóð.
Varan byggir á gamaldags hugsunarhætti sem elur á skömm í stað þess að líta á blæðingar sem eðlilega líkamsstarfsemi.
Varan eykur kostnað vegna blæðinga á sama tíma og almennt er reynt að sporna gegn „blæðinga-fátækt“ .
Að bæta plasthönskum við bindi og tappa til urðunar er ekki það sem umhverfið þarf á að halda.

Fljótlega kom sumsé í ljós að varan er óþörf og hefur neikvæð áhrif á umhverfið og ætlaðan markhóp. Framleiðslu hefur því verið hætt.

HVAÐ KLIKKAÐI?

Stofnendurnir vildu sjálfsagt vel, en féllu í vel þekkta gildru: Að ofmeta eigin skilning á raunveruleika, þörfum og vilja annars fólks og eigin getu til að koma til móts við þetta allt saman. Þeim datt ekki í hug að kanna þörfina eða ráðfæra sig við markhópinn. Þeir voru sannfærðir.

Það er ekkert skrítið. Þeir hafa alist upp í heimi sem sýnir þeim oftast karla tala við karla um allt sem skiptir máli. Heimi sem hefur byggst upp af körlum sem í gegnum tíðina hafa ráðfært sig við aðra karla um hvernig okkur væri öllum best borgið. Þetta hefur sem betur fer (löturhægt) breyst og vonandi hafa þeir félagar lært að heimurinn er flóknari en þeirra afmarkaða sjónarhorn gefur til kynna.

Ákvörðun fjárfestisins er svo efni í annan pistil. Stuttu áður hafði hugmynd um endurnýtanlegar túrnærbuxur ekki hlotið brautargengi í sama þætti. Sú vara var kynnt af konum sem höfðu hannað vöruna með umhverfissjónarmið, þarfir og vilja markhópsins að leiðarljósi.

Fjárfestingargeirinn er einn karllægasti hluti samfélagsins. Á undanförnum árum hefur 2-3% sprotafjármagns verið varið til fyrirtækja í eigu kvenna sem kemur ekki á óvart þar sem aðeins 12% ákvarðanatökuaðila eru konur. Staðalmyndir, kynjaður reynsluheimur og ómeðvituð hlutdrægni hafa án efa umtalsverð áhrif þar á.

Hvað getum við lært af Pinkygloves?

Í stuttu máli: Einsleitir hópar eru ekki heppilegir til ákvarðanatöku og það er eiginlega ómögulegt fyrir okkur að skilgreina, hvað þá leysa vanda sem við höfum ekki upplifað sjálf.

Það áhrifaríkasta sem við getum gert er að leita eftir fjölbreyttum sjónarmiðum í öllu sem við erum að fást við. Við þurfum að vera tilbúin til að hlusta, endurmeta, breyta, hætta við og/eða byrja upp á nýtt. Það er vesen og alls ekki alltaf gaman, en það getur margborgað sig að standa í smá veseni ef það kemur í veg fyrir flopp á borð við Pinkygloves.

Takk fyrir í dag, njótið sumarsins!

Sóley

16. APRÍL 2021

Wed, 21 Apr 2021 12:16:22 GMT

FÓLK VIKUNNAR: URSULA VON DER LEYEN OG CHARLES MICHEL

Hið svokallaða Sofagate mál átti sér stað í síðustu viku. Von der Leyen og Michel fóru sem forsetar Evrópusambandsins á fund með Recep Tayyip Erdogan forseta Tyrklands. Á fundinum hafði verið stillt upp tveimur stólum þó fundargestir væru þrír og eftir nokkurn vandræðagang settust karlarnir þar niður á meðan Von der Leyen tyllti sér á sófa spölkorn frá.

Þarna gerðu þau það sem við höfum flest gert: Brugðust asnalega við grímulausri kvenfyrirlitningu. Þau hafa öll verið gagnrýnd, Erdogan fyrir að stilla stólunum upp með þessum hætti, Von der Leyen fyrir að láta bjóða sér þetta og Michel fyrir að setjast í stað þess að láta Von der Leyen eftir sætið eða bregðast við með öðrum hætti.

Gagnrýnin á rétt á sér, þessi uppákoma var óviðeigandi og ferlegt að ekkert hafi verið aðhafst. Forsetar stofnunar sem kennir sig við jafnrétti og mannréttindi hefðu átt að siða Tyrklandsforseta til. En setjum okkur í þeirra spor. Hugsum um tilfelli þegar við höfum sjálf upplifað mismunun, útilokun eða óviðeigandi hegðun og ekki vitað hvernig við ættum að bregðast við.

HVAÐ EF?

Hefði Von der Leyen getað brugðist við sjálf? Sagt að þarna væri greinilega ekki gert ráð fyrir henni af því hún væri kona? -Vissulega, en þá hefði henni líklega verið sagt að þetta væri oftúlkun og viðkvæmni, þarna væri misskilningur á ferð sem hefði ekkert með kynferði að gera. Hún gat ekki vitað hvernig Michel myndi bregðast við. Jafnvel þótt hann væri sammála, hefði honum getað þótt óviðeigandi að bregðast við á staðnum og þá stæði hún ein.

Hefði Michel getað brugðist við með sama hætti? -Já. Hann hefði kannski fengið sambærileg svör um misskilning, en ólíklega verið sakaður um oftúlkun og viðkvæmni. Gagnrýni karla er almennt talin hlutlægari og uppbyggilegri en kvenna, jafnvel þótt hún sé sett fram með sama hætti. Michel hefði líka getað sest sjálfur í sófann. En hann gerði það ekki, af því hann er afsprengi menningar sem gerir ráð fyrir að karlar séu í aðalhlutverki og konur í aukahlutverki. Hann er örugglega allur af vilja gerður til að breyta þessu, en datt það ekki í hug á þeim stutta tíma sem gafst til að bregðast við. Sjálfur segist hann hafa upplifað svefnlausar nætur eftir fundinn og sjá innilega eftir að hafa ekki breytt með öðrum hætti.

Á ÉG AÐ GERA ÞAÐ?

Þó konur mæti ekki jafn grímulausri mismunun á Íslandi og í Tyrklandi er enn mikið verk óunnið. Á hverjum degi lendir fólk í sambærilegum aðstæðum og forsetarnir tveir, að vita ekki hvort og þá hvernig það eigi að bregðast við íslenskum birtingarmyndum kynjamisréttis, s.s. ósanngjörnum stöðuveitingum eða óviðeigandi uppákomum.

Við upprætum ekki kynjamisrétti með því að siða Erdogan einan til. Við þurfum að horfa innávið, vera tilbúin að bæta eigin menningu, eigin hegðun og eigin viðbrögð. Við munum aldrei bregaðst rétt við öllu sem gerist í lífi okkar, en við getum æft okkur, lært og prófað. Og umfram allt: Tekið mark á gagnrýni sem beinist að okkur sjálfum. Það er svo efni í annan pistil.

Þá er þessu lokið í dag. Góða helgi!

Sóley

9. APRÍL 2021

Mon, 12 Apr 2021 12:51:55 GMT

KONA VIKUNNAR: NAJMO FYIASKO FINNBOGADÓTTIR

Í dag vil ég benda ykkur á frábært viðtal við Najmo Fyiasko Finnbogadóttur á RÚV . Saga Najmo er merkileg, barátta hennar fyrir valdeflingu kvenna í Sómalíu er mikilvæg og nálgun hennar gagnvart misrétti er djúp og áhrifarík. Það sem hún segir í þessu stutta viðtali væri efni í marga pistla en mig langar sérstaklega að staldra við tvennt:

Najmo segir þjáningu hennar og kvenna í dag vera til staðar vegna þess að ömmur þeirra þögðu. Þögnin hafi ekki hjálpað neinum, heldur verði þvert á móti að tala um óréttlætið til að hægt sé að finna lausnir á því.
Najmo áfellist ekki ömmur sínar fyrir að hafa þagað, ekki mömmu sína fyrir að hafa alið sig upp til að taka þátt í áframhaldandi þögn né heldur karla sem beita ofbeldi eða misnota forréttindi sín. Hún beinir sjónum sínum að menningunni sem skapar forréttindin og misréttið og hefðirnar. Fólk fæðist ekki vont, það lærir það sem samfélagið kennir því.

Ég get ekki ímyndað mér þjáningu kvenna í Sómalíu eða reynt að setja mig í spor Najmo varðandi það sem hún hefur upplifað. Misrétti á Íslandi er smámál í samanburði við misrétti víða um heim. En ástæðurnar eru þær sömu alls staðar og leiðirnar sem hún bendir á eru fæ rar alls staðar.

Allar framfarir í þágu mannréttinda hafa orðið vegna þess að fólk þorði að benda á misréttið, tala um það og krefjast breytinga. Þetta á við um allskonar framfarir í þágu kynjajafnréttis, s.s. kosningarétt, fæðingarorlof, þungunarrrof og ofbeldi, en ekki síður framfarir í þágu svarts og brúns fólks, fatlaðs fólks, feits fólks og annarra jaðarsettra hópa.

Umræða um þessi mál er ekki einföld, sérstaklega ekki í byrjun. Hún á það til að stilla körlum upp á móti konum, hvítu fólki á móti svörtu, ófötluðu á móti fötluðu o.s.frv. En eins og Najmo bendir á er enginn einn sökudólgur. Ef við viljum uppræta misrétti verðum við að breyta menningunni. Við verðum öll að líta í eigin barm og skilja að sumt af því sem við gerum skapar og viðheldur misrétti. Ekki af því við ætlum okkur það eða séum illa innrætt, heldur af því okkur hefur verið kennt það og við vitum ekki betur.

SKILNINGSTUNGUMÁL (LINGUA RECEPTIVA)

Að lokum vil ég hrósa Najmo og Sigmari fyrir tjáningarformið í þættinum. Sveigjanleiki í málnotkun er algert lykilatriði fyrir fólk sem ekki er með sama móðurmál og alger óþarfi að binda tjáninguna við eitt tungumál.

Svokallað skilningstungumál, eða lingua receptiva , byggir á því að við skiljum oft tungumál þó við getum ekki tjáð okkur almennilega. Þessi leið, þegar fólk talar það tungumál sem því líður best með svo fremi sem annað fólk skilur, getur auðveldað og bætt samskipti fólks til muna.

Þá er þessum fyrstu hugleiðingum lokið.

Takk fyrir lesturinn, góða helgi og bestu kveðjur frá Hollandi.

Sóley Tómasdóttir